Συνέντευξη με την Αγγελική Λυσιμάχου, περιβαλλοντική τοξικολόγο

Η Monsanto εφαρμόζει μια επιθετική πολιτική

lysimachou1

Ο αγροχημικός κολοσσός εξασφάλισε στα τέλη του 2017 την ανανέωση της άδειας χρήσης της γλυφοσάτης για ακόμα πέντε χρόνια. Η ουσία που αποτελεί το βασικό συστατικό του διαδεδομένου φυτοφαρμάκου Roundup είχε προηγουμένως χαρακτηριστεί πιθανώς καρκινογόνα ουσία από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ). Η απόφαση αυτή είναι αντίθετη με ψήφισμα του ευρωκοινοβουλίου, που ήθελε την απαγόρευση της ουσίας εντός πέντε χρόνων, αλλά και της θέλησης άνω του ενός εκατομμυρίου ευρωπαίων πολιτών. Λίγες μέρες πριν ολοκληρωθεί το 2017, έξι χώρες της ΕΕ με επικεφαλής τη Γαλλία και συμμετοχή της Ελλάδας (οι υπόλοιπες είναι το Βέλγιο, η Σλοβενία, το Λουξεμβούργο και η Μάλτα), με επιστολη προς την Κομισιόν, εκφράζουν την ανησυχία τους για τα προϊόντα γλυφοσάτης, ζητώντας από την ΕΕ να συνδυάσει την ανανέωση της άδειας με μέτρα περιορισμού των κινδύνων και προετοιμασίας του σχεδίου εξόδου της γλυφοσάτης από τη γεωργία. Για το σκοπό αυτό προτείνουν τη διεξαγωγή μελέτης για τον εντοπισμό και τη διάθεση των εναλλακτικών στις κύριες χρήσεις της γλυφοσάτης, τη διεξαγωγή από ευρωπαϊκούς οργανισμούς, με την εθελοντική συμμετοχή κρατών-μελών και του ΠΟΥ, νέας έρευνας για την καρκινογόνο δράση της ουσίας, τη μεταρρύθμιση του ευρωπαϊκού πλαισίου αξιολόγησης χημικών ουσιών, την απλούστευση του πλαισίου που διέπει τη συγκριτική αξιολόγηση με στόχο την αντικατάσταση των επικύνδυνων ουσιών και την ενίσχυση της έρευνας για τις συνέπειες της έκθεσης των πολιτών σε χημικές ουσίες. Στο σημερινό φύλλο της «Εποχής» συζητάμε με την Αγγελική Λυσιμάχου, μέλος της περιβαλλοντικής οργάνωσης PAN-Europe (Pesticide Action Network), για τις πιέσεις της εταιρείας στη λήψη αποφάσεων από την ΕΕ, τις παρεμβάσεις της στην επιστημονική έρευνα και τις εναλλακτικές στη χρήση φυτοφαρμάκων.

lysimachou2

 

Τη συνέντευξη πήρε ο Πέτρος Κοντές

Η ανανέωση της άδειας χρήσης της γλυφοσάτης, πέρα από την πολιτική της διάσταση, ανέδειξε και μια σύγκρουση σε ότι αφορά τη μεθοδολογία που οδήγησε στο χαρακτηρισμό επικινδυνότητας μιας ουσίας. Μπορείτε να μας περιγράψετε πώς σχηματοποιήθηκε αυτή η σύγκρουση;
Τα κράτη μέλη της ΕΕ σκόπευαν να εγκρίνουν την ανανέωση χωρίς δεύτερη σκέψη, αλλά τους δυσκόλεψε το ερευνητικό κέντρο για τον καρκίνο του Παγκόσμιο Οργανισμού Υγεία (ΠΟΥ), που κατέταξε τη γλυφοσάτη στις πιθανά καρκινογενείς ουσίες, βασιζόμενο σε πειράματα με ζώα, αλλά και επιδημιολογικές έρευνες που έδειξαν ότι η ουσία είναι γενοτοξική, επηρεάζει δηλαδή το DNA. Η διαφορά του οργανισμού αυτού από τον αντίστοιχο της Ευρώπης, που κατέληξε στο ακριβώς αντίθετο συμπέρασμα, είναι ότι ο παγκόσμιος οργανισμός προχωρά σε χαρακτηρισμό κινδύνου (hazard characterization), χωρίς να κάνει εκτίμηση επικινδυνότητας (risk assessment) των φυτοφαρμάκων. Γι’ αυτό η έρευνα θεωρείται ότι αντικειμενικότερη, καθώς δεν ενδιαφέρεται για τη χρήση του προϊόντος και τις επιπτώσεις του χαρακτηρισμού στην αγορά. Ο ΠΟΥ επειδή έχει δεχτεί επίθεση και από τις καπνοβιομηχανίες παλιότερα, έχει πολύ αυστηρούς κανόνες σχετικά με τη σύγκρουση συμφερόντων των εργαζομένων του. Έχουν εμφανιστεί και άλλες έρευνες που έδειχναν ότι εμφανίζονται βλάβες από τη χρήση της γλυφοσάτης, που δεν αφορούν μόνο καρκίνο, αλλά και θέματα αναπαραγωγής και τερατογενέσεις. Τόσο οι περιβαλλοντικές οργανώσεις όσο και επιστήμονες αντιδράσανε, όταν οι υπηρεσίες της ΕΕ κατέληξαν στα ακριβώς αντίθετα συμπεράσματα, ότι δηλαδή, όχι απλά δεν είναι πιθανά καρκινογενής η ουσία, αλλά ότι είναι ασφαλής.

