Η άνοδος των εθνικισμών και της ξενοφοβίας πάνε χέρι – χέρι

elengo2

Οι παρακάτω σκέψεις γράφτηκαν με αφορμή το θερινό Πανεπιστήμιο της Αριστεράς τον Ιούλιο 2017 στη Βουδαπέστη, όπου δέχτηκα την πρόκληση-πρόσκληση του Transform, να παρουσιάσω το θέμα «Προσφυγικό-μεταναστευτικό (migration), άνοδος της ξενοφοβίας και η ποινικοποίηση της αλληλεγγύης: ποια είναι η στάση της αριστεράς;» Οι σκέψεις που θα παραθέσω μπορεί να μοιάζουν «παλιά ξινά σταφύλια», γιατί από το καλοκαίρι μέχρι τώρα είχαμε τις εκλογές σε Γερμανία και Αυστρία, που δικαιώνουν κατά κάποιο τρόπο τις προβλέψεις και την αγωνία που αποκόμισα από τις συζητήσεις στην διάρκεια του θερινού πανεπιστημίου.
Tην περίοδο που ετοιμαζόμουν για την παρουσίαση έτυχε να διαβάσω το βιβλίο του Χ. Χατζηωσήφ «Η Ευρωπαϊκή ενοποίηση η Γερμανία και η επιστροφή των εθνικισμών», που με συνεπήρε και στηρίχτηκα πολύ σε αυτό. Επίσης, διάβασα ένα κείμενο της Ιωάννας Μανουσάκη -Αδαμοπούλου στο πλαίσιο του διδακτορικού της που αφορά στα ανθρώπινα δικαιώματα, και πάντα έχω οδηγούς την Χάνα Άρεντ και τον Έντζο Τραβέρσο. Αναφέρομαι στο θερινό πανεπιστήμιο γιατί εκεί διαπίστωσα με τα ίδια μου τα μάτια και αυτιά, τον βαθμό του προβλήματος της αρνητικής διείσδυσης του λεγόμενου προσφυγικού στην αριστερά. Παρατηρώντας μέλη ΚΚ μιας κεντρικής ευρωπαϊκής χώρας, μέλη των Πρασίνων χώρας του Βορά και συντρόφους/σες από μεγάλη χώρα να θεωρούν ότι το προσφυγικό θα διαταράξει τα κεκτημένα της εργατικής τάξης των χωρών τους, όπου τα κοινωνικά δικαιώματα είναι σημαντική κατάκτηση, τα έχασα. Άκουγα, διάβαζα για το τι γίνεται στη Δανία, στη Γερμανία στην Αυστρία, αφήνω έξω τις χώρες του πρώην σοσιαλισμού που είναι μια άλλου τύπου αφήγηση, αλλά όταν πολίτες της αριστεράς που ζουν σε χώρες που έχουν κατακτήσει το κοινωνικό κράτος είναι ενάντια στη παρουσία των προσφύγων γιατί φοβούνται, τρέμουν θα έλεγα, ότι θα χάσουν τα κεκτημένα, γιατί ίσως υπολογίζουν ότι η πίτα είναι συγκεκριμένη αλλά δεν μάχονται αποφασιστικά για να μεγαλώσει, τότε νιώθω φόβο για το μέλλον μας ως αριστερά.

Ο γεωγραφικός και πολιτικός χώρος της Ευρώπης είναι γεμάτος παράδοξα. Οι μεγάλες επαναστάσεις έγιναν στην Ευρώπη. Η Ευρώπη φιλοξένησε μακροχρόνιες δικτατορίες, ενώ δύο παγκόσμιοι πόλεμοι έχουν ευρωπαϊκή υπογραφή. Ακόμα και ο τελευταίος ευρωπαϊκός πόλεμος στην πρώην Γιουγκοσλαβία έχει ευρωπαϊκή ανάμειξη. Τα καλύτερα κοινωνικά προγράμματα οργανώθηκαν στην Ευρώπη. Η ΕΟΚ αρχικά και η σημερινή ΕΕ στήθηκαν στα συντρίμμια του Β παγκόσμιου πόλεμου για την καλύτερη συνεργασία και κατανόηση των λαών. Η δημοκρατία, οι ιδέες της αναγέννησης είναι ευρωπαϊκές υποθέσεις. Δεν θα προχωρήσω περισσότερο γιατί η κάθε μια από τις παραπάνω προτάσεις χρειάζεται ένα βιβλίο ανάλυση. Όμως, η Ευρώπη έχει άλλα δύο χαρακτηριστικά που συχνά δεν αναφέρονται στα βιβλία: τις μετακινήσεις των πληθυσμών και την αλληλεγγύη.

