Συνέντευξη με τη Νατάσσα Ρωμανού, καθηγήτρια-ερευνήτρια στο πανεπιστήμιο Κολούμπια και τη NASA

Η κλιματική αλλαγή είναι, πλέον, πραγματικότητα

romanou

Στις αρχές της εβδομάδας ξεκίνησε στη Βόννη η ετήσια συνδιάσκεψη του ΟΗΕ για το κλίμα, που θα διαρκέσει μέχρι τις 17 Νοεμβρίου. Δύο χρόνια μετά τη συμφωνία του Παρισιού, οι 196 χώρες που έχουν υπογράψει τη συνθήκη αποφασίζουν για το μηχανισμό καθορισμού των εθελοντικών τους δεσμεύσεων με στόχο τον περιορισμό της θερμοκρασιακής αύξησης, λόγω κλιματικής αλλαγής, στους 1,5οC, και για τη χρηματοδότηση των μέτρων προστασίας των φτωχών χωρών που πλήττονται, ήδη, από τις επιπτώσεις της. Στη συνδιάσκεψη, που προεδρεύει ο πρωθυπουργός των νησιών Φίτζι, τα οποία απειλούνται από την άνοδο της στάθμης της θάλασσας, παίρνει μέρος και η αντιπροσωπεία των ΗΠΑ, που δια στόματος Τραμπ διατύπωσαν αρχικά πρόθεση αποχώρησης και στη συνέχεια διάθεση επαναδιαπραγμάτευσης της συμφωνίας του 2015.
Η αμερικανική αντιπροσωπεία, που στοχεύει στην προώθηση της πυρηνικής ενέργειας, του λιθάνθρακα και του φυσικού αερίου ως λύσεων για την κλιματική αλλαγή, έχει στα χέρια της μια νέα έκθεση, που εκπονήθηκε στα πλαίσια της επανεκτίμησης της περιβαλλοντικής στρατηγικής των ΗΠΑ και δημοσιεύθηκε στις αρχές του μήνα, η οποία με επιστημονικά δεδομένα επιβεβαιώνει αυτό που αρνείται ο πρόεδρός της: την ύπαρξη της κλιματικής αλλαγής και την ανθρωπογενή της προέλευση.
Μιλάμε σήμερα στην «Εποχή» με τη Νατάσσα Ρωμανού, καθηγήτρια του πανεπιστημίου Κολούμπια, ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Διαστημικών Σπουδών «Γκοντάρ» της NASA, και μέλος της συντακτικής ομάδας της εν λόγω έκθεσης, για τα αποτελέσματά της, τις εργασίες της συνδιάσκεψης της Βόννης και τις απαραίτητες πολιτικές για τον περιορισμό των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής

 

Τη συνέντευξη πήρε ο Πέτρος Κοντές

Είστε μέλος της συγγραφικής ομάδας της έκθεσης για την κλιματική αλλαγή, η οποία συντάχθηκε στα πλαίσια της επανεκτίμησης της περιβαλλοντικής στρατηγικής των ΗΠΑ, και συγκεντρώνει όλα τα τελευταία επιστημονικά δεδομένα σε ότι αφορά την κλιματική αλλαγή. Με βάση τα δεδομένα αυτά πόσο ορατή είναι η κλιματική αλλαγή και πόσο βέβαιοι μπορούμε να είμαστε για τις αιτίες της;
Όπως είπατε, πρόκειται για μια έκθεση που εξετάζει τον τρόπο που επηρεάζει τώρα και στο μέλλον η κλιματική αλλαγή τις ΗΠΑ. Η έκθεση αυτή δεν λέει κάτι διαφορετικό από την έκθεση της διακυβερνητικής επιτροπής για το κλίμα (IPCC) που εκδόθηκε το 2013, αλλά περιλαμβάνει τα νεότερα δεδομένα. Επιβεβαιώνει, δε, ότι η κλιματική αλλαγή είναι ορατή· είμαστε σχεδόν απόλυτα σίγουροι ότι όντως συμβαίνει και ότι μπορεί να αποδοθεί μόνο στον ανθρωπογενή παράγοντα. Οι επιστήμονες δεν μπορούν να βρουν κάποια άλλη πειστική εξήγηση για την υπερθέρμανση του πλανήτη, παρά μόνο την αύξηση των αερίων του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα, κυρίως του διοξειδίου του άνθρακα.