Υπήρχε διαφορά στη μεθοδολογία των ερευνών της ΕΕ και του ΠΟΥ; Η ίδια η εταιρεία χαρακτήρισε στρεβλή την επιστημονική μεθοδολογία που χαρακτήρισε καρκινογενή τη γλυφοσάτη, γιατί αγνόησε έρευνες που κατέληγαν στο αντίθετο συμπέρασμα.
Ναι, υπήρχε διαφορά στη μεθοδολογία. Ο ΠΟΥ χρησιμοποιεί αποκλειστικά προσβάσιμες σε όλους και ανοιχτές στον έλεγχο από άλλους ερευνητές μελέτες καθώς και συγκεκριμένη στατιστική ανάλυση (trend test) κατάλληλη για μελέτες καρκίνου (και προτεινόμενη από τον OECD). Οι ευρωπαϊκοί φορείς είχαν πρόσβαση σε ακόμα περισσότερες μελέτες, που υποστήριζαν ότι η ουσία δεν σχετίζεται με βλάβες, αλλά ανήκαν σε εταιρείες που δεν ήθελαν να τις δημοσιοποιήσουν. Τα επιστημονικά κριτήρια, όμως, για την υπαγωγή στις πιθανώς καρκινογενείς ουσίες είναι συγκεκριμένα και πληρούνται για τη γλυφασάτη. Το ΠΟΥ έλαβε υπόψη την εμφάνιση καρκίνου σε δύο πειράματα με ζώα, που είναι το βασικό κριτήριο για να χαρακτηριστεί μια ουσία πιθανά καρκινογενής, ενώ η ΕΕ, χρησιμοποιώντας άλλη στατιστική ανάλυση, δεν αναγνώρισε την εμφάνιση καρκίνου σε εκτεθειμένα ζώα ως στατιστικά σημαντική. Η αλήθεια είναι ότι αν η Ε.Ε. είχε χρησιμοποιήσει το ίδιο στατιστικό τεστ με τον ΠΟΥ, επειδή είχε πρόσβαση σε περισσότερες μελέτες, θα είχε βρει στατιστικά σημαντική εμφάνιση καρκίνου σε περισσότερες από 2 μελέτες. Επιδημιολογικές μελέτες δείχνουν, επίσης, ότι υπάρχει κάποια συσχέτιση της ουσίας με καρκίνο (κυρίως λεμφώματα non Hodgking) σε εργαζόμενους που έκαναν χρήση της ουσίας, οπότε ακόμα κι αν υπήρχε μια έρευνα που δείχνει το αντίθετο δεν θα αναθεωρούνταν ο χαρακτηρισμός της γλυφοσάτης. Στο ίδιο συμπέρασμα καταλήγει και η μετα-ανάλυση των επιστημονικών δεδομένων που καταλήγει στην ύπαρξη κάποιας σχέσης μεταξύ ουσίας και καρκίνου, αλλά όχι ξεκάθαρης, γι’ αυτό και η χαρακτηρίστηκε πιθανά καρκινογόνα.

