Μια χαρτογράφηση της κρίσης στην Ισπανία

Αλμουδένα Γκράντες «Όταν φιλούσαμε το ψωμί»
(μτφ. Χριστίνα Θεοδωροπούλου, εκδ. Πατάκη, 2018)

Η κρίση δεν ήταν και δεν είναι μόνο ελληνική – αυτό είναι πια γνωστό. Εξίσου διεθνής είναι και η συζήτηση σχετικά με τη λογοτεχνική αποτύπωση της κρίσης – πότε, πώς, γιατί, πρέπει ή δεν πρέπει, μήπως η λογοτεχνία γίνεται δημοσιογραφία κ.λπ., κ.λπ. Χωρισμένο σε τρία κεφάλαια –«Πριν» (9 σελίδες), «Τώρα» (326 σελίδες) και «Μετά» (11 σελίδες)–, το βιβλίο της Αλμουδένα Γκράντες είναι ένα χαρακτηριστικό «μυθιστόρημα της κρίσης», καθώς αποτυπώνει στιγμιότυπα και σκιαγραφεί ιστορίες της μεγάλης κρίσης που ξέσπασε το 2008 στην Ισπανία, ξεκινώντας από τη φούσκα των ακινήτων, με τεράστιες επιπτώσεις τελικά στην κοινωνία και κυρίως στον κόσμο της εργασίας (π.χ. η ανεργία έφτασε στο 27%, ενώ στους νέους είχε υπερβεί το 55% και εκατομμύρια άνθρωποι έπεσαν κάτω από το όριο της φτώχιας).

Αρχίζοντας να διαβάζει κανείς τις ιστορίες της Γκράντες, η πρώτη σκέψη είναι πόσο οικεία, πόσο γνώριμα είναι όλα αυτά που περιγράφει: «δεν υπάρχουν δουλειές», «ιδιωτικοποιούν τα νοσοκομεία», «πώς επιτρέπεται να διώχνουν τον κόσμο από μια δημόσια τηλεόραση», αφού βέβαια πρώτα «η κυβέρνηση άρχισε να προφασίζεται πως το κανάλι ήταν ελλειμματικό, λες και μια δημόσια τηλεόραση πρέπει να έχει κέρδη», «θα μου περικόψουν τη σύνταξη», «η απόλυσή της κοστίζει λιγότερο από της συναδέλφου της», «καταραμένες Κινέζες», που υποτίθεται ότι παίρνουν τις δουλειές των ντόπιων, δουλειά «απ’ τις εννιά το πρωί μέχρι τις έντεκα το βράδυ, δεν μπορεί να είναι νόμιμο αυτό, δεν μπορεί», «η ισπανική κυβέρνηση έβαλε σκοπό να πείσει τους πολίτες ότι οι δημόσιοι υπάλληλοι είναι κάτι τεμπέληδες», επιχειρήσεις που χρεοκοπούν και κλείνουν, διαφθορά, ο πλούτος που είχε συσσωρευτεί την εποχή που «η κρίση έμοιαζε με διαφημιστικό ταινίας» και τώρα εξανεμίζεται, τα σπίτια και τα εξοχικά που χάνονται («εδώ είναι τράπεζα, όχι ΜΚΟ, σας το εξήγησα όταν σας χορηγήσαμε το δάνειο»), το φευγιό των νέων στο εξωτερικό – και συνέχεια να πέφτει κανείς μπροστά σε κάτι που είναι σαφές πως «είναι νόμιμο, αλλά δεν είναι σωστό»…
Για να αποτυπώσει αυτή την εικόνα της κρίσης, η Γκράντες γράφει ένα μυθιστόρημα «σκληρού» ρεαλισμού, στο οποίο δεν δίνει έμφαση στη διάπλαση χαρακτήρων, αλλά επιλέγει να χρησιμοποιήσει κυρίως ιδεοτυπικές μορφές, η κάθε μία από τις οποίες συμπυκνώνει και κάποια πλευρά αυτής της βάρβαρης περιπέτειας της κρίσης, παρά τον όποιο κίνδυνο σχηματικότητας που μπορεί να εμπεριέχει αυτή η επιλογή.

