Μια δύσκολη αντιστροφή των όρων θεμελιώνεται

 

Υπάρχει ένα πρόστιμο που το πληρώνουμε κάθε μέρα, όλοι μαζί και ο καθένας από λίγο. Το πρόστιμο για τις ανεξέλεγκτες χωματερές που ακόμα σήμερα υποθηκεύουν το μέλλον μας σε γωνιές της Ελλάδας. Η υπέρβαση αυτής της κατάστασης βαδίζει πλάι – πλάι με την υιοθέτηση, από ολοένα και διευρυνόμενο τμήμα του πληθυσμού, της ανακύκλωσης. Σήμερα η ανακύκλωση, «επίσημη» και άτυπη, στη χώρα μας είναι περίπου στο 19%, ενώ το 80% των στερεών αποβλήτων οδηγείται σε ταφή. Το 2020 -το 2030 σύμφωνα με την ΕΕ ανελαστικά, μετά θα υπάρχουν κυρώσεις- θα πρέπει να οδηγείται σε τελική διάθεση μόνο το 20%. Πρόκειται για μια αντιστροφή, που αν δεν την πετύχουμε τότε οι όροι «δίκαιη και βιώσιμη ανάπτυξη» ή «αειφορία», που έχουν εγκατασταθεί στην κυβερνητική και τηλεοπτική ορολογία, δεν έχουν σοβαρές πιθανότητες πραγμάτωσης. «Στην κατεύθυνση επίτευξης αυτού του μεγάλου στόχου, που δεν είναι μόνο επιβολή από κάποιους τρίτους, αλλά κοινωνική ανάγκη για το ξεπέρασμα της πολυποίκιλης κρίσης» όπως επισημαίνει το μέλος Διοικητικού Συμβουλίου του Ελληνικού Οργανισμού Ανακύκλωσης (ΕΟΑΝ), Μπάμπης Μπιλίνης, κινείται ο νόμος για την ανακύκλωση που υπερψηφίστηκε κατά πλειοψηφία την  προηγούμενη Τετάρτη στη Βουλή.

Οπως εξηγεί στην «Εποχή» ο Μπάμπης Μπιλίνης, ο νόμος αυτός κινείται σε δύο άξονες. «Ο πρώτος άξονας είναι ο ορθολογικότερος τρόπος αξιοποίησης των χρημάτων που πληρώνει ο πολίτης – καταναλωτής, όταν καταναλώνει προϊόντα που υπόκεινται σε εναλλακτική διαχείριση. Στην κατεύθυνση αυτή κινούνται μια σειρά προτεινόμενες διατάξεις για έλεγχο της εισφοροδιαφυγής, του διοικητικού κόστους και του σχηματισμού αποθεματικών από τα Συστήματα Εναλλακτικής Διαχείρισης (ΣΕΔ), που έχουν αναλάβει να διαχειρίζονται εκ μέρους των υπόχρεων παραγωγών τις εισφορές, δηλαδή τα χρήματα των πολιτών. Στόχος είναι η μεγιστοποίηση των αποτελεσμάτων για τα οποία ο πολίτης συμβάλει με την οικονομική του εισφορά. Πολύ περισσότερο που αυτή είναι υποχρεωτική», επισημαίνει το μέλος του ΔΣ του ΕΟΑΝ.
«Με βάση και την ευρωπαϊκή οδηγία από το 1998: ο ρυπαίνων πληρώνει. Όποιος παραγωγός ή εισαγωγέας βάζει στην αγορά ένα προϊόν, το οποίο είτε ως προς τη συσκευασία του είτε αυτό καθεαυτό το προϊόν υπόκειται σε εναλλακτική διαχείριση, είναι υποχρεωμένος στην τιμή του να υπολογίσει και το κόστος ανακύκλωσης. Με αυτό το νόμο αυτό το κόστος καθορίζεται όχι ως τζίρος του παραγωγού αλλά ως ανταποδοτικό, πρέπει δηλαδή να το «κάνει» ανακύκλωση.
»Οι παραγωγοί, με βάση αυτή την οδηγία, είχαν τη δυνατότητα είτε να κάνουν μόνοι τους ανακύκλωση, επιλογή που ανεβάζει πολύ το κόστος, είτε να συγκεντρώνονται πολλοί μαζί και να μεταφέρουν το κόστος σε αυτήν την ομάδα, το λεγόμενο «Σύστημα ή ΣΕΔ», και να γίνεται συγκεντρωτικά ανακύκλωση. Το ΣΕΔ πρέπει αυτήν την εισφορά που παίρνει να την μετατρέπει σε ανακύκλωση. Γι’ αυτό ελέγχεται από τον ΕΟΑΝ, από τον οποίο αδειοδοτείται κάθε έξι χρόνια, οπότε καταθέτει επιχειρησιακό σχέδιο, και ελέγχεται κάθε χρόνο για την πορεία αυτού του σχεδίου.»

