Από την προοπτική επανένωσης στη παγίωση της διχοτόμησης: Ποιος τορπίλισε τη διαδικασίας λύσης;

 

 

Του Νίκου Τριμικλινιώτη*

 

To Κυπριακό είναι μια από τις μακροβιότερος διενέξεις στην υφήλιο. Ωστόσο, μετά το 1974, καθορίστηκε το πλαίσιο λύσης τους: Εδώ 40 χρόνια έχουμε μια μακρά, έστω κι ήταν επεισοδιακή και διακεκομμένη διαπραγμάτευση στο συμφωνημένο πλαίσιο της διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας (ΔΔΟ). Η πιο πρόσφατη αποτυχία, η διάσκεψη στο Γκραν Μοντάνα έγινε δεκατρία χρόνια με την απόρριψη του σχεδίου Ανάν, του πρώτου ολοκληρωμένου σχεδίου, η τελική μορφή του οποίου, όταν αυτό  κατατέθηκε ενώπιον του λαού δεν ήταν αποτέλεσμα μιας συμφωνημένης λύσης, αλλά μιας συμφωνημένης αυτοματοποιημένης διαδικασίας που επιβλήθηκε.

Από τότε υπήρξαν τρεις κύκλοι διαπραγματεύσεων. Άρχισαν δειλά-δειλά με τους Τάσσο Παπαδόπουλο-Μεχμέτ Αλή Ταλάτ που επιβεβαίωσαν τους βασικούς όρους της ΔΔΟ, όπου κατατέθηκαν τα σημεία στα οποία το σχέδιο Ανάν δεν ήταν αποδεκτό από τους Ε/Κ που το απέρριψαν. Το 2008 ο Τ. Παπαδόπουλος έχασε την εξουσία, μετά μια προεδρία τοξικού απορριπτισμού που ακολούθησε το «ηχηρό Όχι» στο σχέδιο του ΟΗΕ –  αναλαμβάνει πρόεδρος ο Δημήτρης Χριστόφιας, ηγέτης του ΑΚΕΛ. Τότε ουσιαστικά ξεκίνησε η πιο ουσιαστική και συστηματική διαδικασία διαπραγμάτευσης των 6 κεφαλαίων που αποτελούν το Κυπριακό ζήτημα: όταν στο πηδάλιο των δύο κοινοτήτων συνέπεσαν οι δύο Αριστεροί ηγέτες κατάφεραν να συμφωνήσουν, πέραν από τα κεφάλαιο της οικονομίας και της ΕΕ, το δύσκολο κεφάλαιο της διακυβέρνησης, δηλαδή πώς να διαμοιράζονται οι δύο κοινότητες της εξουσία. Αυτές είναι οι συγκλήσεις Χριστόφια–Ταλάτ, όπως καταγράφηκαν λεπτομερώς από τον ΟΗΕ, οι οποίες αποτέλεσαν την βάση στην οποία οικοδομήθηκε το μετέπειτα πλαίσιο.

Η  τελευταία φάση ήταν η πρωτοβουλία επί προεδρίας Αναστασιάδη, όπου με τον Μουσταφά Ακκιντζί οικοδομήθηκε το πλαίσιο λύσης όπως συζητήθηκε και κατέληξε στο Γκραν Μοντανά. Υπήρξε σημαντική πρόοδος και στα άλλα κεφάλαια (περιουσιακό, εδαφικό και ασφάλεια), ενώ έγιναν κάποιες διαφοροποιήσεις  λόγω εξελίξεων έγιναν επί των συγκλήσεως Χριστόφια-Ταλάτ. Μετά από παλινδρομήσεις και αμφιταλαντεύσεις, ο Αναστασιάδης αποδέχτηκε το πακέτο των συγκλήσεων Χριστοφια-Ταλάτ, πλην κάποιων θεμάτων στο κεφάλαιο της διακυβέρνησης, κυρίως την εκ περιτροπής προεδρία και αποτελεσματική συμμετοχή των τ/κ σε κάποιες επιμέρους επιτροπές. Αξίζει να λεχθεί ότι η την εκ περιτροπής προεδρία βρίσκεται  στο τραπέζι των συνομιλιών από το 1993 – ακόμη και ο Τ. Παπαδόπουλο που ήξερε το πολιτικό κόστος, δεν έθεσε τέτοιο ζήτημα. Ωστόσο, το κεφάλαιο διακυβέρνηση ήταν ουσιαστικά συμφωνημένο κατά 95% και μόνο ένα «τεχνητό» 5% ανοικτό γιατί οι δύο πλευρές ήθελαν να το επιβεβαιώσουν στο τέλος.