Παρεμβατικός ο Τραμπ

Η επιστημονική επιβεβαίωση της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής αποκτά μεγαλύτερη σημασία, ακριβώς επειδή η τωρινή κυβέρνηση των ΗΠΑ εκφράσει τουλάχιστον σκεπτικισμό όχι μόνο για τις αιτίες της κλιματικής αλλαγής, αλλά και για την ίδια την ύπαρξή της. Πόσο πιθανό είναι τα στοιχεία της έκθεσης να αποτελέσουν αντικείμενο μελέτης από το προεδρικό επιτελείο;
Πράγματι, η κυβέρνηση και ο ίδιος ο πρόεδρος των ΗΠΑ δεν πιστεύουν ότι η κλιματική αλλαγή είναι πραγματικότητα. Επιπλέον, ο πρόεδρος έχει διορίσει σε σημαντικές δημόσιες θέσεις για το περιβάλλον πρόσωπα που είναι ενάντια στην κλιματική αλλαγή και συνδέονται με τα λόμπι της πετρελαιοπαραγωγής, των εργοστασίων εξόρυξης άνθρακα κ.λπ. Προφανώς, λοιπόν, έχει μια πάρα πολύ μεροληπτική στάση απέναντι στην κλιματική αλλαγή. Μάλιστα, προκάλεσε εντύπωση το γεγονός ότι, τελικά, μετά από πεντάμηνη καθυστέρηση και μεγάλη αντίδραση του επιστημονικού χώρου, δημοσιογράφων, και πολιτικών, επετράπη τελικά η δημοσίευση αυτής της έκθεσης, και δη, χωρίς λογοκρισία, όπως αναμενόταν. Όπως είπατε κι εσείς δεν πρόκειται η έκθεση αυτή να οδηγήσει σε ουσιαστικά μέτρα αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής από κυβερνητικούς οργανισμούς, όπως η Υπηρεσία Προστασίας Περιβάλλοντος (EPA). Αυτό έχει γίνει φανερό, διότι ο Τραμπ ενδιαφέρθηκε ιδιαίτερα και εγκαίρως να αποδυναμώσει τους οργανισμούς που ελέγχουν τις εταιρείες που επιβαρύνουν το περιβάλλον. Ουσιαστικά η έκθεση αυτή δεν θα ληφθεί υπόψη.

Υπάρχουν ενδεικτικά παραδείγματα της επιλογής του Τραμπ να αποδυναμώσει τους οργανισμούς αυτούς;
Κατ’ αρχήν η προσπάθεια του προέδρου δεν περιορίζεται μόνο στην κλιματική αλλαγή. Καταπολεμά όσες νομοθετικές ρυθμίσεις προστατεύουν τη ποιότητα του περιβάλλοντος, του νερού, του αέρα, του εδάφους κ.λπ. Ο Οργανισμός Ελέγχου Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA), το αντίστοιχο υπουργείο Γεωργίας έχουν περιοριστεί πάρα πολύ σε ότι αφορά τις ενέργειες και τα πρόστιμα που μπορούν να επιβάλλουν σε εταιρείες που ρυπαίνουν το περιβάλλον. Επιπλέον, έχουν επιβληθεί περιορισμοί στις έρευνες του Εθνικού Ινστιτούτου Υγείας (NIH) που συνδέουν τη μόλυνση του περιβάλλοντος με συγκεκριμένες εταιρείες και πρακτικές. Σε τοπικό επίπεδο, επίσης, πολλοί επιθεωρητές κρύβονται πίσω από τη στάση της ομοσπονδιακής κυβέρνησης, χαλαρώνουν τα μέτρα και μειώνουν τα πρόστιμα όσων επιβαρύνουν το περιβάλλον.

