Συζητάμε με τον συγγραφέα και σκηνοθέτη Αναστάση Πινακουλάκη και τον ηθοποιό Στέφανο Παπατρέχα

Η ιδεολογία του καθενός φαίνεται στην πράξη

Πριν από λίγο καιρό ασχοληθήκαμε με το «Mall» πρώτο μέρος μιας τριλογίας που παρουσιάζεται σταδιακά στο θέατρο Επί Κολωνώ με θέμα το νεοφασισμό, που έχει γράψει ο νέος ταλαντούχος θεατρικός συγγραφέας Αναστάσης Πινακουλάκης. Σήμερα δημοσιεύουμε μια συζήτηση με τον συγγραφέα σχετικά με το δεύτερο μέρος αυτής της τριλογίας, με τίτλο «Υγρασία στους τοίχους», που εμπνέεται από την υπόθεση Μπρέιβικ. Εδώ ο συγγραφέας μελετά με προσοχή και πολιτική σκέψη και θέση τους μηχανισμούς -εσωτερικούς και εξωτερικούς- που συμβάλλουν στη μετατροπή ενός νέου ανθρώπου σε δολοφονική μηχανή που εμφορείται από ακραίες φασιστικές αντιλήψεις. Στη συζήτηση συμμετέχει και ο ηθοποιός που ενσαρκώνει τον ήρωα της «Υγρασίας», ο Στέφανος Παπατρέχας -μια ερμηνεία καλά μελετημένη στις λεπτομέρειές της και η οποία αναδεικνύει το προσωπικό έρεβος και την πολιτική διάσταση του ήρωα.

Τη συνέντευξη πήρε
η Μαρώ Τριανταφύλλου

Δεύτερο μέρος της τριλογίας για το φασισμό, η «Υγρασία στους τοίχους», κύριε Πινακουλάκη, και, όπως έχετε πει, η έμπνευσή σας είναι η υπόθεση Μπρέιβικ. Ποιος είναι ο λόγος που επιλέξατε το συγκεκριμένο περιστατικό; Έπαιξε ρόλο ο αριθμός των θυμάτων; Ο χώρος της επίθεσης; Η ψυχρότητα της αιτιολόγησης από πλευράς Μπρέιβικ; Το πολιτικό περιεχόμενο της πράξης;
Ο Μπρέιβικ είναι μια συνταρακτική ιστορία της σύγχρονης Ευρώπης και κάτι που τάραξε την κοινή γνώμη πολύ πριν την έξαρση της ισλαμοφοβίας λόγω των τρομοκρατικών επιθέσεων της ISIS. Καταρχάς, αντί για έναν «ξένο κίνδυνο», στην περίπτωση του Μπρέιβικ έχουμε έναν Νορβηγό εναντίον Νορβηγών, δηλαδή ένα «οικείο κακό» σε μια χώρα όπου υπάρχει το μεγαλύτερο ποσοστό ευτυχίας σύμφωνα με τα στατιστικά στοιχεία. Τίποτα στη νορβηγική κοινωνία δεν θα μπορούσε να προβλέψει μια τρομοκρατική επίθεση. Δεν είναι απλώς ένας φονιάς, αλλά ένας εγκληματίας με πολύ οργανωμένο τρόπο σκέψης. Αντί να βλάψει τους μετανάστες, φόνευσε τα μέλη της νεολαίας του Εργατικού Κόμματος που θα ψήφιζαν υπέρ της αποδοχής των μεταναστών. Τέλος, να πούμε πως ο Μπρέιβικ έκανε αίτηση και το κατάφερε να συνεχίσει τις σπουδές του παρά την κράτησή του στη φυλακή. Σπουδάζει μάλιστα Πολιτικές Επιστήμες. Δεν είναι οξύμωρο;