Μεροληπτική επιστήμη

Φαίνεται, δηλαδή, ότι επιστημονικά η μεθοδολογία του ΠΟΥ στέκει περισσότερο σε σύγκριση με την αντίστοιχη της εταιρείας;
Ακριβώς. Και όχι μόνο της εταιρείας. Έχουμε δει και σε άλλα φυτοφάρμακα ότι ο τρόπος που πραγματοποιούνται αυτές οι μελέτες προκαλεί τις αντιδράσεις της επιστημονικής κοινότητας.  Οι μελέτες γίνονται από εργαστήρια που τα πληρώνουνε οι εταιρίες που έχουν συμφέρον να βγάλουν το προϊόν τους στην αγορά. Όλοι στο χώρο αυτό έχουνε την τάση να εγκρίνουν τις αδειοδοτήσεις, θεωρώντας ότι η χρήση είναι αναγκαία και δεν προκαλεί ζημιά αν είναι σωστή. Όλα αυτά τα χρόνια, όμως, τα φάρμακα αυτά συνεχώς απαγορεύονται και εμφανίζονται πολλά προβλήματα υγείας σε αγρότες και κατοίκους περιοχών με εντατική καλλιέργεια, αλλά και σε όλο το οικοσύστημα. Επιπλέον, στις καλλιέργειες δεν χρησιμοποιείται ένα μόνο φυτοφάρμακο ( σε μήλα από την Ευρώπη έχουν εντοπιστεί μέχρι 17 φυτοφάρμακα) και η επίδραση των διαφορετικών συνδυασμών δεν έχει μελετηθεί, παρόλο που υπάρχουν ενδείξεις ότι τα κοκτέιλ χημικών μπορεί να μεγεθύνουν την τοξική δράση των μεμονωμένων ουσιών.

Να σταθούμε λίγο στην επιθετικότητα της εταιρείας. Υπάρχουν καταγγελίες για μεγάλη παρεμβατικότητα της στα όργανα λήψης αποφάσεων της ΕΕ. Με ποιους τρόπους οργανώνει την άσκηση επιρροής η Monsanto;
Η Monsanto έχει μια πολύ επιθετική πολιτική σε σχέση με τις άλλες εταιρείες Έχει πολύ επιθετικό μάρκετινγκ. Η γλυφοσάτη έχει φτάσει παντού και η εταιρεία τη χαρακτήριζε ασφαλέστερη κι από αλάτι. Έχει κάνει δηλαδή μια πολύ μεγάλη προώθηση, που δεν συνηθίζεται με άλλα φυτοφάρμακα. Όλες οι μεγάλες εταιρείες ξοδεύουν ένα μεγάλο τμήμα του προϋπολογισμού του στο λόμπινγκ. Στις ΗΠΑ ένα δικαστήριο σε μια δίκη αγροτών που εμφάνισαν προβλήματα υγείας εναντίον της Monsanto έδωσε εντολή να αποχαρακτηριστεί η αλληλογραφία της εταιρείας και αποδείχθηκαν δύο πράγματα. Πρώτον, ότι κάποιες από τις δημοσιευμένες μελέτες ήταν στην ουσία γραμμένες από πληρωμένους από την εταιρεία επιστήμονες και επρόκειτο για μελέτες που η ευρωπαϊκή αρχή για την ασφάλεια των τροφίμων είχε λάβει υπόψη της στην εκτίμηση κινδύνου για τη γλυφοσάτη. Δεύτερον, στελέχη της υπηρεσίας προστασίας του περιβάλλοντος των ΗΠΑ που είχαν σχέσεις με τη Monsanto, έστειλαν ξαφνικά ηλεκτρονική αλληλογραφία στην αντίστοιχη ευρωπαϊκή αρχή, στην οποία υποστήριζαν ότι η ουσία δεν ήταν καρκινογενής.
Το λομπινγκ της Monsanto είναι, επίσης, πολύ επιθετικό. Προσπαθούν να ξεγελάσουνε τους πολίτες που δεν είναι καλά ενημερωμένοι. Ο σύνδεσμος των φυτοφαρμακευτικών εταιρειών της Ευρώπης, στον οποίο συμμετέχει και η Monsanto, πρόβαλε στο ευρωκοινοβούλιο λίγο πριν βγει η απόφαση της επιτροπής το μήνυμα «Εμπιστευτείτε τα δεδομένα». Δημιουργήθηκε η απορία για το ποιοι είναι αυτοί που μπορούν να κάνουν κάτι τέτοιο και τελικά προτάθηκε να γίνει κάποιου είδους μήνυση.Πάντως, αυτό δεν είναι κάτι νέο· γίνεται χρόνια. Αντίστοιχα, αυτή την περίοδο οι εταιρείες που παράγουνε πλαστικό συσπειρώνονται ενάντια στο ενδεχόμενο να απαγορευτεί. Στοχεύουν, δε, κυρίως στους ευρωβουλευτές, γιατί το κοινοβούλιο είναι πιο ανοιχτό, και δυστυχώς πολλές φορές βλέπουμε από τους ευρωβουλευτές μια κατανόηση στα συμφέροντα των εταιρειών, αλλά και κοινούς σκοπούς.