Ο χρόνος για τον 1,5οC εξαντλείται

Αυτές τις μέρες πραγματοποιείται στη Βόννη η συνδιάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για το κλίμα, δύο χρόνια μετά τη συμφωνία του Παρισιού. Ένας από τους κυριότερους στόχους της ήταν ο περιορισμός της θερμοκρασιακής αύξησης κάτω από τους 20C. Δύο χρόνια μετά πώς αποτιμώνται οι αποφάσεις εκείνης της συνδιάσκεψης, και πόσο εφικτός είναι ο στόχος των 20C, δεδομένης της κριτικής που είχε δεχθεί, ήδη, από το 2015.
Η συνθήκη του Παρισιού ήταν μια ελπιδοφόρα συνθήκη, γιατί μπόρεσαν τουλάχιστον να συμφωνήσουν οι μεγάλες χώρες, δηλαδή οι ΗΠΑ, η Ευρωπαϊκή Ένωση, η Κίνα, η Ινδία κτλ, στην ανάγκη λήψης μέτρων. Επίσης, για πρώτη φορά τέθηκε ως στόχος ο περιορισμός της θερμοκρασιακής αύξησης κάτω από τους 1,50C, που είναι ρεαλιστικότερος από τους 20C, που αποτελούσε δέσμευση προηγούμενων συνθηκών. Η χαρά μας, όμως, φτάνει ως εκεί, γιατί η συνθήκη του Παρισιού περιέχει έντονο το στοιχείο της εθελοντικής σύμπραξης των διαφόρων χωρών. Δεν υποχρεώνει, ούτε επιβάλει τα μέτρα που πρέπει να λάβει μια χώρα, ούτε τους στόχους που πρέπει να επιτύχει, και επομένως δεν περιλαμβάνει κυρώσεις. Αφήνει, δηλαδή, την κάθε χώρα να επιλέξει η ίδια τα μέτρα και τους στόχους που θα υλοποιήσει.

Ο στόχος του περιορισμού της θερμοκρασιακής αύξησης θεωρείται εφικτός επιστημονικά;
Υπάρχουν ορισμένες μελέτες που δείχνουν ότι είναι πολύ δύσκολο να πραγματοποιηθεί ο στόχος αυτός. Μια πολύ πρόσφατη μελέτη, του Αυγούστου 2017 σε έγκυρο επιστημονικό περιοδικό, αναφέρει ότι έχουμε τρία χρόνια μπροστά μας, αν θέλουμε να προχωρήσουμε σε σοβαρές μειώσεις των εκπομπών των αερίων του θερμοκηπίου και, επομένως, να καταφέρουμε να συγκρατήσουμε την κλιματική αλλαγή κάτω από τους 1,50C. Εξαρτάται, βέβαια, από το πόσο δραστική θα είναι η μετάβαση σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ή ακόμα και σε πυρηνική ενέργεια, γιατί πολλές χώρες τη θεωρούν λύση για την ουσιαστική μείωση του φαινομένου του θερμοκηπίου