Πώς μεταγράφεται η υπόθεση στην ελληνική πραγματικότητα;
Στο δικό μας έργο, ο μακελάρης είναι πολύ νεώτερος στην ηλικία και σπουδάζει Πολιτικές Επιστήμες στη Νομική Αθηνών. Για τη σύνθεση του έργου, μελέτησα τη δικογραφία του Μπρέιβικ και τις ομολογίες του όπως τις διαβάσαμε σε άρθρα που κυκλοφόρησαν. Οι «προϊδεασμένοι» θεατές θ’ αναγνωρίσουν στο έργο μου, διακείμενα από σχετικές του δηλώσεις. Αντίστοιχα λοιπόν, ο * στην Υγρασία, φονεύει μ’ έκρηξη που προκάλεσε στη Νομική, συμφοιτητές του – εκπροσώπους των κομματικών παρατάξεων, για να καταδείξει την παρουσία τους στη Σχολή και την ανικανότητα της ελληνικής κυβέρνησης ν’ ανανεώσει το εκπαιδευτικό σύστημα. Να ξεκαθαρίσουμε πως ούτε εγώ ούτε κανένας από τους συνεργάτες μου ενστερνιζόμαστε την ιδεολογία του ήρωα και δεν δικαιολογούμε τη βιαιότητα της εκδήλωσής της.

Είστε πολύ νέος άνθρωπος, φοιτητής ακόμα νομίζω, φαντάζομαι όμως πως δεν διαλέξατε το εκπαιδευτικό σύστημα γι’αυτό το λόγο. Ποιες είναι οι παθογένειες του εκπαιδευτικού συστήματος εδώ και αλλού, κατά τη γνώμη σας, και πόσο συμβάλει αυτό, αν όχι στη δημιουργία φασιστικών αντιλήψεων, τουλάχιστον στην ανεπιτυχή αντιμετώπισή τους;
Ναι, είμαι απόφοιτος Παιδαγωγικού Δημοτικής Εκπαίδευσης και στο τέλος των σπουδών μου στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών, οπότε μάλλον η φοιτητική μου ιδιότητα υπήρξε αμφίρροπη δύναμη στην ανάγνωση του Μπρέιβικ για τη συγγραφή της Υγρασίας. Παράλληλα, με τον Μπρέιβικ, ανακαλώ στη μνήμη μου κι έναν καθηγητή που είχα στο ΠΤΔΕ και είχε παρόμοιες απόψεις μ’ εκείνον. Δεν θα ξεχάσω ποτέ μου πως όταν μια συμφοιτήτριά μου ζήτησε μια διευκόλυνση, λόγω της αναπηρίας της, στο πρόγραμμα του εργαστηρίου που ήταν υποχρεωτικό για την κτήση του πτυχίου, ο καθηγητής γύρισε και της είπε «δεν σου φταίω εγώ που είσαι ανάπηρη. Έχουμε ισότητα.» Κάθομαι και σκέφτομαι: τι σημαίνει τελικά ισότητα; Το εκπαιδευτικό σύστημα, όπως λέει κι ο *, πρέπει ν’ αλλάξει εκ θεμελίων. Χρειαζόμαστε ν’ απορροφηθούν οι εκπαιδευτικοί και οι ειδικοί παιδαγωγοί βάσει ενός συστήματος ουσιαστικής αξιολόγησης, να καταργηθεί το ενιαίο πρόγραμμα σπουδών και ν’ αποδυναμωθεί το γνωσιοκεντρικό μοντέλο. Πιστεύω περισσότερο σε μια νέα εκπαίδευση που εξελίσσει τα παιδιά μέσω βιωματικών εμπειριών και μιας σφαιρικότερης καλλιέργειας των ενδιαφερόντων τους. Λυπάμαι πολύ που δίνουν ακόμα Πανελλήνιες τα παιδιά αντί να δίνουν εξετάσεις απευθείας στο Πανεπιστήμιο που επιθυμούν. Πιστεύω, επίσης, πως είμαστε το εκπαιδευτικό μας σύστημα, είμαστε η Παιδεία μας, είμαστε οι παραστάσεις που είδαμε παιδιά, είμαστε τα βιβλία που διαβάζουμε, είμαστε οι δρόμοι που περπατάμε καθημερινά.

