Η τάξη και το πείραμα

Αναδρομική έκθεση με έργα της Ουγγαρέζας καλλιτέχνιδας Ντόρα Μάουρερ

Η Τέιτ Μόντερν (Tate Modern) του Λονδίνου παρουσιάζει αναδρομική έκθεση με έργα της Ουγγαρέζας καλλιτέχνιδας Ντόρα Μάουρερ, μιας από τις πιο σημαντικές και ενδιαφέρουσες της σύγχρονης Ευρώπης. Τριάντα πέντε περίπου έργα αποκαλύπτουν την ποικιλομορφία της παραγωγής της: γραφιστικά έργα, φωτογραφίες, ταινίες, ζωγραφική, εγκαταστάσεις. Η έκθεση αναδεικνύει την ενασχόλησή της και τα πειράματά της με όλα σχεδόν τα καλλιτεχνικά μέσα, επί πέντε δεκαετίες.

«Seven Twists V», 1979

Η Ντόρα Μάουρερ, που γεννήθηκε το 1937 στη Βουδαπέστη, έζησε πολύ μικρή τον πόλεμο και σε νεαρή ηλικία, ενώ σπούδαζε γραφιστικές τέχνες, υποστήριξε την ουγγρική εξέγερση απέναντι στη Σοβιετική Ένωση. Μεγάλωσε την περίοδο που δέσποζε ακόμα ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός και, παρότι η ίδια δεν χαρακτήριζε ανοιχτά πολιτικά τα έργα της, η περιφρόνησή της προς την κυρίαρχη αισθητική την ανάγκαζε να παρουσιάζει τους καλλιτεχνικούς πειραματισμούς της σε ιδιωτικούς χώρους, όπως διαμερίσματα φίλων –κάποιες ασπρόμαυρες φωτογραφίες που αποτελούν μαρτυρία αυτών, εκτίθενται επίσης στην Τέιτ. Στα τέλη της δεκαετίας του ’50, συμμετείχε με άλλους ανατρεπτικούς Ούγγρους σκηνοθέτες, όπως ο Ίστβαν Ζάμπο και ο Μίκλος Γιάντσο, στη δημιουργία του εργαστηρίου κινηματογράφου Bela Balazs Studio. Έργα αυτού του εργαστηρίου είχαν παρουσιαστεί το 2008 στο Πειραματικό Φόρουμ του Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Θεσσαλονίκης, όπου και είχε προβληθεί η 11λεπτη ταινία της Μάουρερ «Triolák» («Τρίηχα») που στη συνέχεια παίχτηκε και στην Ταινιοθήκη, στην Αθήνα.
Η γραμμική αφήγηση και η ταύτιση με ιδεολογικά ρεύματα απουσιάζουν από τα έργα της ενώ, τη δεκαετία του ‘70, η Μάουρερ υπερασπίζεται την τέχνη της, με μια αίσθηση ελευθερίας, δίνοντας χώρο στο εφήμερο, την αστάθεια, την υποκειμενικότητα και σήμερα αναγνωρίζεται ως ριζοσπαστική καλλιτέχνις. Χρησιμοποιώντας τη γεωμετρία, την έρευνα για τη φύση των χρωμάτων και τις θεωρίες της αντίληψης, συνδυάζει ταυτόχρονα παιχνιδιάρικα πειράματα με επιστημονικές παρατηρήσεις.
Για τον κριτικό τέχνης Christian Rattemeyer, που είχε επιμεληθεί την αναδρομική έκθεση της Μάουρερ στo Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης (MoMA) της Ν. Υόρκης, το 2014, η δεκαετία του 1970 ήταν αναμφισβήτητα η πιο παραγωγική και εφευρετική δεκαετία της καλλιτέχνιδας. Στο διάστημα αυτών των δέκα ετών, πέρασε από τα πειράματα στις εκτυπώσεις, στις εννοιολογικές φωτογραφίες, στις δομικές/μινιμαλιστικές ταινίες, στην τέχνη της διαδικασίας (process art). Σε αυτήν την περίοδο ανήκουν και οι «Κρυμμένες Δομές» («Hidden Structures»), μια ακολουθία έξι γραφικών σχεδίων με επιφάνειες χαρτιού που τυλίγονται και ξεδιπλώνονται, διαφορετικά κάθε φορά, με αυστηρή γεωμετρία, δίνοντας την εντύπωση των ατελείωτων εκδοχών. Στα μέσα της ίδιας δεκαετίας, η Μάουρερ μαζί με τον επίσης Ούγγρο εικαστικό Μίκλος Έλντερλι, δημιούργησαν πειραματικά εργαστήρια σχεδίου με μαθητές επαγγελματικών σχολείων, μια εποχή που τα εργαστήρια είχαν ελάχιστη σύνδεση με την καλλιτεχνική πρακτική.

«5 out of 4», 1979

Ενώ από τη δεκαετία του ’80, άρχισε να δημιουργεί αυτά που ονομάζει διαστημικά εικαστικά έργα, χρησιμοποιώντας έντονα χρώματα και δυναμικά σχήματα, προκειμένου να δώσει την αίσθηση της κίνησης: επιφάνειες χρώματος «τρέχουν» και στριφογυρίζουν κατά μήκος των τοίχων, ασταθή πλέγματα δίνουν την ψευδαίσθηση των τριών διαστάσεων, ενώ κάποια έργα μοιάζουν να αιωρούνται στον αέρα και άλλα ότι έχουν δημιουργηθεί σε μια κυρτή επιφάνεια.
Έχει επισημανθεί ότι η παρουσία της Μάουρερ σε αρκετά έργα της υπενθυμίζει ότι την τέχνη την δημιουργεί το ανθρώπινο σώμα. Όπως έγραψε η κριτικός της «Γκάρντιαν», Laura Cumming, η Μάουρερ μπορεί απλώς να δείξει ένα ζευγάρι χεριών σε μια σειρά διαδοχικών κινήσεων –να δείχνουν, να σφίγγονται σε γροθιά, να ανοίγουν… Η οικονομία των μέσων που έρχεται σε αντίθεση με τη ρητορική δύναμη των ενεργειών, είναι σαν να υποδηλώνει ότι ακόμη και οι χειρονομίες ενός ατόμου μπορεί να κάνουν τη διαφορά.

Tate Modern, Λονδίνο, ελεύθερη είσοδος, μέχρι τις 5 Ιουλίου 2020.

Σοφία Ξυγκάκη

Πηγές:
www.tate.org.uk/whats-on/tate-modern/exhibition/dora-maurer www.theguardian.com/artanddesign/2019/aug/11/dora-maurer-review-tate-modern
post.at.moma.org/content_items/282-a-decade-in-art-dora-maurer-in-the-1970s/media_collection_items/543