Όλα ανάγονται στο… Σύστημα

Το ζήτημα, όμως, όπως έχουμε δει πολλές φορές με το κυβερνητικό σχεδιασμό, είναι ο έλεγχος. Πώς εξασφαλίζεται ότι αυτά που έγιναν νόμος του κράτους θα γίνουν και πράξη; «Με το νόμο αυτό μπαίνουν κάποιες ασφαλιστικές δικλείδες ώστε αυτά που ορίζονται να γίνονται πραγματικά», επισημαίνει ο Μπ. Μπιλίνης. Στην Ελλάδα είχαμε το εξής παράδοξο: ο νόμος για την ανακύκλωση ενσωματώθηκε το 2001, αυτά που ονομάσαμε ΣΕΔ, υπό τη μορφή Ανωνύμων Εταιρειών, άρχισαν να μπαίνουν στην αγορά απότομα και πολύ πριν οργανωθεί η δημόσια διοίκηση. Στην αρχή τα παρακολουθούσε υπηρεσία του αρμόδιου υπουργείου, αφού το πρώτο διοικητικό συμβούλιο του ΕΟΑΝ ορίστηκε το 2009 και ακόμα δεν έχει συμπληρώσει το οργανόγραμμα. Μέχρι το 2012 είχε 10 άτομα με αποσπάσεις από άλλες υπηρεσίες του Δημοσίου, ενώ το οργανόγραμμα προέβλεπε 32 τότε και 54 τώρα. Συνεπώς δεν υπήρχε έλεγχος. Έτσι φτάσαμε να ακούμε για τεράστια αποθεματικά στις τράπεζες, για μπόνους και χρυσές κάρτες σε στελέχη κ.λπ. Τα χρήματα που προορίζονταν για ανακύκλωση σπαταλιόνταν. Πλέον υπάρχει το διοικητικό κόστος 10% για κάθε ΣΕΔ από τις εισφορές που συγκεντρώνει. Επιπλέον σε έξι μήνες από την ψήφιση του νόμου κάθε ΣΕΔ υποχρεούται να καταθέσει επιχειρησιακό σχέδιο για το πώς θα κάνει τα χρήματα αυτά ανακύκλωση, πώς θα προωθήσει δηλαδή χρηματοδοτώντας τον κύκλο της ανακύκλωσης στην πράξη.
Επίσης, μέσα στα καθήκοντα και τα επιχειρησιακά σχέδια των ΣΕΔ είναι η εκπαίδευση των πολιτών για τη μείωση στην παραγωγή απορριμμάτων. Όσο αυξάνονται τα χρήματα που αποδίδονται στην ανακύκλωση, τόσο θα εντείνεται αυτός ο στόχος και θα εξυπηρετείται εντατικότερα από αυτούς τους πόρους.»

