Με χιούμορ, χάρη και γνώση

Για την παράσταση “Ίων” του Πλάτωνα από την ομάδα “Ηθώ”

Χρωστώ σε μια παράσταση, έντιμη, χαρίεσσα και καλοδουλεμένη, με γνώση και μεράκι, να πω δυο λόγια. Είναι ο πλατωνικός Ίων, ανεβασμένος με χιούμορ και φαντασία από την ομάδα «Ηθώ» της Λένας Φιλίπποβα. Για νά ’μαι ειλικρινής, θυμήθηκα το χρέος μου τούτο, καθώς έριχνα μια ματιά στις σημειώσεις του Πλάτωνα που δίνω, που δίνουμε να πω ορθότερα, οι διδάσκοντες το λεγόμενο «γνωστό» της θεωρητικής κατεύθυνσης για τις πανελλαδικές. Και είναι το «γνωστό» μερικές σελίδες του Πλάτωνα από τον Πρωταγόρα και την Πολιτεία –στο δεύτερο τετράμηνο, λίγα σπαράγματα Αριστοτέλη από τα Ηθικά Νικομάχεια και τα Πολιτικά. Τις κοίταζα τις σημειώσεις, λοιπόν, άνυδρες, λαβωμένες από τη λέπρα της «εξεταστίτιδας», τρομαγμένες, ξεπατίκωμα ο ένας δάσκαλος του άλλου –κάποιοι πάνε να ψελλίσουμε δυο λέξεις άλλες, να σύρουνε τα κλαδιά που κρύβουν μονοπάτια περήφανα και δύσβατα πλην φευ!, υπαινικτικά, φοβισμένα. Αυτή είναι η κατάντια του φροντιστηριοποιημένου λυκείου μας. Τις κοίταζα τις σημειώσεις μου και θυμήθηκα την παράσταση για την οποία θα πω σήμερα δυο λόγια.

Ποίηση ή φιλοσοφία

Είδα την δουλειά της Λένας Φιλίπποβα και της ομάδας της όχι στην πρώτη της εκδοχή, την άνοιξη του 2016, μα φέτος το χειμώνα, σε ένα συμπαθητικό θεατρικό χώρο, στο Γκάζι, το Tempus Verum. Ομολογώ ότι πήγα με περίσκεψη για το αισθητικό αποτέλεσμα του εγχειρήματος, παρά τα καλά λόγια που είχα ακούσει, και διαψεύστηκα ευχάριστα.
Ο Ίων είναι διάλογος του Πλάτωνα από την πρώτη περίοδο, τη λεγόμενη σωκρατική. Πρέπει να γράφτηκε το 394 π.Χ. και διαπραγματεύεται το θέμα της ποίησης. Ο φιλόσοφος ασκεί στο έργο του εν γένει μεγάλη κριτική στην ποίηση, θεωρώντας ότι είναι δεύτερος βαθμός απομάκρυνσης από την αλήθεια του κόσμου των ιδεών. Στον Ίωνα καταλήγει πως δεν είναι τέχνη και πως οφείλεται σε θεϊκή επιρροή, μολονότι το ερώτημα μένει κάπως ανοικτό, για μια νέα συζήτηση.
Ο ραψωδός Ίων –οι διάλογοι του Πλάτωνα έχουν συνήθως ως τίτλο το όνομα του βασικού συνομιλητή του Σωκράτη– που ειδικεύεται στην απαγγελία αλλά επίσης θεωρεί εαυτόν ικανό ερμηνευτή της ποίησης, επιστρέφει από τη γιορτή του Ασκληπιού στην Επίδαυρο, έχοντας νικήσει στους ποιητικούς αγώνες. Το ερώτημα που του θέτει ο Σωκράτης αφορά το είδος και το περιεχόμενο της γνώσης που αποκομίζει από την ερμηνεία των ποιημάτων και δη των Ομηρικών, που θεωρούνταν πηγή βασικών γνώσεων πολλών επιστημών. Μπορεί να είναι πηγή γνώσης η ποίηση; Με ένα άλλο τρόπο ειπωμένο το ερώτημα: ποια υπερτερεί η ποίηση ή η φιλοσοφία; Και φυσικά κερδίζει η δεύτερη, αφού η γνώση των ποιητών είναι φαινομενική. Ωστόσο, αφήνει ένα μικρό χώρο για τη γοητεία της ποίησης αλλά και της ερμηνείας της.