Μετακινήσεις στην Ευρώπη

Τα κράτη μας δημιουργήθηκαν κάτω από την αρχή ένα κράτος ένα έθνος αλλά οι συνοριακοί πληθυσμοί μετά τον Α παγκόσμιο πόλεμο (που ακόμα υπάρχουν και ζουν σχεδόν σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες), οι πληθυσμοί που μετακινηθήκαν μετά την ήττα της Ελλάδας από τους Τούρκους και την καταστροφή της Σμύρνης, οι πληθυσμοί που μετακινήθηκαν μετά την ήττα του ισπανικού εμφυλίου το 1939 και στη συνέχεια του ελληνικού το 1949, οι Ιρλανδοί που μετανάστευσαν για να αποφύγουν τον συνεχή εμφύλιο πόλεμο και τον πόλεμο με τους Βρετανούς, οι πόλεμοι και οι κατακτήσεις στις χώρες του Βορρά (Nordic countries), οι πληθυσμοί που μετακινήθηκαν ως οικονομικοί μετανάστες μετά τον Β παγκόσμιο πόλεμο, έχουν ως αποτέλεσμα τα περισσότερα κράτη να είναι πολυεθνικά.
Παρατηρούμε, λοιπόν, ευρωπαϊκούς πληθυσμούς να παίρνουν τίτλους ανάλογα με την πολιτική περίοδο και τους διεθνείς νόμους, και ενώ οι τίτλοι αλλάζουν, οι άνθρωποι μένουν οι ίδιοι και ονομάζονται διαφορετικά ανάλογα με τις πολιτικές καταστάσεις. Το πιο πρόσφατο παράδειγμα είναι οι πληθυσμοί που ζουν στο Ηνωμένο Βασίλειο, μετά την απόφασή του για έξοδο του από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Τα τελευταία χρόνια εγκαταστάθηκαν εκεί χιλιάδες ευρωπαίοι πολίτες, με τα ανάλογα δικαιώματα και ξαφνικά τα ίδια άτομα θα ονομαστούν μετανάστες με περιορισμένα δικαιώματα που δεν είναι ακόμα ξεκάθαρα, αλλά οπωσδήποτε κουτσουρεμένα και πολλοί θα αναγκαστούν να φύγουν, αφήνοντας πίσω οικογένειες, δουλειά και ζωή.

Οι ευρωπαίοι μετανάστες

Μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο μετακινήθηκαν μαζικά πολλοί ευρωπαϊκοί πληθυσμοί, από τη μια, η κατεστραμμένη Ελλάδα και η φτώχεια, το ίδιο στη νότια Ιταλία, Ισπανία, και, από την άλλη, η Γερμανία που έπρεπε να ανοικοδομηθεί βιομηχανικά, όπως και το Βέλγιο.
Έτσι, μετακινήθηκαν χιλιάδες Έλληνες, Ιταλοί, Ισπανοί, Πορτογάλοι, Τούρκοι, Κούρδοι κ.ά. και πήγαν στη Γερμανία για να την χτίσουν από την αρχή. Δύσκολοι καιροί, άλλες γλώσσες, άλλες συνήθειες, διαφορετικές κουζίνες, άλλα θρησκευτικά δόγματα, αλλά, παρόλες τις εντάσεις, έμειναν και ανοικοδόμησαν τη Γερμανία, μαζί με τους γερμανούς εργάτες. Τότε ονομάστηκαν μετανάστες, τώρα οι περισσότεροι είναι ευρωπαίοι πολίτες και πολλοί πήραν τη γερμανική υπηκοότητα, τα παιδιά τους είναι, σε μεγάλο βαθμό, ενσωματωμένα στη γερμανική κοινωνία. Είναι αυτοί που τώρα λέγονται γερμανική εργατική τάξη. Μετά από τόσα χρόνια, τι έχει απομείνει από τις εντάσεις και το φόβο, του τότε άλλου; Σχεδόν τίποτα.

