Ο κίνδυνος από τις δεσπόζουσες αντιλήψεις για την εκπαίδευση ενηλίκων

agrafiotis

Του Μιχάλη Αγραφιώτη*

Αναμφίβολα, το 2017 είναι η καλύτερη χρονιά για την εκπαίδευση ενηλίκων. Διαπιστώνεται εύκολα από τον μεγάλο αριθμό όσων προσέρχονται στις εξετάσεις του Εθνικού Οργανισμού Πιστοποίησης Προσόντων και Επαγγελματικού Προσανατολισμού (ΕΟΠΠΕΠ) για την απόκτηση εκπαιδευτικής επάρκειας, από τον πολλαπλασιασμό προγραμμάτων μεταπτυχιακών σπουδών στη Δια Βίου Μάθηση, την έξαρση των σεμιναρίων για εκπαιδευτές ενηλίκων, αλλά και, γενικά, από τις συζητήσεις και το αυξανόμενο ενδιαφέρον στον εκπαιδευτικό χώρο.
Ωστόσο, αυτή η απότομη ποσοτική αναβάθμιση έχει επιτρέψει την πανηγυρική επικράτηση θεωριών που επιβίωναν στον ακαδημαϊκό χώρο την τελευταία δεκαπενταετία. Πρόκειται για τις κυρίαρχες αντιλήψεις στη διεθνή βιβλιογραφία για την εκπαίδευση ενηλίκων, οι οποίες επανιδρύουν την εκπαίδευση στη βάση αρχών που προέρχονται από την οικονομία και τη διοίκηση επιχειρήσεων.
Πρέπει να σημειώσουμε ότι η μάθηση για ενήλικες δεν αποτελούσε από πάντα μια ξεχωριστή κατηγορία. Αποσπάται από τον κορμό της υπόλοιπης εκπαίδευσης και συγκροτεί διακριτό είδος μάθησης μεταπολεμικά στο δυτικό κόσμο. Προοδευτικά αναπτύσσει δύο κατευθύνσεις: καθώς οι ανάγκες της παραγωγής επικεντρώνονται στην ανάπτυξη τεχνικών δεξιοτήτων και τη δημιουργία εξειδικευμένου προσωπικού, παίρνει τη μορφή της συνεχιζόμενης επαγγελματικής κατάρτισης, η οποία διεξάγεται εντός των επιχειρήσεων και με έξοδα αυτών. Μια δεύτερη μορφή στοχεύει στην εξάλειψη του αναλφαβητισμού και την ενσωμάτωση κοινωνικών στρωμάτων που βρίσκονταν εκτός του σχολικού συστήματος και της κυρίαρχης ιδεολογίας.
Η δεκαετία του ‘80 αποτελεί την καμπή για τη θεμελίωση των αρχών της εκπαίδευσης ενηλίκων. Αφενός η εισαγωγή των νέων τεχνολογιών αυτοματισμού, της ψηφιακής και δικτυακής τεχνολογίας, πριμοδοτούν την επαγγελματική κατάρτιση, αφετέρου, εφαρμόζονται νέα πρότυπα στο management προσωπικού, τα οποία προτείνουν την «αριστεία», την ατομική πρωτοβουλία του εργαζόμενου και την ηθική δέσμευσή του στους στόχους και τις αξίες της επιχείρησης. Εύστοχα, ο Μηλιός έχει συνοψίσει σε τρεις τους στόχους της συνεχούς κατάρτισης: μεγιστοποίηση της αποδοτικότητας, αποτελεσματικότερος έλεγχος των εργαζομένων και ιδεολογική επιβολή του κεφαλαίου[1].