Από το την απόρριψη του Σχεδίου Ανάν έχουν περάσει 13 χρόνια. Τώρα πλέον έχουν συζητηθεί κι έχουν τύχει διαπραγμάτευσης όλα τα βασικά ζητήματα και δοκιμάστηκαν διάφορες τεχνικές λύσεις επί των θεμάτων. Οι διαφορές ουσιαστικά εστιάζονται μόνο στο θέμα του αν σε 15 χρόνια θα καταργηθεί το δικαίωμα παραμονής 650 Τούρκων στρατιωτών (όπως επιμένει ο Αναστασιάδης ή αν θα γίνει μια διαδικασία αναθεώρησης (όπως θέλει η Άγκυρα και ο Ακκιντζί) και σε ένα νεφελώδες θέμα περί του χαρακτήρα των εγγυήσεων/διασφαλίσεων. Είναι ξεκάθαρο από τα όσα διαμείφθηκαν στο Γκραν Μοντάνα ότι η Άγκυρα έχει ήδη αποδεχθεί την κατάργηση του επικαλούμενου μονομερούς δικαιώματος επέμβασης όπως προνοούσε η Συνθήκη Εγγύησης της Ζυρίχης.

Οι λεπτομέρειες για το συνέβη καθ’ όλη τη διάρκεια της εβδομάδας έχουν λιγότερη σημασία από το τι έγινε τη τελευταία μέρα στη παρουσία του ΓΓ του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουντέρες. Ο ΓΓ είχε δύο χωριστές συναντήσεις με τις δύο πλευρές και τις 3 εγγυήτριες δυνάμεις (Ελλάδα, Τουρκία και Βρετανία) από τις οποίες ζήτησε να δώσουν τις τελικές κόκκινες γραμμές τους ή/και να του πουν εμπιστευτικά οτιδήποτε θα βοηθούσε τη διαδικασία. Ο ΓΓ προσπάθησε να γεφυρώσει τις διαφορές και πραγματικά μπορούσαμε να φτάσουμε σε ακτίνα συμφωνία αν υπήρχε καλή διάθεση από τις δύο πλευρές. Όταν είδε τα πράγματα εκτραχύνονται και να οξύνονται οι αντιπαραθέσεις ο ΓΓ αποφάσισε να σφυρίξει τη λήξη των διαπραγματεύσεων.

Μετά τη κατάρρευση των συνομιλιών οι Αναστασιάδης-Κοτζιάς εμμένουν ότι ο Τσαβούσογλου απέσυρε την πρόταση αυτή, όταν οι τελευταίοι, παρά τις διαβεβαιώσεις του ΓΓ του ΟΗΕ επέμεναν ν’ αποσπάσουν τη πρόταση αυτή γραπτώς από τον ίδιο το Τσαβούσογλου. Ωστόσο πρόκειται για  προφάσεις εν αμαρτίαις: Φαίνεται ότι ο Αναστασιάδης (τον οποίο σεκόνταρε,  αν όχι παρότρυνε, ο Κοτζιάς) αποφάσισε να βάλει τέρμα στις συνομιλίες. Γνωρίζοντας ότι ο Τσαβούσογλου δεν είχε εξουσιοδότηση να δώσει την πρόταση γραπτώς, κάτι που θα μπορούσε να αποδεχτεί ο Πρωθυπουργός Γιλτιρίμ την επόμενη βδομάδα, επέμενε μέχρι τέλους να του δοθούν γραπτώς οι προτάσεις της Άγκυρας. Ο Τσίπρας συνέστησε στον Αναστασιάδη ευελιξία γύρω από το θέμα αυτό, εφόσον η Τουρκία αποδέχτηκε την αρχή της κατάργησης της Συνθήκης εγγύησης προτείνοντας να δουν το πακέτο ασφάλειας στο Νέα Υόρκη. Ο Αναστασιάδης ωστόσο έκανε ακριβώς το αντίθετο: ο ΓΓ του ΟΗΕ είπε ότι η Άγκυρα ήταν έτοιμη να δεχτεί κατάργηση της Συνθήκης εγγύησης, απόσυρση του κατοχικού στρατού, αφήνοντας μόνο 650 Τούρκους (μαζί με του 950 Έλληνες) στη βάση της Συνθήκης Συμμαχίας, η οποία θα τύγχανε τροποποίησης για να τεθεί στο πλαίσιο μιας νέας διοικητικής μορφής και εντολής και θα τύγχανε αναθεώρησε σε 15 χρόνια. Ο Αναστασιάδης, αντιλαμβανόμενος ότι βρισκόμαστε πολύ κοντά σε συμφωνία, αντί να συνεργαστεί για να προχωρήσει στο επόμενο στάδιο, χωρίς κατ’ ανάγκη να αποδεχθεί τη πρόταση της Άγκυρας, ουσιαστικά αμφισβητεί το λόγο του ΓΓ του ΟΗΕ και θέτει το ζήτημα μηδενικών στρατευμάτων και εγγυήσεων και εμμένει να παραλάβει γραπτώς την πρόταση από τον Τσαβούσογλου.  Επέμενε ότι η πρόταση του είναι πακέτο, την οποία μάλιστα αποσύρει στο τέλος.

