Προς τη μονομερή κήρυξη ανεξαρτησίας;

Spanish National Police clashes with pro-referendum supporters in Barcelona Sunday, Oct. 1 2017. Catalonia's planned referendum on secession is due to be held Sunday by the pro-independence Catalan government but Spain's government calls the vote illegal, since it violates the constitution, and the country's Constitutional Court has ordered it suspended. (AP Photo/Manu Fernandez)

του Στίβεν Φόρτι

Μετωπική σύγκρουση. Η κυβέρνηση του Μαριάνο Ραχόι εξακολουθεί να περιχαρακώνεται στην υπεράσπιση του νόμου και του Συντάγματος, ενώ η καταλανική προχωρά ακάθεκτη προς την μονομερή διακήρυξη ανεξαρτησίας. Δεν υπάρχει διάλογος. Δεν υπήρξε ποτέ. Η πολιτική ήταν και εξακολουθεί να είναι ανύπαρκτη, τουλάχιστον ανάμεσα στις ιθύνουσες τάξεις της Βαρκελώνης και της Μαδρίτης. Καθένας τους μεταθέτει την ευθύνη στον άλλο, χωρίς να προτείνει μια έξοδο από ένα αδιέξοδο που θα μπορούσε να έχει πολύ σοβαρές συνέπειες για όλους. Πρώτα-πρώτα για την κοινωνία.
Είναι αναμφίβολο ότι το δημοψήφισμα της 1ης Οκτώβρη σηματοδότησε ένα «πριν» και ένα «μετά» στο καταλανικό ζήτημα. Η είσοδος στη σκηνή της βίας της Guardia Civil και της Εθνικής Αστυνομίας ενάντια σε ανυπεράσπιστους πολίτες – υπολογίζονται πάνω από 900 τραυματίες – που επεδείκνυαν μόνο μη βίαιη αντίσταση άλλαξε την τράπουλα πάνω στο τραπέζι, κινητοποιώντας τους πολίτες και διεθνοποιώντας το καταλανικό ζήτημα.

Μέρα διαμαρτυρίας

Καμία από τις δύο κυβερνήσεις δεν πέτυχε το στόχο της, γιατί το δημοψήφισμα έγινε πραγματικά, αλλά η ισχύς του είναι πρακτικά μηδενική, γιατί δεν υπάρχει καμία εγγύηση για τα αποτελέσματα. Άρα δεν επρόκειτο για ένα δημοψήφισμα, αλλά για μια μεγάλη λαϊκή κινητοποίηση, για μια μέρα διαμαρτυρίας που ένωσε ένα σημαντικό κομμάτι της καταλανικής κοινωνίας. Όχι μόνο τους οπαδούς της ανεξαρτησίας, αλλά κι αυτούς που ήθελαν να καταδικάσουν τα σκληρά μέτρα της κυβέρνησης Ραχόι και να ζητήσουν μεγαλύτερη δημοκρατία, αρχής γενομένης από το δικαίωμα του καταλανικού λαού να αποφασίζει.
Την απόδειξη την είχαμε την Τρίτη με μια γενική απεργία που είχε μεγάλη συμμετοχή και ένωσε εκατοντάδες χιλιάδες άτομα για να καταδικάσουν τη βία της αστυνομίας: δεν ήταν σπάνιο να βλέπει κανείς στο δρόμο, πλάι στις esteladas [ΣτΜ σημαίες της Καταλωνίας] των οπαδών της ανεξαρτησίας, ισπανικές σημαίες και πλακάτ που ζητούσαν διάλογο ή που ασκούσαν κριτική όχι μόνο στον Ραχόι, αλλά και στον Πουιγκντεμόντ.