Δύο αντικρουόμενες αντιλήψεις

Από την εμφάνιση του μνημειώδους βιβλίου του Paolo Freire, Η Αγωγή του Καταπιεζόμενου, στο τέλος της δεκαετίας του ‘60, η εκπαίδευση που απευθύνεται σε ενήλικες συνδέεται με το αίτημα για κοινωνική αλλαγή. Ο ξεκάθαρος σκοπός του ριζοσπάστη Freire είναι η κοινωνική και ταξική απελευθέρωση. Στη συνέχεια, η κριτική παιδαγωγική εμπλουτίζει την υπόθεση της χειραφέτησης με εννοιολογήσεις για την εξουσία ως παραγωγό γνώσης και αλήθειας. Ο ισχυρός ορίζει όχι μόνο τι είναι σωστό ή λάθος, καλό ή κακό, αποτελεσματικό ή μη, άσχημο ή όμορφο, αλλά επίσης και τι αξίζει να διδαχθεί. Κατά συνέπεια, «η εξουσία συνιστά τη γνώση, η αντίσταση αποδομεί την αλήθεια»[2]. Σήμερα, το κεντρικό ερώτημα στις κριτικές εκπαιδευτικές προσεγγίσεις διαμορφώνεται στο γιατί οι εκπαιδευόμενοι αρνούνται να αναγνωρίσουν το λόγο και τις πρακτικές της εξουσίας που επηρεάζουν τις ζωές τους.
Απεναντίας, οι δεσπόζουσες αντιλήψεις της εκπαίδευσης ενηλίκων –ως διακριτή κατηγορία πλέον- βασίζονται σε εντελώς διαφορετικές προσεγγίσεις. Η καταγωγή τους στην ενδο-εταιρική κατάρτιση διατρέχει τη φιλοσοφία τους, η οποία θεμελιώνεται στο λειτουργισμό και την οργανωσιακή θεωρία του management. Έτσι, το υποκείμενο νοείται ως ατομικότητα που διαπραγματεύεται συνεχώς την επικοινωνία σε μια ελεύθερη αγορά, ενώ η εξουσία συνιστά απλώς ένα εμπόδιο για την αληθινή πραγμάτωση του εαυτού.
Σε αυτό το πλαίσιο, δίνεται έμφαση στην ατομική αυτονομία. Το άτομο ενθαρρύνεται να αναλάβει τον έλεγχο της μάθησης με την υπόσχεση της προσωπικής ανάπτυξης και το όραμα της συνεχούς αυτο-βελτίωσης. Αυτό είναι το επίκεντρο των «κλασικών» θεωριών της ανδραγωγικής και της αυτοκατευθυνόμενης μάθησης του Knowles και της πιο πρόσφατης μετασχηματίζουσας μάθησης του Jack Mezirow. Η τελευταία, η οποία έχει επιβάλει την έννοια του μετασχηματισμού στην εκπαίδευση ενηλίκων, σηματοδοτεί τη μετάβαση από την τεχνοκρατική σε μια μετανεωτερική προσέγγιση που βασίζεται στον κριτικό αυτοστοχασμό με σκοπό την υπέρβαση των στερεοτυπικών παραδοχών.
Ο Mezirow αντλεί έννοιες από τον Freire και τον Habermas, τις οποίες αντιστρέφει, αφαιρώντας οποιοδήποτε στοιχείο παραπέμπει στην κοινωνική χειραφέτηση. Στο σύστημα της θεωρίας του, ο εκπαιδευόμενος έρχεται αντιμέτωπος με αποπροσανατολιστικά διλήμματα. Ο ρόλος του εκπαιδευτή είναι να τον διευκολύνει να ξεπεράσει κάποιες παρωχημένες ιδέες και, τελικά, να μετασχηματίσει τον εαυτό του. Ωστόσο, ποτέ δεν περιγράφονται ούτε το περιεχόμενο των αντιλήψεων, ούτε ο προσανατολισμός του μετασχηματισμού.
Μελετώντας διεξοδικά τις τάσεις του μεταμοντέρνου στην εκπαίδευση, οι Edwards και Usher προειδοποιούν για τις στάσεις και τις θεωρητικές προσεγγίσεις που μπορεί να αναγνωριστούν ως προοδευτικές. Για παράδειγμα, δίνεται μεγάλη έμφαση στη βιωματική μάθηση και τις μαθητοκεντρικές προσεγγίσεις στο όνομα της πολυμορφίας και της διαφοράς. Όμως, αυτές οι προσεγγίσεις εύκολα μετατρέπονται σε μορφές εργαλειακότητας που στηρίζουν την ολοένα και πιο κυρίαρχη τάση για κατάρτιση και επιχειρηματικό πνεύμα. Επιπροσθέτως, «οι μαθητές γίνονται ευκολότερα χειραγωγήσιμοι με το πρόσχημα της δημοκρατικής συμμετοχής και της προσωπικής ενδυνάμωσης. Αυτός ο ανθρωπιστικός λόγος διαιωνίζει την ασυνείδητη αναπαραγωγή της υπάρχουσας κοινωνικής τάξης και ενθαρρύνει την ιδέα ότι η κοινωνική αλλαγή είναι καθαρά μια συνέπεια της ατομικής “αυτοπραγμάτωσης”»[3].