Κύριε Παπατρέχα, πόσο δύσκολο ήταν να μεταφέρετε τον ήρωα αυτό στη σκηνή; Ποια σημεία του χαρακτήρα δουλέψατε και προβάλατε ιδιαίτερα;
Καταρχάς είναι ένας ρόλος που διαφέρει σε πολύ μεγάλο βαθμό από τον τρόπο που εγώ σκέφτομαι, μιλάω και ενεργώ. Αυτό από τη μία πλευρά έχει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον και γοητεία, είναι ωστόσο πολύ απαιτητικό και δύσκολο. Ο * είναι απόλυτος σε ό,τι πιστεύει, ξέρει να επιβάλει τις απόψεις του και είναι ακραίος τόσο στη θεωρία όσο και στην πράξη. Κάναμε με τον Αναστάση Πινακουλάκη και τον Λάζαρο Βαρτάνη μεγάλη έρευνα γύρω από θέματα όπως ο φασισμός, η δημαγωγία, ο λαϊκισμός, η εκπαίδευση στην Ελλάδα και ειδικότερα στα ΑΕΙ και φυσικά πάνω στη ναρκισσιστική διαταραχή, με την οποία έχει διαγνωστεί ο χαρακτήρας που υποδύομαι. Σε αυτό βοήθησαν πολύ και οι σπουδές μου στην Ψυχολογία. Ήταν μια πρόκληση, που δεν θα είχα καταφέρει να αντιμετωπίσω εύκολα χωρίς τον Αναστάση και το Λάζαρο. Έγινε πολλή και καλή πιστεύω δουλειά. Δώσαμε μεγάλη έμφαση στην επίκληση που κάνει στο συναίσθημα των ακροατών του ο ήρωας, στην πιο ανθρώπινη πλευρά που προβάλει. Σαφώς είναι δύσκολο να μπεις στη θέση κάποιου που έκαψε 56 ανθρώπους, πόσο μάλλον όταν παραμένει αμετανόητος, αλλά το πήγαμε βήμα-βήμα αρχίζοντας από όσα φαίνονται λογικά μέχρι να φτάσουμε στην ακρότητά του.

Θα θέλατε επίσης να σχολιάσετε το πολιτικό υπόβαθρο του ήρωα που ερμηνεύετε;
Ο * συμφωνεί σε πολλά με τα δεξιά και ακροδεξιά κόμματα. Είναι εθνικιστής. Ωστόσο δεν εντάσσεται σε κανένα κόμμα. Θεωρεί την πράξη του προσωπική υπόθεση, παρότι έχει έντονο πολιτικό υπόβαθρο. Εναντιώνεται π.χ. όχι στους πρόσφυγες, αλλά σε αυτούς που τους επιτρέπουν να έρχονται και -κατά τη γνώμη του- να συμβάλουν στην παρακμή της χώρας του. Για εκείνον, μέσω της εγκληματικής του πράξης -ο ίδιος δεν την βρίσκει εγκληματική- ειδωλοποιείται και θ’ αποτελέσει παράδειγμα προς μίμηση. Πιστεύει επίσης, πως ευθύνη έχουν όλοι όσοι δέχονται και συμβιβάζονται με όλα αυτά και όσοι βολεύονται στις καταστάσεις ημιμάθειας, προχειρότητας και ρουσφετιών για μια θεσούλα και ένα σταθερό μισθό. Το σημαντικό, παρόλ’ αυτά, είναι ο τρόπος που διεκδικεί το δίκιο του, ο τρόπος που επιλέγει να αντιδράσει σε όλα αυτά. Γιατί εν τέλει οι επιλογές μας είναι αυτές που καθορίζουν το ποιοι είμαστε και η ιδεολογία του καθενός φαίνεται στην πράξη.

Γράφετε κι εσείς. Θα ήθελα τη γνώμη σας για τη σύγχρονη ελληνική δραματουργία.
Ισχύει πως έχω ασχοληθεί με το γράψιμο, αλλά δεν το κάνω συστηματικά ώστε να αισθάνομαι θεατρικός συγγραφέας, σε αντίθεση με τον Αναστάση, που είναι πολυγραφότατος και παθιασμένος με αυτό. Γνωρίζοντας τον καλύτερα, χαίρομαι όλο και περισσότερο που ένας τόσο νέος άνθρωπος έχει τόση έμπνευση, προβληματισμούς και ασχολείται πολύ βαθιά και με έξυπνο τρόπο με καίρια ζητήματα. Είναι γεγονός πως η σύγχρονη ελληνική δραματουργία παρουσιάζει τρομερό ενδιαφέρον. Νομίζω δε πως η περίοδος που διανύουμε με τα τεράστια προβλήματά της, τροφοδοτεί την έμπνευση πολλών νέων ανθρώπων.

maro33@otenet.g