Ξαναδιαβάζοντας τον Σαίξπηρ

Μάργκαρετ Άτγουντ “Το παιδί της τρικυμίας” (μτφ. Τρισεύγενη Παπαϊωάννου)
Αν Τάιλερ “Το ξιδοκόριτσο” (μτφ. Αύγουστος Κορτώ)
Χάουαρντ Τζέικομπσον “Το όνομά μου είναι Σάιλοκ” (μτφ. Νίκος Παναγιωτόπουλος)
Τζανέτ Γουίντερσον “Το χάσμα του χρόνου” (μτφ. Μυρσίνη Γκανά)
εκδ. Μεταίχμιο, 2016 και 2017

Το 2016 συμπληρώθηκαν 400 χρόνια από τον θάνατο του Ουίλιαμ Σαίξπηρ. Με αφορμή το γεγονός αυτό, ο εκδοτικός οίκος Hogarth Press (ο ιστορικός εκδοτικός οίκος τον οποίο ίδρυσαν το 1917 η Βιρτζίνια και ο Λέοναρντ Γουλφ και τώρα πια ανήκει στη μεγάλη εκδοτική εταιρεία Penguin Random House) άρχισε να υλοποιεί ένα μακρόπνοο σχέδιο, το Hogarth Shakespeare Project: γνωστοί συγγραφείς αναλαμβάνουν να «ξαναγράψουν» ως μυθιστόρημα, όποιο έργο του Σαίξπηρ επιλέξει ο καθένας και η καθεμία. Η υπεύθυνη της σειράς του Hogarth λέει για το σχέδιο πως «το αφήσαμε σε πολύ μεγάλο βαθμό στη φαντασία των συγγραφέων. Έχουμε πει ότι πρέπει να ακολουθήσουν το πνεύμα των έργων, αλλά θέλουμε από αυτούς να εισφέρουν όλη τη φαντασία τους και διαφορετικές οπτικές γωνίες, όπως ο Σαίξπηρ παραμόρφωσε εντελώς κάποιες από τις ιστορίες από τις οποίες πήρε τα έργα του».

Από αυτή τη σειρά έχουν κυκλοφορήσει ήδη στα ελληνικά τέσσερα βιβλία: με το Παιδί της τρικυμίας, η βραβευμένη με Μπούκερ Μάργκαρετ Άτγουντ ξαναγράφει την Τρικυμία, με το μυθιστόρημα Το Όνομά μου είναι Σάιλοκ ο επίσης βραβευμένος με Μπούκερ Χάουαρντ Τζέικομπσον ξανακοιτάζει τον Έμπορο της Βενετίας, με Το ξιδοκόριτσο η βραβευμένη με Πούλιτζερ Αν Τάιλερ επανέρχεται στο Ημέρωμα της στρίγγλας, ενώ με το Χάσμα του χρόνου η επίσης πολυβραβευμένη Τζανετ Γουίντερσον αφηγείται τη δική της εκδοχή για το Χειμωνιάτικο παραμύθι. Στη συνέχεια αναμένονται τα μυθιστορήματα του Γ. Νέσμπο, που θα δώσει τη δική του ματιά για τη βίαιη σύγκρουση ανάμεσα στο καλό και το κακό ξαναγράφοντας τον Μακμπέθ, της Τζίλιαν Φλιν που θα ξαναπιάσει τον Άμλετ καθώς και άλλων γνωστών συγγραφέων.
Η αλήθεια είναι ότι έχουν υπάρξει αμέτρητα, κάθε είδους, καλλιτεχνικά εγχειρήματα που έχουν στηριχτεί σε έργα του Σαίξπηρ. Διασκευές, λοξές ματιές, παραλλαγές, στη λογοτεχνία, στον κινηματογράφο κ.λπ., κ.λπ., με διαφορετικούς βαθμούς «πιστότητας» κάθε φορά στο αρχικό έργο. Το ερώτημα πάντα είναι σε ποιο βαθμό αυτές οι νέες ματιές στον Σαίξπηρ μπορούν να αποκτήσουν τη δική τους, αυτόνομη, ανάσα, ποιο είναι το όριο ανάμεσα στο αρχικό έργο και το νέο και ποιο το νήμα που συνδέει τα δύο έργα, ποια είναι η δοσολογία ανάμεσα στον σεβασμό και την «ασέβεια» προς το αρχικό έργο του βάρδου.

