ΖΙΜΠΑΜΠΟΥΕ: Καληνύχτα κι αντίο, Ρόμπερτ Μουγκάμπε

mugabe

Μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα που πραγματοποιήθηκε στις 13 Νοεμβρίουμε σκοπό την απομάκρυνση «κακοποιών στοιχείων» στο περιβάλλον και της κυβέρνησης του 93χρονου ισόβιου προέδρου Ρόμπερτ Μουγκάμπε , η σαραντάχρονη, βίαιη θητεία του έληξε με βελούδινο τρόπο. Οι στρατιωτικοί, μετά την καθαίρεση του προέδρου, που εξασφάλισε μια παχυλή αποζημίωση και ισόβια σύνταξη, και την απομάκρυνση της γυναίκας του, που εποφθαλμιούσε τη μεταβίβαση των προεδρικών εξουσιών, ανακοίνωσαν ότι η ομαλότητα επιστρέφει με την ανάληψη της προεδρίας από τον αντιπρόεδρο της κυβέρνησης, Έμερσον Μνανγκάγκουα, ο οποίος θα οδηγήσει τη χώρα σε εκλογές το Σεπτέμβριο του 2018. Με το άρθρο της Μελούσι Νκόμο από το περιοδικό Jacobin επιχειρούμε σήμερα στην «Εποχή» μια πρώτη ψηλάφιση των επιπτώσεων της θητείας του Μουγκάμπε στη Ζιμπάμπουε.

Του Μελούσι Νκόμο*

Οταν γραφτεί η ιστορία του Ρόμπερτ Μουγκάμπε, δεν θα αφορά τον αφρικανό από μονογονεϊκή οικογένεια που ενάντια σε όλες τις πιθανότητες έλαβε ανώτατη μόρφωση στη Νότια Ροδεσία των φυλετικών διακρίσεων. Δεν θα αφορά, επίσης, τον καλλιεργημένο δάσκαλο που έγινε πολιτικός και πέρασε μια δεκαετία στη φυλακή, επειδή αμφισβήτησε τον αποικιοκρατικό ρατσισμό και εργάστηκε για την καλυτέρευση της ζωής των μαύρων της Ζιμπάμπουε. Θα αφορά τις τέσσερις δεκαετίες που κυβέρνησε την μετααποικιακή Ζιμπάμπουε με τρόπο διόλου θαυμαστό.
Σαν νέος πολιτικός στα τέλη της δεκαετίας του 1950 και τις αρχές τις επόμενης, ο Μουγκάμπε δεν κατείχε εξέχουσα θέση ανάμεσα στους μαύρους εθνικιστές που αγωνίστηκαν ενάντια στους αποικιοκράτες. Ούτε είχε το μεγαλύτερο κίνητρο. Ήταν, όμως, ο πιο ευφραδής. Υπήρξε ο εκλεκτός μιας μικρής ομάδας μορφωμένων μαύρων, των οποίων οι κοινωνικοπολιτικές προοπτικές διαμορφώθηκαν στα ιεραποστολικά σχολεία, ώστε να μεταφέρει στους αποικιοκράτες το μήνυμά —με σάρκα και οστά— ότι οι μαύροι δεν ήταν πλέον «απολίτιστες φυλές», αλλά αρκετά εκλεπτυσμένοι ώστε να αξίζουν το δικαίωμα ψήφου. Είχε τον αέρα ενός εγγλέζου· μιλούσε τη γλώσσα τους με την ακρίβεια ενός εύγλωττου και καλλιεργημένου ευγενή. Δεν αποτελεί έκπληξη που όταν προσέγγισε το αναπτυσσόμενο εθνικιστικό πολιτικό στρατόπεδο, οι σύντροφοί του πρόσεξαν τη ρητορική του δεινότητα και τον διόρισαν υπεύθυνο τύπου στην οργάνωσή τους, το Εθνικό Δημοκρατικό Κόμμα.
Όσα γνωρίζει ο κόσμος για τον Μουγκάμπε ξεκινάνε στις 18 Απριλίου 1980, όταν o αποικιοκρατικός ζυγός της χώρας έσπασε και αυτή απέκτησε την ανεξαρτησία της.