Το ευρωπαϊκό παράδοξο

Ευρωπαϊκές χώρες μετά τον τελευταίο παγκόσμιο πόλεμο και κυρίως από το 1957 προσπαθούν να οργανωθούν θεσμικά αρχικά αλλά και με την πρόοδο των συνεργασιών να δημιουργήσουν μια δεύτερη ταυτότητα για τους ευρωπαίους πολίτες που συμμετέχουν στην ΕΟΚ και μετά στην ΕΕ, την ευρωπαϊκή ταυτότητα που αντανακλάται στον εκπαιδευτικό σχεδιασμό των ευρωπαϊκών σχολείων που έχουν γλωσσικά και όχι εθνικά τμήματα για τα βασικά μαθήματα και τα υπόλοιπα, όπως η ιστορία, διδάσκονται συλλογικά από καθηγητή άλλης εθνικότητας. Πώς έχει εξελιχθεί αυτό το σχέδιο; Τα τελευταία 20-25 χρόνια παρατηρούμε πολλές χώρες να αναπτύσσουν εθνικιστικά κινήματα και κόμματα, με αποτέλεσμα οι κυβερνήσεις τους να λειτουργούν ανάλογα, άρα στα ευρωπαϊκά συμβούλια που παίρνονται οι αποφάσεις για το μέλλον της Ευρώπης, να λειτουργούν σαν διακυβερνητικές οργανώσεις που η κάθε μια υπερασπίζεται τα εθνικά της συμφέροντα αντί να χτίζεται μια κοινή ευρωπαϊκή, και κυρίως κοινωνική, πολιτική.

Φταίνε οι οικονομικές πολιτικές;

Είναι δύσκολο να εξηγηθεί με ένα τρόπο ή με μια αιτία η άνοδος των εθνικισμών. Οι λαοί μας έχουν διαφορετικές ιστορίες, άρα και ιστορικές μνήμες, διαφορετικές σχέσεις με τα κράτη τους και διαφορετικές σχέσεις με αυτά που γειτονεύουν. Θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι η κύρια αιτία είναι οι ίδιες οι οικονομικές πολιτικές και μέθοδοι που χρησιμοποίησαν οι κυβερνήσεις μας για να χτίσουν την ενοποίηση της ΕΕ. Είναι ενδιαφέρον ότι εθνικιστικά κινήματα αναπτύσσονται όχι μόνο ή κυρίως σε χώρες όπου η οικονομική κρίση είχε καταστρεπτικά αποτελέσματα στους λαούς τους, ειδικότερα στα φτωχότερα στρώματα. Παρατηρούμε να αναπτύσσονται και στη Γερμανία που είναι η πιο δυνατή χώρα της ΕΕ και που ωφελήθηκε από την οικονομική κρίση άλλων χωρών και από τα προγράμματα λιτότητας που τους επιβλήθηκαν. Επίσης, μην ξεχνάμε ότι στη Γερμανία ειδικά, τα εθνικιστικά αισθήματα κρατήθηκαν σε πολύ χαμηλά επίπεδα μετά τον Β παγκόσμιο πόλεμο εξαιτίας και των καταστροφικών ευθυνών που είχε. Όμως, και οι χώρες που ήταν οι νικητές του Β παγκοσμίου πολέμου, όπως η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο, αναπτύσσουν σε επικίνδυνο βαθμό εθνικιστικά κινήματα-κόμματα που ως ένα μεγάλο βαθμό έχουν επηρεάσει τις πολιτικές των κυβερνήσεων τους, με αποτέλεσμα -για παράδειγμα- το BREXIT.
Να θεωρήσουμε ότι είναι υπεύθυνα τα όργανα της ΕΕ, που λειτουργούν ανεξέλεγκτα και πολλές φορές αντιδημοκρατικά και ενάντια στα συμφέροντα των λαών τους; Όποιοι και να είναι οι λόγοι οι εθνικισμοί που εξαπλώνονται, γίνονται όλο και πιο ριζοσπαστικοί και φτάνουν συχνά στα άκρα, όπως η Χρυσή Αυγή στην Ελλάδα.