Διαφορετικές ματιές, πολλές οπτικές γωνίες

Στη σειρά του Hogarth Shakespeare Project, το εύρος των καταξιωμένων συγγραφέων που αναλαμβάνουν το ρίσκο να παίξουν αυτό το παιχνίδι και να καταπιαστούν με τα έργα του Σαίξπηρ εξασφαλίζει αντίστοιχο εύρος από διαφορετικές οπτικές και διαφορετικά πρίσματα μέσα από τα οποία θα «ξαναγραφτούν» αυτά τα κλασικά έργα.
Η Μάργκαρετ Άτγουντ γράφει μια πικρή ιστορία απόρριψης, εξέγερσης και εκδίκησης, με επίκεντρο (ως Πρόσπερο) έναν σκηνοθέτη εκδιωγμένο άδικα και ύπουλα από τη δουλειά του, ο οποίος στήνει μια θεατρική παράσταση της Τρικυμίας μέσα στη φυλακή με κρατούμενους για ηθοποιούς – μια παράσταση που καταλήγει σε θρίαμβο και σε δικαίωση και στο ευφρόσυνο μεγάλο πανηγύρι του τέλους («Ελευθερία, μέρα γιορτής!»…)
Στο βιβλίο του Τζέικομπσον, η διαπραγμάτευση για το κομμάτι της σάρκας που πρέπει να καταβληθεί ως αντίτιμο παίρνει εντελώς άλλη διάσταση, σε μια ιστορία που τη στοιχειώνει η φασματική μορφή ενός Σάιλοκ που μπαινοβγαίνει στην πραγματικότητα. Ο Τζέικομπσον στήνει μια ιστορία αρκετά «απελευθερωμένη» από τον Σαίξπηρ, μια αρκετά ελεύθερη εκδοχή, και, αν χάνει την έκρηξη της συμπιεσμένης οργής του σαιξπηρικού Σάιλοκ («Εσύ που ξέρναγες τις μύξες σου στα γένια μου, εσύ που μου ’δινες κλωτσιές λες κι ήμουνα κοπρόσκυλο έξω από την πόρτα σου. Τα λεφτά μου θες! Μπορεί ο σκύλος να δανείσει τρεις χιλιάδες δουκάτα;») που τελικά θα οδηγήσει στο «ιδιωτικό αστείο» της εγγύησης της «μιας λίβρας ακμαίας σάρκας», ωστόσο γράφει ένα μυθιστόρημα με έντονη φιλοσοφική διάθεση, για την «ταυτότητα», για την εικόνα για τον Άλλο και άλλα πολλά.
Η Γουίντερσον μεταφέρει την καταστροφική και αυτοκαταστροφική ιστορία ζήλιας του Χειμωνιάτικου παραμυθιού στη σημερινή εποχή, στον γυαλιστερό κόσμο του πλούτου, και με την καλοδουλεμένη πρόζα της αναδεικνύει σε κεντρικό το θέμα του χρόνου («δώσε χρόνο στον χρόνο»), καθώς, όπως λέει η ίδια, «το Χειμωνιάτικο παραμύθι είναι ένα έργο όπου το παρελθόν εξαρτάται από το μέλλον στον ίδιο βαθμό που το μέλλον εξαρτάται από το παρελθόν». Έτσι, «ο χρόνος, που θέτει όλα τα όρια, μας προσφέρει τη μοναδική μας ευκαιρία ελευθερίας από τα όρια. Δεν ήμασταν παγιδευμένοι, τελικά. Ο χρόνος μπορεί να ανακτηθεί. Αυτό που χάθηκε βρέθηκε…»
Τέλος, η Αν Τάιλερ γράφει μια μάλλον απλή εκδοχή της Στρίγγλας, όπου η ανυπότακτη και μαχητική Κέιτ επιλέγει να αποδεχτεί έναν γάμο που θα γίνει με σκοπό να πάρει άδεια παραμονής ένας Πολωνός μετανάστης, ο Πιοτρ (ο Πετρούκιος), συνεργάτης του ερευνητή πατέρα της («Δεν σκύβω το κεφάλι όπως λες. Απλώς τον αφήνω να μπει στη χώρα μου») – έναν γάμο που θα οδηγήσει την ιστορία στο πιο απόλυτο χάπι-εντ.
Ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ, συνθέτοντας τα έργα του, «ξαναδούλευε ακούραστα παλιά υλικά», κι έτσι, με μια έννοια, ένα τέτοιο εγχείρημα συνομιλεί ευθέως με την καρδιά του έργου του. Σε κάθε περίπτωση, πέρα από όλα τ’ άλλα, τα βιβλία της σειράς αυτής θα μπορούσαν να αποτελούν και μια τέλεια ευκαιρία για να γυρίσουμε ξανά και στα έργα του ίδιου του Σαίξπηρ, καθώς μια παράλληλη ανάγνωση ίσως αποκαλύπτει και κρυφές γωνίες στα μυθιστορήματα του Hogarth Shakespeare Project. Μία ακόμα λογοτεχνική περιπέτεια, ένα φάρμακο ακόμα για «να αντέξουμε το βάρος της θλιβερής μας εποχής».

Κώστας Αθανασίου