Ούτε σοσιαλιστής, ούτε επαναστάτης

Ο μύθος τον θέλει, σαν μαρξιστή επαναστάτη, να οδηγεί σε μια νέα εποχή απελευθέρωσης και κοινωνικής προόδου, με σήμα κατατεθέν τη γρήγορη επέκταση του εκπαιδευτικού συστήματος και του συστήματος υγείας στους μαύρους πολίτες. Ο Μουγκάμπε, ωστόσο, δεν ήταν ούτε σοσιαλιστής ούτε επαναστάτης. Ήθελε να αντικαταστήσει τους λευκούς ηγεμόνες με ένα σύστημα προς ίδιον όφελος. Μιλούσε επαναστατικά με σκοπό να πετύχει το στόχο του, δηλαδή να διασφαλίσει την ισόβια προεδρία. Φορούσε τα ρούχα της επανάστασης, μόνο φευγαλέα, στις αρχές της δεκαετίας του 1980 για φωτογραφίες, συνδυάζοντάς τα με μια ταιριαστή γραβάτα. Δεν έκρυψε ποτέ τη δυσαρέσκειά του για τους μαύρους που κάπνιζαν μαριχουάνα και είχαν ράστα μαλλιά, αντί να θαυμάζουν την ευρωπαϊκή κλασσική μουσική, και ιδίως τον Μπετόβεν. Είναι γνωστή η δυσαρέσκεια που εξέφρασε για την πρόσκληση του Μπομπ Μάρλεϊ στους εορτασμούς της ανεξαρτησίας το 1980. Επιθυμούσε κάποιον πιανίστα, και μάλιστα Βρετανό, ίσως τον Κλιφ Ρίτσαρντ.
Ακαδημαϊκά ο Μουγκάμπε δεν είχε να επιδείξει έργο. Η ιδέα του για την ακαδημαϊκή καριέρα περιοριζόταν στη συλλογή πιστοποιητικών. Τα πολυθρύλητα εφτά πανεπιστημιακά πτυχία, τα περισσότερα δι’ αλληλογραφίας, ήταν η μαρτυρία της ρηχότητάς του. Μια απλή αναζήτηση στο διαδίκτυο εμφανίζει μόνο μια συλλογή λόγων του με τίτλο «Ο απελευθερωτικός αγώνας μας: Ομιλίες, άρθρα, συνεντεύξεις, 1976-1979». Η πολιτική του δεν είχε ιδεολογική βαρύτητα και τα προγράμματά του δεν ήταν σχεδιασμένα για να ζήσουν περισσότερο από τον ίδιο. Γι’ αυτό, απεχθανόταν οποιαδήποτε κουβέντα περί διαδοχής και αντιδρούσε βίαια σε οποιονδήποτε αποτελούσε απειλή γι’ αυτόν.