Η ταξική διάσταση

Είναι γνωστό ότι οι εθνικισμοί που έχουν αναπτυχθεί ιστορικά αλλά και στη σημερινή περίοδο, υπερασπίζονται το έθνος αλλά ποτέ δεν αναφέρονται στις κοινωνικές τάξεις και δεν υπερασπίζονται τα πιο αδύναμα κοινωνικά στρώματα. Αν δε συνδυαστεί η αύξηση των εθνικισμών με το νεοφιλελευθερισμό που έχει επιβληθεί στην Ευρώπη και επιβάλει πολιτικές με τις οποίες οι φτωχοί γίνονται φτωχότεροι, ενώ ο πλούτος συγκεντρώνεται σε όλο και λιγότερα χέρια, φτάνουν τα κινήματα αυτά σε ένα σημείο όπου πρέπει να βρεθεί ο άλλος, «ο εχθρός». Ο εχθρός δεν είναι ταξικός και βρέθηκε είναι ο άλλος, the other. Πριν τον Β παγκόσμιο πόλεμο ήταν ο Εβραίος, ο κομμουνιστής, ο τσιγγάνος. Τώρα είναι ο μουσουλμάνος, ο Άραβας, ο Πακιστανός, ο Αφγανός. Είναι όμως έτσι;
Οι πλούσιοι Άραβες που κάθονται πάνω σε ενεργειακά ορυχεία και πετρελαιοπηγές είναι κίνδυνος; Αν δούμε μια γυναίκα στο ανατολικό Λονδίνο με μπούρκα, πιθανώς θα πούμε ότι πρέπει να σέβεται τις αξίες μας και δεν πρέπει να κυκλοφορεί έτσι, αλλά αν δούμε μια να ψωνίζει στα ακριβά μαγαζιά του δυτικού Λονδίνου, θα σκεφτούμε το ίδιο; Ή θα προσπαθήσουμε να μαντέψουμε πόσο χρυσό ή πολύτιμες πέτρες φοράει κάτω από την μπούρκα της και πόσο ακριβά είναι τα παπούτσια της;

Ο άλλος

elengo

Δεν χρειάζεται να αναφερθούμε περισσότερο στο ότι οι πρόσφατες προσφυγικές μετακινήσεις είναι αποτελέσματα κυρίως πολέμων όπου οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις παρόλο το μεγάλο φιλειρηνικό κίνημα που αναπτύχθηκε, έχουν ευθύνη: Ιράκ, Αφγανιστάν Συρία, Μάλι…

