Μια ιστορία αληθινή: ένας άνθρωπος ανάμεσα στους ανθρώπους

MIA ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΛΗΘΙΝΗ…

Ένας άνθρωπος ανάμεσα στους ανθρώπους

«Όπου πήγαμε στρέψαμε το γιο ενάντια στον πατέρα και κάναμε το φίλο, του φίλου του εχθρό» έγραψε ο Μπρεχτ στο «Τρόμος και Αθλιότητα του Γ’ Ράιχ».
Βερολίνο, δεκαετία του ’30. Το ναζιστικό καθεστώς προωθεί μια κοινωνική συνοχή στηριγμένη στο ναρκισσισμό του «εθνικού εμείς», καθιστώντας την κοινωνία πρόθυμη να υπερασπιστεί με κάθε τρόπο τη φυλετική της καθαρότητα. Τα πρόσωπα (και άρα οι πολίτες) κρύβονταν συχνά πίσω από την απρόσωπη άρεια συλλογική ψυχή, επενδύοντας στα γυμνασμένα σώματα των μαχητών και στην αδρή «καθαρότητα» του δημόσιου χώρου βασικές κοινωνικές και ψυχολογικές προσδοκίες τους, αλλά και τις εξατομικευμένες ευθύνες τους. Στο καθεστώς αυτό συνοδεύουν λίγο-λίγο τους Εβραίους στη φρικιαστική πορεία του «αποδιοπομπαίου τράγου» οι αριστεροί, αρκετοί φιλελεύθεροι, οι ομοφυλόφιλοι, τα άτομα με ειδικές ανάγκες και οι Αθίγγανοι.
Λίγα χρόνια μετά, παρ’ όλο που άφηνε πίσω έναν κόσμο ερειπωμένο, το παιχνίδι δεν είχε λήξει: «Ο φασισμός ήταν ακόμη παρών, αλλά κρυμμένος μέσα στο κουκούλι του. Προετοίμαζε την αλλαγή του για να εμφανιστεί ξανά με καινούργιο πρόσωπο, μη αναγνωρίσιμο, πιο αξιοσέβαστο, προσαρμοσμένος στις καινούργιες συνθήκες ενός κόσμου ο οποίος έβγαινε από την καταστροφή που ο ίδιος ο φασισμός είχε προκαλέσει» (Λέβι, σελ. 213). Όπως συμβαίνει σήμερα.