Πρέπει λοιπόν να να αναζητηθούν οι λόγοι όχι μόνο αυτής της αποτυχίας αλλά ένα πιο μακροπρόθεσμο ερώτημα που ευνοεί την μονιμοποίηση της διχοτόμησης. Η ευκολία με την οποία αναζητούμε τους λόγους αποκλειστικά, ή κατά κύριο λόγο σε αυτό που έχει παγιωθεί στο ξύλινο λόγο και την αποστεωμένη εθνικιστική σκέψη ως «αδιαλλαξία της Άγκυρας», όχι μόνο δεν μας βοηθά αλλά αντιθέτως συσκοτίζει και αποπροσανατολίζει. Ασφαλώς και μέχρι σήμερα η κατοχική Τουρκία υπήρξε ένα από τα μεγάλα εμπόδια στη επίτευξη λύσης. Ωστόσο, στο Γκραν Μοντανά. Είχαμε κάτι διαφορετικό. Η Άγκυρα για δικούς της λόγους έδειξε έτοιμη να αποσύρει τα στρατεύματα και συζητήσει λύσεις που άνοιγε προοπτικές για επανένωση. Η δε Βρετανία ήταν θετική (προφανώς το βασικότερο είναι η διατήρηση των βάσεων, έστω με μειωμένο έδαφος). Ήταν οι Κοτζιάς-Αναστασιάδης που μπλόκαραν την διαδικασία.

Γι’ αυτό πρέπει να αναζητηθούν οι πολιτικοί, οικονομικοί και κοινωνικοί λόγοι. Το σχήμα γύρω από Αναστασιάδης φαίνεται να εκφράζει ή/και εξυπηρετεί ευρύτερες καταστάσεις. Βολεύονται μερίδες του ε/κ και ελληνικού αλλά και Ρωσικού, Αμερικανικού και Γαλλικού κεφαλαίου, αλλά και τους διαφόρους γεωπολιτικούς και οικονομικούς σχεδιασμούς, οι οποίοι προς το παρόν φαίνεται βολεύονται με τη ντε φάκτο διχοτόμηση. Η εκκρεμότητα και κατάχρηση της μοιρασμένης και εξαρτώμενης Κυπριακής Δημοκρατίας εξυπηρετούν ένα ευρύ φάσμα πολιτικών σκοπιμοτήτων, πολιτικών και οικονομικών συμφερόντων τόσο για το εμπόριο οπλικών συστημάτων, κερδοσκοπικά προζέκτ και μίζες από την εξόρυξη και άλλες οικονομικές, νομικές και λογιστικές υπηρεσίες, πολλοί και διάφοροι γεωπολιτικοί σχεδιασμοί στη περιοχή της ανατολικής Μεσογείου. Ασφαλώς πρόκειται για μια επισφαλή και ασταθή «ειρήνη» που ανά πάσα στιγμή μπορεί καταρρεύσει, ιδίως σε αυτό το εξαιρετικά ρευστό τοπίο στη ανατολική μεσόγειο. Η ντε φάκτο διχοτόμηση στη Κύπρο έχει δημιουργήσει και παγιώσει μεγάλα συμφέροντα, ιδεολογίες και έχει οικοδομήσει θεσμούς και πολιτικές, οικονομικές, επαγγελματικές και ακαδημαϊκές καριέρες στη Κύπρο και πέραν από αυτή.

Ο Αναστασιάδης στη Κύπρο και Κοτζιάς. Τώρα έβαλε τις προπαγανδιστικές του μηχανές μπροστά να μας λένε το ποιηματάκι περί Τουρκικής κατοχής και αδιαλλαξίας, σάμπως και δε γνωρίζουμε ότι η Τουρκία είναι κατοχική δύναμη. Προτίμησε να ρισκάρει να μας μείνει η χώρα διχοτομημένη για τα επόμενα 40 χρόνια, ανεύθυνα παραγνωρίζοντας τις συνέπειες και τους κινδύνους. Η πολιτική αυτή επιλογή εξηγείται με βάση  άμεσων συγκυριακών λόγων, π.χ. οπωσδήποτε ο Αναστασιάδης  προσβλέπει ξανά στη προεδρική καρέκλα μιας διχοτομημένης χώρας που του προσφέρει τους καρπούς της εξουσίας. Ωστόσο, υπάρχει και κάτι βαθύτερο εδώ: άλλοι πολιτικο-ιδεολογικοί λόγοι και οικονομικά/γεωπολιτικά συμφέροντα. Τώρα έβαλε τις προπαγανδιστικές του μηχανές μπροστά να μας λένε το ποιηματάκι περί Τουρκικής κατοχής και αδιαλλαξίας, σάμπως και δε γνωρίζουμε ότι η Τουρκία είναι κατοχική κι ότι η Άγκυρα είναι σκληρή και άδικη. Προτίμησε να ρισκάρει να μας μείνει εδώ για τα επόμενα 40 χρόνια, ανεύθυνα παραγνωρίζοντας τις συνέπειες και τους κινδύνους. Πέραν από τις προσωπικές ατζέντες, φιλοδοξίες και συμπεριφορές, προφανώς υπάρχει κάτι βαθύτερο, κάτι πιο δομικό που εκφράζει πολιτικές  προσεγγίσεις και προτεραιότητες, συγκεκριμένες ιδεολογικές τάσεις αλλά συγκροτημένα συμφέροντα.

*Καθηγητή Κοινωνιολογίας Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, μέλος ΚΕ ΑΚΕΛ. Το άρθρο γράφεται με τη προσωπική ιδιότητα του συγγραφέα