Ο ρόλος των ΜΜΕ

Τα ΜΜΕ αναφέρονται συχνά με χυδαίο τρόπο προς άλλους λαούς/θρησκείες και, από τη μια, επηρεάζουν τα πιο πρωτόγονα ένστικτα της κοινωνίας, από την άλλη, πληγώνουν τα αισθήματα ορισμένων. Υπάρχει και η άλλη όψη: Η φωτογραφία του Αϊλάν Κουρντί, του πνιγμένου παιδιού από τη Συρία στις τούρκικες ακτές, αναστάτωσε την υφήλιο σε σχέση με την προσφυγική κρίση. Η φωτογραφία των τριών γιαγιάδων στη Λέσβο να ταΐζουν με μπιμπερό ένα προσφυγάκι μωρό βοήθησε την υφήλιο να καταλάβει το μεγάλο κίνημα αλληλεγγύης που είχε αναπτυχθεί στην Ελλάδα. Οι φωτογραφίες στην Ειδομένη με τον κόσμο σε απελπισία να προσπαθεί να περάσει τα κλειστά σύνορα μάς βοήθησε να συνειδητοποιήσουμε για άλλη μια φορά πόσο άδικος είναι ο κόσμος.
Για όλους αυτούς που απεικονίστηκαν στις ειδήσεις και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αμέτρητες φορές: Η απόφαση να κλείσουν τα σύνορα ήταν άδικη, άδικη για τις νεαρές Αφγανές που θέλουν να ζήσουν μια φυσιολογική ζωή και να μπορούν να εκπαιδευτούν, άδικη για τα παιδιά της Συρίας που θέλουν να μεγαλώσουν σε ένα ειρηνικό περιβάλλον, άδικη για την Ελλάδα αλλά και για τις υπόλοιπές χώρες της ΕΕ. Αν και στο τέλος οι χώρες που θα ανοίξουν ή άνοιξαν τα σύνορα τους θα ωφεληθούν.

Η αλληλεγγύη

Η εξέλιξη των ανθρωπίνων πληθυσμών και πολιτισμών στηρίζεται αιώνες τώρα σε ένα φαινόμενο, τη μετακίνηση τους. Έτσι και τώρα πάνω από ένα εκατομμύριο κόσμου πέρασε τη θάλασσα και έφτασε στα νησιά μας και την ενδοχώρα, που ήταν φυσικά ανέτοιμα να δεχτούν τόσο κόσμο καθημερινά. Όμως, επειδή είχε ήδη οργανωθεί ένα κίνημα αλληλεγγύης για να αντιμετωπίσει τις καταστροφές του προγράμματος λιτότητας που είχε επιβληθεί, αντέδρασε γρήγορα και θετικά. Το κίνημα μεγάλωσε και απλώθηκε πέρα από τα σύνορα της Ελλάδας. Ήρθε κόσμος να βοηθήσει και να στηρίξει από παντού από το Ηνωμένο Βασίλειο, την Πορτογαλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ισπανία, την Ολλανδία, κ.α.
Τρεις είναι, κατά τη γνώμη μου, οι βασικές συνέπειες του κινήματος αλληλεγγύης: Η πρώτη, ότι βοήθησε, υποστήριξε τους πληθυσμούς που έφταναν στην Ελλάδα άμεσα με τα βασικά: τροφή, υγεία, χώρο να κοιμηθούν, ρουχισμό. Η δεύτερη, ότι δημιουργήθηκε ένα μεγάλο διεθνές κίνημα που δούλεψε δίπλα στο δικό μας και πρόσφερε σημαντική στήριξη στα δύσκολα μέρη Ειδομένη, Πειραιά, Ελληνικό και αλλού. Η τρίτη, και πάρα πολύ σημαντική, στήθηκε ένα ανθρώπινο τείχος, ώστε να μη μπορέσει η Χρυσή Αυγή να επέμβει, κρατήθηκε μακριά και σιωπηλή.
Μην ξεχνάμε ότι η αλληλεγγύη δεν είναι ένα κίνημα που αναπτύχθηκε πρόσφατα: έχει διαφορετικές μορφές αναλόγια με την εποχή αλλά ας θυμηθούμε για παράδειγμα την διεθνή αλληλεγγύη στον Ισπανικό λαό στην διάρκεια του εμφυλίου πολέμου και την αλληλεγγύη που έδειξαν οι λαοί στην ελληνική πολιτική προσφυγιά μετά την ήττα του εμφυλίου πολέμου.