Απαραίτητες οι εναλλακτικές μορφές γεωργίας

Υπάρχουνε στοιχεία για το μέγεθος της χρήσης της γλυφοσάτης στην Ελλάδα; Έχει ενδιαφέρον ως στοιχείο για τη συζήτηση για μια πιο βιώσιμη γεωργία σε σχέση με το μοντέλο που βασίζεται στην πολύ εκτεταμένη χρήση χημικών.
Η ΕΕ δίνει μόνο συγκεντρωτικά στοιχεία. Είναι υποχρέωση του κάθε κράτους μέλους να δώσει τα αντίστοιχα στοιχεία στην ευρωπαϊκής στατιστική αρχή. Προσπαθώ να δουλεύω σε θέματα που αφορούν την Ελλάδα, αλλά δεν είναι καθόλου εύκολο. Ενώ είναι πολλά τα στοιχεία που αποδεικνύουν την επιβλαβή δράση των φυτοφαρμάκων στην υγεία των ανθρώπων και όχι μόνο, υπάρχει πολύ μεγάλη αντίδραση. Το ίδιο συμβαίνει και στη Κύπρο, όπου μάλιστα μου είχαν πει ότι η απαγόρευση των φυτοφαρμάκων θα οδηγήσει στην αύξηση του λαθρεμπορίου τους. Δεν γίνεται κατανοητό ότι η απαγόρευση θα οδηγήσει στην εξέλιξη εναλλακτικών τρόπων παραγωγής. Πρόκειται για ένα πολύ μεγάλο πρόβλημα. Η οδηγία της ΕΕ για τη βιώσιμη χρήση ζιζανιοκτόνων εξηγεί ότι αυτά πρέπει να χρησιμοποιούνται σαν τελευταία λύση. Βέβαια πρακτικά δεν καθορίζεται πότε φτάνουμε στο σημείο αυτό.
Πάντως, δεν γίνεται να απαιτούμε να αναπτύσσεται η μονοκαλλιέργεια, και χωρίς φυτοφάρμακα να υπάρχει η ίδια απόδοση. Αυτό είναι ανέφικτο. Χρειάζεται να αναπτυχθούν παραδοσιακές πρακτικές γεωργίας, που παλιά ήταν οικείες στους έλληνες αγρότες, αλλά εγκαταλείφθηκαν στο όνομα της μοντέρνας ανάπτυξης. Εμείς επικοινωνούμε με αγρότες και πανεπιστημιακούς για να επιβεβαιώσουμε ότι, αντίθετα με το τι υποστηρίζουν οι πολιτικοί και οι αγροχημικές βιομηχανίες που μας λένε ότι δεν γίνονται αυτά που προτείνουμε, έχει γίνει σημαντική έρευνα στις εναλλακτικές μεθόδους για ζιζανιοκτόνα, και η αγροτική παραγωγή είναι εφικτή χωρίς χρήση χημικών. Άλλωστε και πριν τη δεκαετία του 1950 που δεν υπήρχαν φυτοφάρμακα υπήρχε αγροτική παραγωγή. Μην ξεχνάμε επίσης ότι 40% του φαγητού που παράγουμε στις αναπτυγμένες χώρες καταλήγει στα σκουπίδια. Δηλαδή μαζί με την μείωση χρήσης φυτοφαρμακων χρειάζεται και μια ουσιαστική αλλαγή στην διαχείριση της παραγωγής, διανομής και κατανάλωσης φαγητού, που έχει γίνει μη βιώσιμη. Πολλοί ζητάνε, επίσης, να υπάρξει υποστήριξη από την ΕΕ, για να διευκολυνθούν οι αγρότες στη μετάβαση που θα πάρει κάποιο διάστημα. Χρειάζεται, λοιπόν και στήριξη των αγροτών, αλλά και κάποια κέντρα που θα δίνουν λύσεις που δεν θα συμπεριλαμβάνουν χρήση φυτοφαρμάκων. Αυτή τη στιγμή τα κέντρα πληροφόρησης και βοήθειας των αγροτών υποστηρίζονται πάρα πολύ από τις ίδιες εταιρίες που παράγουν τα φυτοφάρμακα.