Θηριωδίες και σαθρά θεμέλια

Είναι εύκολο να στραφείς προς τα κοινωνικά προγράμματα κατά τη διάρκεια της ευφορίας που προξένησε η ανεξαρτησία τη δεκαετία του 1980 ως παράδειγμα της δέσμευσης του Μουγκάμπε στους μαύρους και στο σοσιαλισμό. Αλλά σε όλη τη διάρκεια της δεκαετίας εκείνης και με την ανοχή της Βρετανίας, ο Μουγκάμπε προσπαθούσε να χτίσει μια μονοκομματική δικτατορία. Με τη βοήθεια των στρατιωτικών της Β. Κορέας δημιούργησε έναν ιδιωτικό στρατό που καταδίωκε την αντιπολίτευση και διέπραξε μια από τις χειρότερες θηριωδίες εναντίον του αφρικανικού λαού στην ανεξάρτητη Αφρική. Οι σφαγές της περιοχής Γκουκουραχούντι άφησαν πίσω τους είκοσι χιλιάδες νεκρούς, κυρίως της φυλής Ντεμπέλε σε μαζικούς τάφους.
Η πολιτική του Μουγκάμπε ήταν ένας περίεργος λαϊκισμός που βασιζόταν στην ισχύ παρά στην στήριξη των μαζών, κάτι που δεν ήταν βιώσιμο, αν και έτρεφε τις προσωπικές του φιλοδοξίες. Η γρήγορη μεταβολή της παγκόσμιας πολιτικής και οικονομικής σκηνής τη δεκαετία του 1990 εξέθεσαν την απάτη του εγχειρήματος του Μουγκάμπε. Οι δυτικοί που χρηματοδοτούσαν το εγχείρημά του εν μέρει, άρχισαν να τον απομονώνουν και η διαφθορά της κυβέρνησής του άνθησε. Η δόξα της δεκαετίας του 1980 ξεχάστηκε και μαζί της και τα προγράμματα κοινωνικής πολιτικής. Η μια επιδημία μετά την άλλη, από το AIDS στα τέλη της δεκαετίας του 1990, μέχρι τη χολέρα και τον τυφοειδή πυρετό τη δεκαετία του 2000, αποκάλυψαν τα σαθρά θεμέλια του συστήματος υγείας.
Το εκπαιδευτικό σύστημα της περιόδου Μουγκάμπε, έκανε μεγάλο κακό στη χώρα. Αποδυνάμωσε την κριτική σκέψη και εξάλειψε την καινοτομία. Τα σχολεία δίδασκαν την εντατικοποίηση με σκοπό την επιτυχία στις εξετάσεις και την υπακοή σε οδηγίες και κανόνες μέχρι κεραίας. Ο πιο δημοφιλής καθηγητής ήταν αυτός που έβγαζε την πίστη των παιδιών για την αποτυχία τους σε ένα τεστ. Τα περισσότερα σχολεία ήταν μια μικρογραφία της πολιτικής μεθοδολογίας του Μουγκάμπε: εξόντωση των αρνητών και διακυβέρνηση με το ραβδί. Οι μαθητές αποφοιτούσαν με υψηλούς βαθμούς, αλλά από φόβο στα αντίποινα των δασκάλων ή στην περίπτωση των πανεπιστημίων από φόβο ότι θα ξεμείνουν στη χώρα, την ώρα που τα φαινομενικά προσόντα των υπολοίπων εξασφάλιζαν τη φυγή από τη χώρα μετά την αποφοίτηση. Ο Μουγκάμπε καμάρωνε για την παραγωγή ενός πολιτικά υπάκουου πληθυσμού που αγαπούσε τα εγχειρίδια χρήσης και οδηγιών από το εκπαιδευτικό σύστημα όποτε έβρισκε ευκαιρία για την παραγωγή. Η απαγγελία όσων αποστήθιζαν υπό το βλέμμα ενός αυστηρού δασκάλου θεωρούνταν δείγμα ευφυίας μεταξύ των κατοίκων της Ζιμπάμπουε.
Όσοι κατάφεραν να ξεφύγουν από το κολαστήριο του Μουγκάμπε έγιναν αγαπητοί, χαμογελαστοί και καλλιεργημένοι μπάτλερ και σερβιτόροι, σε περιοχές όπως το Ντουμπάι και το Κέιπ Τάουν. Μπορούσαν φυσικά να διαβάσουν και να αποστηθίσουν το μενού, ώστε να εξηγούν τα πιάτα στους επισκέπτες σε ανυπέρβλητα αγγλικά. Ήταν επίσης πολύ καλοί στην εφαρμογή των διαφόρων πρότζεκτ των ΜΚΟ, είτε συμφωνούσαν είτε όχι με τη φιλοσοφία του εργοδότη τους (συνήθως δεν συμφωνούσαν). Ήταν οι καλύτεροι εργοδηγοί, επιστάτες και χειριστές μηχανών στις φάρμες των περιφερειών Λιμπόμπο και Μπουμαλάνγκα της Ν. Αφρικής, επειδή μπορούσαν να διαβάσουν και να ακολουθήσουν τις οδηγίες στις συσκευασίες των ζιζανιοκτόνων και των σπόρων. Σπάνια εξέφραζαν την κριτική τους. Δυστυχώς αυτό επεκτάθηκε και στην πολιτική του έθνους μας. Και ο Ρόμπερτ Μουγκάμπε το ήξερε.

Μετάφραση: Πέτρος Κοντές

* Ο Μελούσι Νκόμο είναι υποψήφιος διδάκτορας στο Ινστιτούτο Διεθνών Σπουδών και Σπουδών Ανάπτυξης της Γενεύης και πρώην συνεργάτης του Κέντρου Αφρικανικών Σπουδών του πανεπιστημίου Χάρβαρντ.