Τα ανθρώπινα δικαιώματα

Οι διαδικασίες ένταξης και αποστολής σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες δεν κινήθηκαν ομαλά, ειδικά όταν υπογράφτηκε η συμφωνία ΕΕ-Τουρκίας με αμφίβολη νομιμότητα. Αλλά και κατά την άφιξη των χρηματοδοτήσεων, όταν έπρεπε να εγκατασταθούν οι μη κυβερνητικές οργανώσεις και να αποσυρθούν οι αλληλέγγυοι, δημιουργήθηκαν προβλήματα νομικής αλλά και ηθικής τάξης.
Ο Δημήτρης Χριστόπουλος (2016), πρόεδρος της Διεθνούς Ομοσπονδίας Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, ισχυρίζεται ότι ενώ η Ελλάδα έχει τη δυνατότητα να ενσωματώσει νέες αφίξεις, κάθε προσπάθεια να βελτιώσει τις συνθήκες των μετακινούμενων σε συμφωνία με τις πολιτικές ενσωμάτωσης, δίνει σήμα στα άλλα κράτη- μέλη ότι είναι αποδεκτό να γυρίσουν την πλάτη τους στην Ελλάδα. Η υπογραφή της συμφωνίας ΕΕ-Τουρκίας (Μάρτιος 2016) αναβάθμισε την Τουρκία σε μια ασφαλή χώρα για την επιστροφή προσφύγων, παρόλες τις καταδικαστικές για τα ανθρώπινα δικαιώματα, αναφορές. Παράλληλα, παρατηρήθηκαν παράνομες επιστροφές σύρων προσφύγων σε ενεργή διαδικασία αίτησης ασύλου από την FRONTEX, η οποία αποποιήθηκε οποιασδήποτε ηθικής ευθύνης, μεταφέροντας την ευθύνη στο ελληνικό κράτος. Οι συνεχείς και συνεχιζόμενες αναφορές διεθνικών οργανώσεων για μη τήρηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Όλα αυτά δείχνουν ότι ο λόγος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων χρησιμοποιείται στρατηγικά για τη νομιμοποίηση της διαδικασίας αποκλεισμού των προσφύγων/μεταναστών. Είναι φυσικό να δημιουργηθούν εντάσεις, που οφείλονται σε μεγάλο βαθμό στις διαφορετικές ερμηνείες των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Όπως, ότι δίνει δικαιώματα μέσω διαδικασίας διαχωρισμού και κατηγοριοποίησης με όχημα την εθνότητα, σε αντίθεση με το ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι η προστασία της βιολογικής ζωής, η υποστήριξη πολιτικών για αυτοοργάνωση των προσφύγων. Τα δίκτυα αλληλεγγύης που δημιουργήθηκαν προτείνουν ένα διαφορετικό σύνολο δικαιωμάτων, που να αντικατοπτρίζουν την υιοθέτηση όρων χωρίς αποκλεισμούς, αντί για ένα νομικό άκαμπτο πλαίσιο. Η άκαμπτη νομική ερμηνεία, στην ουσία υπηρετεί τα κυρίαρχα εδάφη και όχι τα άτομα που αιτούνται ασύλου και κατ’ επέκταση την ενσωμάτωσή τους στη κοινωνία. Ενώ η δεύτερη, υποστηρίζει το δικαίωμα του ατόμου στην ελευθερία αυτοπροσδιορισμό και αποδιοργάνωση του. Το δικαίωμα στην ελευθερία είναι, σύμφωνα με την Χάνα Άρεντ, η ουσία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων μια και το άτομο και το να είναι ελεύθερο είναι το ίδιο και το αυτό.
Η υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε αυτό το πλαίσιο είναι το κλειδί που ανοίγει την πόρτα για να κοιταχτούμε στα μάτια ως ίσοι και να μην αναπαράγουμε ένα άλλου είδους ταξικό φαινόμενο. Τότε μόνο θα μπορούμε να δουλέψουμε πραγματικά δημιουργικά και χωρίς φόβους στις κοινωνίες μας και έτσι να καταπολεμήσουμε το φόβο για τον άλλο, το διαφορετικό και να εμποδίσουμε την ανάπτυξη των εθνικισμών και των πολύ επικινδύνων επιπτώσεων τους.

Ελέγκω Μανουσάκη

Υ.Γ.: Θα ήθελα να ευχαριστήσω την Ζωή Γεωργούλα και Ιωάννα Μανουσάκη Αδαμοπούλου για τις εύστοχες παρατηρήσεις τους.