Αυτό πραγματεύεται το έργο «Λίλυ και Φελίτσε: Ένας άνθρωπος ανάμεσα στους ανθρώπους». H τέχνη λειτουργεί συχνά ως σεισμογράφος της κοινωνικής εμπειρίας, πιάνοντας δονήσεις που ή θα καταλαγιάσουν ή θα φέρουν μεγαλύτερους σεισμούς, κι αυτή η πολυσχιδής σχέση μεταβάλλεται, μεταμφιέζεται, μα δεν χάνει ποτέ το εύρος και το κοινωνικοπολιτικό της φορτίο. Αρκετά χρόνια πριν, σε φόρουμ ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο πλαίσιο του Ελληνικού Κοινωνικού Φόρουμ, άκουσα την ιστορία της Λίλυ και της Φελίτσε. Ανάγκη που έχει ο άνθρωπος να δημιουργεί σύμβολα! Σκέφτηκα. Καθώς έμοιαζε υπερβολική η παραβολή. Και αντιφασισμός και σεξισμός και τάξη και φύλο και φυλή και θρησκεία, μαζεύονται πολλά. Κι όμως! Δεν ήταν αστικός μύθος. Η ιστορία ήταν αληθινή. Κι ήταν τόσο εκκωφαντικά υπερβολική που ήταν ξεκάθαρο μήνυμα σε όποιον/αν θέλει να ακούσει. Σαν τις μέρες της Αλκυόνας στη μέση του χειμώνα που ορθώνονται σαν υπόμνηση ενάντια στο απόλυτο, ενάντια στο ενός είδους πράγμα ή καθεστώς. Αναζήτησα την Λίλυ. Της μίλησα τηλεφωνικά. Πήγα στο Βερολίνο. Έμαθα το θάνατο της. Έγινε ντοκιμαντέρ, βιβλίο και βραβευμένη ταινία που έφτασε μέχρι τα Όσκαρ. Στην Ελλάδα δεν προβλήθηκε ποτέ.
Όταν άρχισε να ανεβαίνει ο νεοναζισμός στη χώρα μας την έκανα θεατρικό που τελείωνε με μια δολοφονία από Χρυσαύγουλα. Γράφτηκε στη Θεσσαλονίκη, στην Αθήνα και στη Νέα Υόρκη κι έχει λίγη από την ενέργεια τους. Την τελείωσα μια βδομάδα κυριολεκτικά πριν τη δολοφονία του Παύλου Φύσσα. Παιδί που ήξερα από τα φεστιβάλ. Τρόμαξα. Αν έλεγαν πως εκμεταλλεύομαι μια τέτοια συγκυρία θα πέθαινα. Το έκρυψα, αφού το μοιράστηκα με λίγους φίλους/ες. Από τον Τάσο Μπλάτζιο το έργο έφτασε σε μια σημαντική θεατράνθρωπο. Την Κατερίνα Πολυχρονοπούλου, που (με τη βοήθεια μιας σπουδαίας ομάδας) το ανάστησε και το επεξεργάστηκε θεατρικά παρουσιάζοντάς το στο αθηναϊκό κοινό από την Τετάρτη 4 Δεκεμβρίου.
Στο Άλυκο γράμμα, η Έστερ Πριν, η ηρωίδα, ζει σε μια κοινωνία που αυτοθεωρείται «ηθική» αλλά ζει στο δικό της σκοτεινό μεσαίωνα. Μια κοινωνία που, βάζοντάς της στο πέτο ένα άλυκο γράμμα, απομονώνει τη νεαρή μητέρα και το νόθο μωρό του πάστορα, ο οποίος «ευλογεί» από το θώκο του την απόρριψη με την εγκληματική σιωπή του. Το πιο αδύναμο πλάσμα αναγορεύεται γελοιωδώς σε προσωποποίηση του «κακού» ώστε να προσωποποιηθεί η συλλογική υποκρισία κι ενοχή μιας ολόκληρης κοινότητας: «Έλεγαν με σιγουριά ότι αυτό το γράμμα… είχε αποκτήσει το χρώμα του από τις δυνατές φλόγες της κόλασης και ότι μπορούσες να το δεις να φλέγεται, όταν η Έστερ Πριν ήταν έξω στους δρόμους το βράδυ.»
Η σιγουριά που περιγράφει ο Χόθορν καταδυναστεύει καιρό κοινωνίες και ιδεολογίες, οδηγώντας συχνά σε εσωτερικές εκκαθαρίσεις κάθε είδους. Αλλά πουθενά δεν αποκρυσταλλώθηκε τόσο όσο στο καθεστώς των ναζί που τολμούν κάποιοι να ξεπλένουν ή να σχετικοποιούν σήμερα βάζοντας μας το στοίχημα ενός «αν»: Αν αντιπαλέψουμε ποικιλοτρόπως τον (ιδίως κρυμμένο) φασισμό, αν καταφέρουμε να ζούμε με περισσότερη ανεκτικότητα και λιγότερη αλαζονεία, ίσως να κατανοήσουμε το συγκλονισμό της «απλής» φράσης που γράφει η ναζί νοικοκυρά αναζητώντας την αγαπημένη της ανάμεσά στη φρικιαστική πομπή με τα ξυρισμένα κεφάλια του απόλυτου Νόμου και της απόλυτης Τάξης. «Δεν θα είσαι τότε η Εβραία Φελίτσε, μα ένας Άνθρωπος ανάμεσα στους Ανθρώπους». Μακάρι κάποτε να δούμε τον εαυτό μας και τον άλλον κι ό,τι μας συνοδεύει δίχως μεγαλοϊδεατισμούς και ταπεινώσεις. Που όπως η συνείδηση οφείλει να πλατύνει πρέπει να γίνει «ένα πλάσμα ανάμεσα στα πλάσματα». Αλλά ίσαμε τότε μας περιμένουν πολλές μάχες και χρόνοι κατά βάση σκοτεινοί, που το θέατρο, η σκηνή, η Τέχνη γενικά, όταν ερωτοτροπεί σπαρακτικά με τη ζωή, θα προσπαθεί να απαλύνει και να απαυγάσει… Επαναβαπτίζοντας μας, ατομικά και συλλογικά, ως «έναν άνθρωπο ανάμεσα στους ανθρώπους…»

Ελένη Καρασαββίδου

Η Ελένη Καρασαββίδου έγραψε το θεατρικό έργο «Φελίτσε και Λίλυ: Ένας άνθρωπος ανάμεσα στους ανθρώπους», που ανεβαίνει στο Vault Theatre Plus/Πολυχώρος Vault (Μελενίκου 26, Γκάζι), κάθε Τετάρτη και Πέμπτη, στις 9.15μμ.

«Η εποχή» έχει εξασφαλίσει κουπόνι 1+1 για τους αναγνώστες της για να παρακολουθήσουν την παράσταση δύο άτομα με το αντίτιμο ενός εισιτηρίου.