Εθνικό Μητρώο Παραγωγών

Κάποια στιγμή η Eurostat ενημέρωσε ότι η εισφοροδιαφυγή στην Ελλάδα είναι περίπου 40-45%. Δηλαδή περίπου οι μισοί παραγωγοί που οφείλουν εισφορές δεν είναι σε κάποιο ΣΕΔ και άρα κρατούν αυτά τα χρήματα που οι άλλοι μισοί πληρώνουν για την ανακύκλωση. «Για αυτό το λόγο δημιουργήθηκε στον ΕΟΑΝ -με προηγούμενο νόμο- ένα ηλεκτρονικό μητρώο», υπογραμμίζει ο Μπ. Μπιλίνης, «όπου όποιος παραγωγός ή εισαγωγέας βάζει στην αγορά ένα προϊόν που υπόκεινται σε εναλλακτική διαχείριση είναι υποχρεωμένος να είναι ενταγμένος σε αυτό. Εκεί είναι εγγεγραμμένα όσα χρειάζονται για να παρακολουθείται, η ποσότητα προϊόντος που διακινεί, σε ποιο ΣΕΔ είναι γραμμένος κ.λπ. Σε όλα τα φορολογικά έγγραφα θα πρέπει να αναφέρεται μαζί με το ΑΦΜ και ο αριθμός αυτού του μητρώου. Διαφορετικά είναι παράνομη η διακίνηση του προϊόντος και υπεύθυνος ελέγχου είναι το ΣΔΟΕ. Επ’ αυτού εκκρεμεί η εγκύκλιος από την Ανεξάρτητη Αρχή Δημόσιων Εσόδων».

Συμμετοχή του πολίτη και υποδομές

Ο δεύτερος άξονας του νέου νόμου για την ανακύκλωση αφορά την  οργάνωση της ανακύκλωσης έτσι ώστε να είναι κεντρική η ενεργή συμμετοχή του πολίτη. Όταν ο πολίτης συμμετέχει, πρέπει να έχει διαθέσιμες και υποδομές τέτοιες, που να διευκολύνουν της συμμετοχή του. «Με βάση και τον εθνικό σχεδιασμό και τα περιφερειακά και τοπικά σχέδια, επιλέχθηκε το μοντέλο της διαχείρισης των αποβλήτων να βασιστεί στην αποκέντρωση και να ενισχυθεί η διαλογή στην πηγή. Ο παραγωγός των αποβλήτων, τα νοικοκυριά και τα καταστήματα να είναι αυτά που θα τα διαχωρίζουν, ώστε να πετύχουμε και μεγάλους στόχους και ποιότητα» εξηγεί το μέλος του ΔΣ του ΕΟΑΝ. «Αλληλένδετο με αυτό το βήμα είναι και οι κατάλληλες υποδομές. Διότι ό,τι προσπάθεια και αν κάνει ο πολίτης, αν δεν ανταποκριθεί από πλευράς υποδομών ο αρμόδιος θεσμός, δεν θα έχουμε αποτέλεσμα. Αυτός ο νόμος ορίζει τέσσερα διακριτά ρεύματα ανακύκλωσης στο δρόμο: χαρτί, πλαστικό, μέταλλα, γυαλί.»