Γνώριμοι χαρακτήρες

Στις σελίδες του βιβλίου της κυκλοφορούν μακροχρόνια άνεργοι, απολυμένοι που μαζί με την απόλυση διαλύεται και η προσωπική ζωή τους, συνταξιούχοι με σύνταξη που δεν τους βγάζει τον μήνα, άνθρωποι που «μιλάνε μόνο για τη Γερμανία, για τις τράπεζες, το χρέος, τη Μέρκελ, τους Έλληνες» και ζουν με το επίδομα ανεργίας, εργαζόμενοι που πανηγυρίζουν ανακουφισμένοι με την περικοπή του μισθού τους αφού γλίτωσαν την απόλυση, μια οικογένεια που χάνει το σπίτι της «ύστερα από πολύμηνο, απεγνωσμένο αγώνα με την τράπεζα» και «με το δικαστήριο που διέταξε τελικά την έξωσή τους», μια γυναίκα που «φορούσε μακρυμάνικα πουκάμισα ακόμη και το καλοκαίρι, κούμπωνε τα κουμπιά μέχρι τον λαιμό, έβαζε παχύ μακιγιάζ» για να κρύψει τους συνεχείς ξυλοδαρμούς της από τον σύζυγό της ενώ οι πάντες γύρω σιωπούν συνένοχα μέχρι τη στιγμή που το ξύλο γίνεται φόνος, εργαζόμενοι που αναγκάζονται να δουλεύουν σε τέσσερις δουλειές ταυτόχρονα για να τα βγάλουν πέρα – άνθρωποι που τους έχουν κάνει να ζουν βυθισμένοι στον φόβο αλλά και να νιώθουν ενοχή για τη φτώχια τους ή για την απόλυσή τους αλλά διεκδικούν πάντα αν μη τι άλλο την αξιοπρέπειά τους και θυμούνται πάντα την αξία που έχει η μνήμη όταν «κάποιος μας είπε ότι έπρεπε να ξεχάσουμε, ότι το μέλλον μας βασιζόταν στο να ξεχάσουμε όλα όσα είχαν συμβεί».

Mνήμη και αλληλεγγύη

Και ανάμεσα σε όλα αυτά υπάρχει πάντα και η αλληλεγγύη, ειδικά η αλληλεγγύη των πιο φτωχών από τους φτωχούς, υπάρχει η ομάδα «Κάτοικοι ενάντια στην Κρίση», οι αγώνες και οι νίκες τους, ενώ στον αντίποδα υπάρχουν και οι διανομές φαγητού μόνο για Ισπανούς από ακροδεξιές ομάδες: «Αν είσαι Ισπανός, μπορούμε να σε βοηθήσουμε».
Η αφήγηση της Γκράντες κινείται σχεδόν αποκλειστικά στο παρόν της κρίσης, χωρίς όμως να λείπουν και κάποιες φευγαλέες ματιές στο παρελθόν, στην ιστορία, όπως για παράδειγμα στον Φεβρουάριο του 1981, όταν έγινε η απόπειρα πραξικοπήματος, ή στην εποχή της «μετάβασης» από τον φρανκισμό στη δημοκρατία, ή ακόμα και στις μεγάλες μαθητικές κινητοποιήσεις της περιόδου 2011-2012 ενάντια στις περικοπές στην εκπαίδευση.
Στην ουσία, βέβαια, ο πραγματικός πρωταγωνιστής του βιβλίου είναι η γειτονιά, αυτή η μεσοαστική συνοικία της Μαδρίτης, ο αστικός χώρος που συμπυκνώνει και συνθέτει όλες τις επιμέρους προσωπικές και συλλογικές ιστορίες που συγκροτούν αυτό το «μυθιστόρημα της κρίσης», στο οποίο οι αναγνώστες κάποια γνώριμη στιγμή του εαυτού τους θα βρουν.

Παρεμβατική λογοτεχνία

Η Αλμουδένα Γκράντες έχει ξεκινήσει τα τελευταία χρόνια τη συγγραφή και την έκδοση μιας σειράς ανεξάρτητων μεταξύ τους μυθιστορημάτων (έξι έχει προαναγγείλει) με τον γενικό τίτλο «Επεισόδια ενός πολέμου που δεν έχει τελειώσει», η οποία αποτυπώνει κρίσιμες στιγμές της πρόσφατης πολιτικοκοινωνικής ιστορίας της Ισπανίας και ειδικά της περιόδου 1944-1964. Κάπου ανάμεσα στα βιβλία αυτής της σειράς κυκλοφόρησε και το Όταν φιλούσαμε το ψωμί. Το βιβλίο εκδόθηκε στην Ισπανία το 2015 και με μια έννοια αποτελεί το λογοτεχνικό συμπλήρωμα στη σταθερή αρθρογραφία της Γκράντες. Η συγγραφέας δεν έχει κρύψει την προγραμματική της άποψη για μια παρεμβατική λογοτεχνία (και) ως ένα είδος ιστορικοκοινωνικού χρονικού, ούτε την πολιτική της τοποθέτηση, λέγοντας μάλιστα σε συνέντευξή της πως έγινε αριστερή διαβάζοντας, αν και έχει επικριθεί από κάποιους ότι μερικές φορές θυσιάζει τη λογοτεχνικότητα των κειμένων της υπέρ ενός καταγγελτικού μελοδραματισμού.

Κώστας Αθανασίου