Δύσκολο εγχείρημα

Ο Πλάτωνας ήταν πριν απ’ όλα ποιητής –αρκεί να διαβάσει κανείς την εισαγωγή στον Φαίδρο για να το διαπιστώσει παρακολουθώντας τις εικόνες που δημιουργεί και τα γλωσσικά παιχνίδια. Καταπίεσε τον ποιητή μέσα του για να παραδοθεί στη φιλοσοφία. Ήταν μάλιστα δραματικός ποιητής, τραγωδίες έγραφε στα νιάτα του. Διοχέτευσε τη δραματική δημιουργικότητα στη μορφή που διάλεξε να γράψει τη φιλοσοφία του, το διάλογο. Ειδικά οι διάλογοι της πρώτης περιόδου ήταν γραμμένοι σε ευθύ λόγο (αργότερα προτιμούσε τη διήγηση του διαλόγου και όχι τον ίδιο το διάλογο). Παρ’ όλ’ αυτά, δύσκολα θα μπορούσε να φανταστεί κανείς πως ένας πλατωνικός διάλογος θα μπορούσε να γίνει θεατρική παράσταση και δη παράσταση όχι για ειδικό κοινό εξασκημένο στο φιλοσοφικό λόγο και την πολυπλοκότητά του αλλά σε ένα ευρύ κοινό. Ακόμα κι αν πρόκειται για ένα από τους πιο απλούς και σχετικά σύντομους πλατωνικούς διαλόγους, που θυμίζει περισσότερο διανοητικό γύμνασμα πάνω στο βασικό ερώτημα. Ακόμα κι αν πρόκειται για ένα διάλογο που οι χαρακτήρες των συνομιλητών διαγράφονται με ευκρίνεια και οι αντιθέσεις τους δεν οδηγούν σε ακραίες διανοητικές συγκρούσεις.

Ενδιαφέροντες συνειρμοί

Η Λένα Φιλίπποβα –ηθοποιός και σκηνοθέτρια, επίσης πανεπιστημιακός, με πολύ ενδιαφέρον βιογραφικό, που ζει και εργάζεται στην Ελλάδα πολλά χρόνια– προφανώς έβαλε ένα στοίχημα και το κέρδισε. Η παράσταση κατέβασε το φιλοσοφικό κείμενο στην πλατεία, χωρίς να προδώσει την πολυπλοκότητα της σκέψης. Ακολούθησε το παιγνιώδες στοιχείο που φέρει εγγενώς το κείμενο και δημιούργησε με την ομάδα της μια παράσταση που εικονοποιεί πολύ καλά τη σωκρατική ειρωνεία και δείχνει με επάρκεια τη μαιευτική μέθοδο. Βέβαια δεν χρειαζόταν ο ραψωδός Ίωνας να έχει τόσο έντονα καρικατουρίστικα στοιχεία –ο Ίωνας είναι τόσο επηρμένος όσο περίπου ο εκάστοτε συνομιλητής του Σωκράτη–, η καλλιτεχνική του ενασχόληση δεν χρειαζόταν να «φωνάζει» τόσο και με τρόπο που λίγο έφερνε σε τηλεοπτικές συνταγές. Πάντως, ο νεαρός Χόβικ Καραμπετιάν απέδωσε ικανοποιητικά τον ραψωδό και ιδιαίτερα στις δύσκολες στιγμές των αυτοαναιρέσεων. Η σκηνοθέτρια μοίρασε το ρόλο του Σωκράτη σε τρία νέα κορίτσια, δεν ξέρω αν είχε κατά νου τη σημασία που έχει ο αριθμός «3» στο πλατωνικό σύμπαν: η φρεσκάδα του προσώπου, η γεμάτη ειρωνεία εκφορά του λόγου που άγγιζε μια στοχευμένη στάγδην κωμικότητα και η ωραία κίνηση (επιμέλεια Στέφανι Τσάκωνα) σε αντίθεση με αυτό που περιμένει κανείς ως Σωκράτη –ένα ηλικιωμένο, μάλλον άσχημο άντρα– δημιουργούσαν ενδιαφέροντες συνειρμούς, για τη φρεσκάδα του φιλοσοφικού λόγου, τη διαχρονικότητα των ερωτημάτων αλλά και την ανατροπή του μοντέλου: νέες και όμορφες γυναίκες φορείς της φιλοσοφικής σκέψης και της μελέτης της. Οι τρεις νεαρές ηθοποιοί, Χρύσα Κοτταράκου, Ελευθερία Κωνσταντοπούλου και Λίνα Λαμπροπούλου ερμήνευσαν με κέφι και καθαρότητα, με δημιουργική ζωντάνια που παρέσυρε τους θεατές.

Μαρώ Τριανταφύλλου
maro33@otenet.g