Τοπική αυτοδιοίκηση

«Σημαντικό στοιχείο ενεργής συμμετοχής του πολίτη για τη μεγιστοποίηση της ανάπτυξης της ανακύκλωσης είναι και η διαφάνεια. Με το νόμο αυτό επιχειρείται να περιγραφεί με σαφήνεια ο ρόλος του καθενός εμπλεκόμενου. Ποιος ο ρόλος της τοπικής αυτοδιοίκησης, του υπόχρεου παραγωγού, των ΣΕΔ , πώς εξασφαλίζεται ο μη κερδοσκοπικός τους χαρακτήρας, ποιος ο ρόλος των ανακυκλωτών και όλων των εμπλεκομένων στην κατεύθυνση όχι μόνο της διαφάνειας, αλλά και της κατάργησης οικονομικών ολιγοπωλιακών, μονοπωλιακών καταστάσεων και ποδηγέτησης της αγοράς» επισημαίνει ο Μπ. Μπιλίνης.
Συγκεκριμένα για την τοπική αυτοδιοίκηση, σε αυτό το νόμο επιτρέπεται στους Δήμους να διαχειρίζονται εξ ολοκλήρου μόνοι τους τα ανακυκλώσιμα. Μέχρι σήμερα αυτό που γινόταν ήταν ότι σχεδόν όλοι οι Δήμοι περιόριζαν τα καθήκοντά τους στη συλλογή των ανακυκλώσιμων. Τώρα τους δίνεται η δυνατότητα να διαχειρίζονται όλο τον κύκλο της ανακύκλωσης και να πουλούν τα ανακυκλώσιμα που συλλέγουν. «Εν τέλει, από το τέλος ανακύκλωσης που εμφανίζουν τα συστήματα, με βάση τα τιμολόγια, να παίρνουν επιδότηση για τους στόχους που πετυχαίνουν. Ο νόμος, βέβαια, που ουσιαστικά επέτρεψε στους Δήμους να πουλούν ανακυκλώσιμα ήταν στο πολυνομοσχέδιο του υπουργείου Εσωτερικών.»
Αυτό, όμως, που κρίνει ως σημαντικότερο ο Μπ. Μπιλίνης, όσον αφορά την προοπτική αυτού του νόμου, είναι ότι ανοίγει το δρόμο προς την κυκλική οικονομία και την αλλαγή του παραγωγικού μοντέλου. «Η ανακύκλωση δεν αφορά μόνο το να μην θάβουμε τα απορρίμματά μας, αλλά όταν αγοράζουμε το προϊόν, αυτό να είναι κατάλληλο ώστε να μπορεί να ξαναχρησιμοποιηθεί, είτε ως πρώτη ύλη σε άλλες βιομηχανίες είτε το ίδιο με επισκευή. Αυτό οδηγεί σε καινούργιες οικονομικές δραστηριότητες και νέες θέσεις εργασίας.»

Ζωή Γεωργούλα

 

 

Έφτασε το τέλος της πλαστικής σακούλας

Η «διάσημη» αυτού του νόμου είναι μάλλον η… πλαστική σακούλα. Η πλέον επιζήμια περιβαλλοντικά από όλα τα πλαστικά που κυκλοφορούν, η πλαστική σακούλα μιας χρήσης, αυτή που παίρνουμε από τα σούπερ μάρκετ, για την οποία ο νέος νόμος για την ανακύκλωση επιφυλάσσει… τέλος. «Στο πλαίσιο της οδηγίας για τη διαχείριση των αποβλήτων ορίζεται εδώ και χρόνια ότι πρέπει να μειωθεί η χρήση της και είμαστε από τις τελευταίες χώρες σε αυτό το στόχο», εξηγεί ο Μπ. Μπιλίνης, μέλος ΔΣ του ΕΟΑΝ. «Σε αυτό το νόμο, και με την Κοινή Υπουργική Απόφαση που έχει προηγηθεί σχετικά, ενσωματώνεται η οδηγία και καθορίζεται ο τρόπος με τον οποίο θα εισπράττεται το τέλος. Επίσης, με την ΚΥΑ, καταργείται η οξο-διασπώμενη σακούλα -αυτή που σε ένα χρονικό διάστημα γίνονται σαν χαρτοπόλεμος- και μπαίνει περιβαλλοντικό τέλος στις σακούλες μιας χρήσης. Σχετικά με αυτές προβλέπεται ότι: ο παραγωγός είναι υποχρεωμένος να έχει την ετικέτα του σε κάποια γωνία της σακούλας -ώστε να ελέγχεται η ποιότητα και η διακίνηση-, από την 1η Ιανουαρίου 2018 υπόκεινται σε περιβαλλοντικό τέλος, ως εξής: μέχρι το τέλος του 2018, 3 λεπτά του ευρώ, και έπειτα 7 λεπτά του ευρώ. Παράλληλα, πρέπει το 2020 να έχουμε καταφέρει από τις 242 σακούλες ανά άτομο το έτος -σύμφωνα με τη Eurostat- να πέσουμε στις 90 και στις 40 το 2025. Το τέλος αυτό θα εισπράττεται από την Εφορία και θα αποδίδεται στον ΕΟΑΝ, αλλά θα αξιοποιείται αποκλειστικά στην εκστρατεία για τη μείωση της πλαστικής σακούλας.»