Χωρίς ανάγνωση

Είναι προφανές ότι κανείς δεν ξέρει να αναγνώσει την πραγματικότητα, τουλάχιστον από αυτούς που είναι στην κυβέρνηση στη Μαδρίτη ή στη Βαρκελώνη. Ο Ραχόι δήλωσε ότι το δημοψήφισμα δεν πραγματοποιήθηκε και κάλεσε την κυβέρνηση της Generalitat να επανέλθει στα όρια της νομιμότητας και της τήρησης του Συντάγματος. Ο ισπανός πρωθυπουργός δεν θέλει να παραδεχτεί ότι αυτό είναι ένα πολιτικό πρόβλημα που δεν λύνεται μόνο με τα δικαστήρια και την αστυνομία: είναι ανάγκη να γίνει προσπάθεια να ανακτηθεί, με μια πολιτική πρόταση και με ένα νέο κοινό σχέδιο, εκείνο το σημαντικό κομμάτι της καταλανικής κοινωνίας που θέλει να εγκαταλείψει την Ισπανία. Από την πλευρά του, ο καταλανός πρόεδρος Πουιγκντεμόντ δήλωσε ότι θα φέρει στην περιφερειακή Βουλή τα αποτελέσματα του δημοψηφίσματος, πράγμα που συνεπάγεται, σύμφωνα με το Νόμο του Δημοψηφίσματος Αυτοδιάθεσης που ψηφίστηκε στις αρχές του Σεπτέμβρη, ότι στις επόμενες 48 ώρες πρέπει να κηρυχτεί η ανεξαρτησία της Καταλονίας. Ο Πουιγκντεμόντ δεν θέλει να αντιληφθεί ότι δεν μπορεί να συνεχίσει να βαδίζει στο δρόμο της μονομέρειας, όταν πάνω από τους μισούς καταλανούς είναι αντίθετοι με την ανεξαρτησία (στο δημοψήφισμα συμμετείχε μόνο το 42% του πληθυσμού, εκ του οποίου το 90% ψήφισε «ναι»). Είναι γεγονός ότι οι δύο κυβερνήσεις είναι σκλάβοι των στρατηγικών τους και της ρητορικής που έχουν κατασκευάσει.
Είναι δύσκολο να προβλέψει κανείς τι θα συμβεί προσεχώς. Συγκλήθηκε μια έκτακτη συνεδρίαση της καταλανικής Βουλής για τη Δευτέρα, όπου είναι πιθανό να κηρυχτεί μονομερώς η ανεξαρτησία, όμως το Συνταγματικό Δικαστήριο την ακύρωσε. Αυξάνονται οι φήμες για μια διακήρυξη ανεξαρτησίας που θα ισχύει μόνο μετά από τρεις ή έξι μήνες. Στο ενδιάμεσο θα μπορούσαν να ανοίξουν χαραμάδες για διαπραγματεύσεις: οι οπαδοί της ανεξαρτησίας θα μπορούσαν να δείξουν στην υπερ-κινητοποιημένη βάση τους ότι δεν έκαναν ούτε ένα βήμα πίσω, αλλά θα έχαναν τη διεθνή νομιμοποίηση που κέρδισαν την 1η Οκτώβρη.

Λάδι στη φωτιά

Όμως η Μαδρίτη δεν έχει καμία πρόθεση να κάνει μια πολιτική προσφορά στους οπαδούς της ανεξαρτησίας, κι αυτή η πιθανότητα δεν αντιλαμβάνεται καμία ήττα. Ο Ραχόι αποφάσισε να εφαρμόσει σκληρά μέτρα και ο βασιλιάς Φελίπε ΣΤ΄ δεν μετακινήθηκε ούτε βήμα από τη γραμμή της κυβέρνησης του Λαϊκού Κόμματος: καμία αναφορά στο διάλογο, αλλά μόνο καταδίκη των οπαδών της ανεξαρτησίας που τέθηκαν «εκτός του δικαίου και της δημοκρατίας», δείχνοντας μια «απαράδεκτη κακοπιστία» έναντι των ισπανικών θεσμών. Σε περίπτωση μιας μονομερούς κήρυξης ανεξαρτησίας, ετεροχρονισμένης ή μη, είναι πρακτικά βέβαιο ότι η κυβέρνηση θα εφαρμόσει το άρθρο 155. Θα πρόκειται για μια μερική αναστολή της καταλανικής αυτονομίας που θα έχει μια διπλή συνέπεια: από τη μια πλευρά, η κεντρική κυβέρνηση θα μπορούσε να διαλύσει την καταλανική βουλή και να προκηρύξει νέες περιφερειακές εκλογές, με τη δυνατότητα να θέσει εκτός νόμου τα κόμματα υπέρ της ανεξαρτησίας (όπως έγινε με τη Χώρα των Βάσκων στις προηγούμενες δεκαετίες). Από την άλλη, θα υποδαύλιζε τις διαμαρτυρίες όχι μόνο των οπαδών της ανεξαρτησίας, αλλά και πολλών από αυτούς που δεν θέλουν την ανεξαρτησία. Και οι δύο κυβερνήσεις ρίχνουν λάδι στη φωτιά, η μια με τη μονομερή διακήρυξη ανεξαρτησίας και η άλλη με τα σκληρά μέτρα.
Όμως, αυτές τις μέρες δεν λείπουν πρωτοβουλίες υπέρ του διαλόγου. Δημιουργούνται αυτόματα από την κοινωνία, όπως το «Hablamos?» [«Θα μιλήσουμε;»], που προωθήθηκε μέσω των κοινωνικών δικτύων και καλεί τους πολίτες να διαδηλώσουν στις κυριότερες πλατείες όλης της Ισπανίας αυτό το Σάββατο το μεσημέρι, φέρνοντας λευκές σημαίες.