Η διαστρέβλωση της προοδευτικής εκπαίδευσης

Όπως παρατηρούμε, οι καθεστωτικές θεωρίες της εκπαίδευσης ενηλίκων αντιστρέφουν ή διαστρεβλώνουν έννοιες της προοδευτικής εκπαίδευσης. Η κοινωνική αλλαγή του Freire αποδίδεται με τη μορφή του εθελοντικού κριτικού αυτο-στοχασμού. Η θεωρία της επικοινωνιακής δράσης του Habermas υποβαθμίζεται στη «δημοκρατία της καρδιάς», ένα συμπεριφορισμό που περιλαμβάνει τον «αυτοσεβασμό, τη θέληση να αναλάβουμε τις ευθύνες για το κοινό καλό, τη διάθεση να αποδεχτούμε τη διαφορετικότητα και να προσεγγίσουμε τους άλλους με ανοιχτή διάθεση»[4].
Η διδακτική μεθοδολογία που συνοδεύει το παραπάνω θεωρητικό υπόβαθρο, προέρχεται από τις τεχνικές και μοντέλα του μάνατζμεντ: ποσοτικοποίηση, στοχοθεσία, μετρήσιμα αποτελέσματα. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η αντιμετώπιση του εκπαιδευτικού μέσα στην τάξη με όρους διαχείρισης «ομάδων» (η «δυναμική των ομάδων» καταλαμβάνει δύο από τις εννέα θεματικές ομάδες στο εγχειρίδιο του ΕΟΠΠΕΠ).
Με αυτόν τον τρόπο, καλλιεργούνται στη συνείδηση των εκπαιδευτικών –ιδιαίτερα των μη πολιτικοποιημένων- οι νεοφιλελεύθερες ιδεοληψίες για το σχολείο ως αυτόνομος «οργανισμός» και τη συνάντηση της εκπαιδευτικής μονάδας με την πολυεθνική επιχείρηση. Όπως γράφει ένας σύγχρονος γκουρού του μάνατζμεντ, «ο CEO πρέπει να αναλάβει το ρόλο του σχολάρχη»[5].
Ο κυρίαρχος λόγος της εκπαίδευσης ενηλίκων είναι στρατηγικά προσανατολισμένος στον επανασχεδιασμό όπως εκπαίδευσης συνολικά με όρους διοίκησης επιχειρήσεων. Επειδή, όπως, το σχολείο δεν αποτελεί ένα «μαύρο κουτί», κατά τη έκφραση του Michael Apple, και η εκπαίδευση είναι αδιάρρηκτη από το κοινωνικό γίγνεσθαι, η άκριτη υιοθέτηση από φορείς, όπως ο ΕΟΠΠΕΠ, του συνόλου των αντιλήψεων που κληρονόμησαν από προηγούμενες διοικήσεις, διευκολύνει την ιδεολογική επικράτηση του νεοφιλελευθερισμού. Και η ιδεολογική ζύμωση προηγείται των «εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων» που επιβάλλονται από τον ΟΟΣΑ.

*Ο Μιχάλης Αγραφιώτης
είναι εκπαιδευτικός και σκηνοθέτης.

[1] Μηλιός, Γ. (1994). Από τη «στροφή στην τεχνική εκπαίδευση» στη «γενίκευση της συνεχούς κατάρτισης». Θέσεις, 47.
[2] Inglis, T. (1997). Empowerment and Emancipation. Adult Education Quarterly, 48, 1, 3-17.
[3] Edwards, R. & Usher, R. (1994). Postmodernism and Education. London: Routledge, σ. 23.
[4] Mezirow, J. (2007). Μαθαίνοντας να σκεφτόμαστε όπως ένας ενήλικος. Κεντρικές έννοιες της θεωρίας του μετασχηματισμού. Στο Mezirow, J. (επ.), Η Μετασχηματίζουσα Μάθηση. Αθήνα: Μεταίχμιο, σ. 57.
[5] Tichy, N. (2002). The Cycle of Leadership: How Great Leaders Teach Their Companies to Win. Perfect Bound.