 

 

ΑΝΑΓΚΑΙΟΣ ΕΞΟΡΘΟΛΟΓΙΣΜΟΣ
Αποσαφηνίζονται ευθύνες και ρόλοι

Ζητήσαμε από τον Κωστή Πατεράκη, μηχανολόγο μηχανικό, να μας κάνει μια σύντομη παρουσίαση δυνατών και των αδύναμων σημείων αυτού του νόμου για την ανακύκλωση, με βάση τη σημαντική εμπειρία του στον τομέα, ως αναπληρωτής γενικός διευθυντής της Διαδημοτικής Επιχείρησης Διαχείρισης Στερεών Αποβλήτων Α.Ε. και διευθυντής του Εργοστασίου Μηχανικής Ανακύκλωσης και Κομποστοποίησης Χανίων.

Η τροποποίηση του ν. 2939/2001 ήταν αναγκαία προκειμένου να είναι συμβατός, αφενός με το ευρωπαϊκό δίκαιο, αφετέρου με το Εθνικό Σχέδιο Διαχείρισης Αποβλήτων.
Προσπαθεί να βάλει κανόνες ώστε να περιοριστεί η εισφοροδιαφυγή, δεδομένου ότι σημαντικός αριθμός υπόχρεων παραγωγών είτε δεν έχει ενταχθεί σε Σύστημα Εναλλακτικής Διαχείρισης είτε δεν δηλώνει τις πραγματικές ποσότητες επί των οποίων υπολογίζεται η εισφορά που πρέπει να καταβληθεί.
Με το νέο νόμο αποσαφηνίζεται η ευθύνη του διακινητή για την εφαρμογή της διευρυμένης ευθύνης του παραγωγού.
Επίσης, σε εναρμόνιση με τις διατάξεις της Οδηγίας 2015/720/ΕΕ, εισάγεται πρόβλεψη για λήψη μέτρων μείωσης της χρήσης της πλαστικής σακούλας. Θεωρώ όμως ότι θα έπρεπε να εισάγει ένα χρονοδιάγραμμα το οποίο θα οδεύει σε κατάργηση της χρήσης της μέσα σε ένα εύλογο χρονικό διάστημα.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο ΕΣΔΑ, στη χωριστή συλλογή των αποβλήτων υλικών συσκευασίας, ώστε να ανακτώνται στην καθαρότερη δυνατή και ομοιογενή μορφή τους, προκειμένου να επιτευχθούν τα αναγκαία ποιοτικά πρότυπα στους αντίστοιχους τομείς ανακύκλωσης. Όμως, κατά την άποψή μου, η χωριστή συλλογή θα πρέπει να επικεντρωθεί κατ’ ελάχιστο στη χωριστή συλλογή βιοαποβλήτων και γυαλιού, ενώ ο μπλε κάδος να δέχεται χαρτί, μέταλλα και πλαστικά, δεδομένων και των υφιστάμενων υποδομών (είναι αδύνατον να μπουν περισσότεροι κάδοι στα πεζοδρόμια ή στους δρόμους).
Είναι θετική η δυνατότητα που δίδεται στους ΟΤΑ Α΄ βαθμού να προβαίνουν στην οργάνωση της εναλλακτικής διαχείρισης των δημοτικών τους αποβλήτων και η παροχή κινήτρων και η επιβράβευση των ΟΤΑ με βάση τα αποτελέσματά τους.
Είναι σημαντική η ενίσχυση του Ελληνικού Οργανισμού Ανακύκλωσης με ανθρώπινο δυναμικό, η καλύτερη συνεργασία με τα ΣΕΔ, την τοπική αυτοδιοίκηση και τις οργανώσεις της κοινωνίας και των πολιτών.