Η εντατική καλλιέργεια δημιουργεί πολλά προβλήματα. Παίρνει τη δουλειά από τους μικροκαλλιεργητές γιατί δεν μπορούν να ανταπεξέλθουν στον ανταγωνισμό. Εξάλλου, η ΕΕ κατευθύνει τελικά τις επιδοτήσεις στους μεγάλους παραγωγούς που κάνουν μεγάλες μονοκαλλιέργειες, ενώ ο μικρός καλλιεργητής που προσπαθήσει να χρησιμοποιήσει λιγότερα, είτε επειδή δεν έχει είτε επειδή δεν θέλει, δεν μπορεί να πάρει επιδότηση. Αυτό δεν είναι λογικό. Δεν μπορεί η ΕΕ να θέτει ως στόχο τη μείωση της χρήσης των φυτοφαρμάκων και από την άλλη να δίνει λεφτά σε όσους τα χρησιμοποιούν. Εκεί η Ελλάδα μπορεί να πιέσει. Μάλιστα, στα πλαίσια της ΚΑΠ, στα εθνικά προγράμματα των χωρών, που έπρεπε να έχουν παραδοθεί πριν τρία χρόνια, ελέγχεται η εφαρμογή της οδηγίας για τη βιώσιμη χρήση των ζιζανιοκτόνων και βρέθηκε ότι 19 χώρες δεν είχανε εφαρμόσει τους στόχους για την μείωση χρήσης φυτοφαρμάκων, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, και όσες έχουν κάνει, έχουνε πραγματοποιήσει ελάχιστα. Η οδηγία δίνει πολλές εναλλακτικές για την αποφυγή της χρήσης φυτοφαρμάκων, αλλά απλά δεν εφαρμόζονται. Τα κράτη μέλη, μαζί και η Ελλάδα, θα παραδώσουν εντός του χρόνου την εκτίμηση του εθνικού σχεδίου δράσης. Η Ελλάδα πρέπει να καθορίσει τώρα τους στόχους και τους τρόπους επίτευξής τους, Για παράδειγμα να δηλώνουν οι αγρότες πόσα φυτοφάρμακα έχουν αγοράσει και πόσο έχουν χρησιμοποιήσει· να απαγορευτεί η χρήση φυτοφαρμάκων σε περιοχές με λίμνες και ποτάμια, σε βιότοπους· να αναπτυχθούν περισσότερες οι εναλλακτικές τεχνικές στην αγροτική καλλιέργεια, και να ενισχυθούν οι αγρότες οικονομικά αλλά και με ενημέρωση. Επίσης, θα έπρεπε να απαγορευτεί η χρήση φυτοφαρμάκων σε αστικές περιοχές (πάρκα, δημοτικούς κήπους, γραμμές τρένων κτλ). Υπάρχει, δηλαδή, ο χρόνος για να μην πραγματοποιηθούν και στην Ελλάδα οι ζημιές που συνέβησαν σε χώρες που και λόγω οικονομικών συνθηκών ανέπτυξαν πολύ τη βιομηχανική γεωργία. Είναι πολύ σημαντικό επίσης να μην παραμυθιάζεται ο κόσμος για την ασφάλεια της χρήσης των φυτοφαρμάκων. Οι επιπτώσεις τους είναι μεγάλες και στον άνθρωπο, αλλά και στο έδαφος, τα ζώα, τα φυτά και τα νερά των οικοσυστημάτων, καθώς επίσης και για το μέλλον την αγροτικής καλλιέργειας.