Πρωτοβουλίες διαλόγου

Όμως κινούνται και οι διάφοροι σύλλογοι, που είχαν πάντα μεγάλη ζωντάνια στην Καταλονία: ο Δικηγορικός Σύλλογος μαζί με άλλους εννέα φορείς αυτοπροτάθηκε ως μεσολαβητής. Η Barça είπε επίσης ότι είναι διαθέσιμη, καθώς και ο αρχιεπίσκοπος της Βαρκελώνης, Χουάν Χοσέ Ομέγια, που συναντήθηκε με τον Ραχόι και με τον καταλανό αντιπρόεδρο Οριόλ Χουνκέρας.
Υπάρχουν όμως κι αυτοί που προσπαθούν να κάνουν πολιτική και μέσα στα ισπανικά κόμματα. Ο βάσκος πρόεδρος Ινίγκο Ουρκούλου αυτοπροτάθηκε ως μεσολαβητής στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Το Unidos Podemos είχε κινηθεί νωρίτερα: την εβδομάδα πριν από το δημοψήφισμα είχε συγκαλέσει στη Σαραγόσα μια συνέλευση βουλευτών και δημάρχων για να βρεθεί μια διέξοδος στην καταλανική κρίση. Εκτός από τις συγκλίσεις που συνδέονται με το κόμμα του Ιγκλέσιας (En Comú Podem, En Marea), συμμετείχε και το Εθνικιστικό Βασκικό Κόμμα και οι καταλανοί υπέρ της ανεξαρτησίας του PDeCAT [Καταλανικό Ευρωπαϊκό Δημοκρατικό Κόμμα] και του ERC [Δημοκρατική Αριστερά της Καταλονίας]. Η Διακήρυξη της Σαραγόσα, υπογεγραμμένη από τους πολιτικούς εκπροσώπους 6,5 εκατομμυρίων ψηφοφόρων, είναι η βάση εκκίνησης: διάλογος, δικαίωμα απόφασης των καταλανών, συμφωνία με το κράτος για ένα μελλοντικό δημοψήφισμα. Τις προηγούμενες μέρες προστέθηκαν και δύο μεγάλα ισπανικά συνδικάτα, το CC.OO. και το UGT. Η δήμαρχος της Βαρκελώνης Άντα Κολάου δραστηριοποιήθηκε επίσης: κάλεσε τους προξένους που μένουν στην πόλη και ζήτησε μια ευρωπαϊκή μεσολάβηση.
Η καταλανική κρίση είναι μια συνέπεια της κρατικής κρίσης που βιώνει η Ισπανία. Μια πολυεπίπεδη κρίση που βραχυκύκλωσε το πολιτικό σύστημα, που γεννήθηκε κατά τη διάρκεια της μετάβασης στη δημοκρατία, στα τέλη της δεκαετίας του εβδομήντα. Είχαμε πολλά σημάδια γι’ αυτό: το κίνημα των Αγανακτισμένων, την παραίτηση του Χουάν Κάρλος Α΄ από το θρόνο και, φυσικά, τη γέννηση μιας ισχυρής διεκδίκησης της ανεξαρτησίας στην Καταλονία. Είναι όλο και πιο αναγκαίο να ανανεωθεί η η συνταγματική συνθήκη του 1978. Δεν είναι τυχαία η συζήτηση για μια «δεύτερη μετάβαση». Όμως, για να γίνει αυτό, χρειάζεται διάλογος. Αν περιμένουν κι άλλο, υπάρχει κίνδυνος να αναγκαστούν να μαζέψουν τα κομμάτια μιας κατακερματισμένης κοινωνίας.

Μετάφραση Τόνια Τσίτσοβιτς

* Ο Στ. Φόρτι είναι ερευνητής του Ινστιτούτου Σύγχρονης Ιστορίας του Νέου Πανεπιστημίου της Λισσαβόνας και καθηγητής του Αυτόνομου Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης. Συγγραφέας μαζί με τον Arnau González i Vilalta και τον Enric Ucelay-Da Cal (Eds.) του βιβλίου El proceso separatista en Cataluña. Análisis de un pasado reciente (2006-2017)[Η αυτονομιστική διαδικασία στην Καταλονία. Ανάλυση ενός πρόσφατου παρελθόντος (2006-2017)].