Δίκαιο και αποκεντρωμένο ενεργειακό μοντέλο

Κατά την άποψή σας ποιο είναι το φάσμα των απαραίτητων πολιτικών για την επίτευξη του θερμοκρασιακού στόχου;
Θεωρητικά, υπάρχουν πολλοί εναλλακτικοί τρόποι μετάβασης σε μια απεξαρτημένη από τον άνθρακα οικονομία. Για παράδειγμα, μεταβαίνοντας σ’ ένα ενεργειακό μοντέλο βασισμένο απολύτως στην πυρηνική ενέργεια. Ο ίδιος, όμως, στόχος απεξάρτησης από τον άνθρακα θα μπορούσε να επιτευχθεί, επίσης, με μετάβαση στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας κατά 100%. Το ζήτημα είναι ότι για να έχουμε μια λύση —και εδώ είναι που η συζήτηση ξεφεύγει από την επιστήμη και μεταφέρεται στο πεδίο της πολιτικής— που θα διαρκέσει, θα είναι βιώσιμη και θα μπορέσει πραγματικά να βγάλει την ανθρωπότητα απ’ αυτή τη δύσκολη θέση, χωρίς να δημιουργήσει νέα προβλήματα, θα πρέπει να μιλήσουμε για ένα μοντέλο που δεν θα είναι εξορυκτικό, δεν θα βασίζεται στη λογική της ανεξέλεγκτης εκμετάλλευσης της φύσης, στη λογική του κέρδους και της αγοράς, αλλά σ’ αυτή της δίκαιης ανάπτυξης κοινωνικά και περιβαλλοντικά και του χαμηλού κόστους. Το μοντέλο αυτό πρέπει να είναι προφανώς αποκεντρωμένο, γι’ αυτό και η πυρηνική ενέργεια, παρόλο που θα μπορούσε πολύ γρήγορα και εύκολα να αντιμετωπίσει το θέμα της κλιματικής αλλαγής, δεν είναι και η ενδεδειγμένη, πέρα, βέβαια, από τα υπόλοιπα προβλήματα που έχει αυτή, δηλαδή της ασφάλειας κτλ. Χρειαζόμαστε, λοιπόν, ένα αποκεντρωμένο ενεργειακό μοντέλο που θα βασίζεται στη μικρή κλίμακα, το δημοκρατικό σχεδιασμό και την καθολική πρόσβαση. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας μπορούν να υποστηρίξουν αυτό το μοντέλο, όμως, χρειάζεται τεχνολογική ανάπτυξη και πολιτική υποστήριξη, ώστε αυτό το μοντέλο να μπορέσει να αναπτυχθεί σε όλο τον κόσμο και όχι μόνο σε μια ή λίγες χώρες.

Όλα τα παραπάνω θα είναι αντικείμενο διαπραγμάτευσης στη Βόννη;
Η γνώμη μου είναι ότι στη συνδιάσκεψη της Βόννης το μεγάλο ζητούμενο δεν θα είναι το ενεργειακό μοντέλο που θα αντικαταστήσει τα ορυκτά καύσιμα, ούτε, βέβαια, και το γενικότερο οικονομικό-πολιτικό μοντέλο που θα εγγυηθεί ένα δημοκρατικό και δίκαιο ενεργειακό μοντέλο. Η συνδιάσκεψη θα επικεντρωθεί στην πρόοδο που έχουνε κάνει οι χώρες από το 2015 μέχρι σήμερα ως προς την απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα (πετρέλαιο, λιγνίτη, φυσικό αέριο), τους στόχους που έχει βάλει κάθε χώρα, και πώς θα μπορέσουν να ομογενοποιηθούν αυτοί, ώστε να συμφωνήσουν στα επόμενα βήματα μετά το 2020. Πέρα από τους ακτιβιστές, που είναι επίσης παρόντες στη Βόννη, δεν νομίζω, δυστυχώς, ότι το κύριο μέλημα θα είναι το είδος της οικονομίας ή των ενεργειακών πηγών που θα χρησιμοποιήσει κάθε χώρα. Και λέω «δυστυχώς», γιατί όσο αργούμε ή αρνούμαστε να αντιμετωπίσουμε αυτό το θέμα, θα μένουμε στις λογικές του κέρδους, της γρήγορης και άκριτης ανάπτυξης, και της υποβάθμισης του φυσικού περιβάλλοντος όχι μόνο για μας αλλά και για τις επόμενες γενιές.

Το κύρος των ΗΠΑ πλήττεται

Τι θα σημάνει η αποχώρηση των ΗΠΑ από τη συμφωνία του Παρισιού;
Η κυβέρνηση Ομπάμα είχε θέσει κάποιους στόχους, όχι τους αποτελεσματικότερους, αλλά αρκετά καλούς, τους οποίους, προφανώς, δεν θέλει να εξυπηρετήσει η κυβέρνηση του Τραμπ. Αποχώρηση από τη συνθήκη της χώρας με τις μεγαλύτερες εκπομπές, λογικά θα σήμαινε και το τέλος της συνθήκης. Όμως, η αποχώρηση δεν είναι εύκολη, αφενός γιατί η συνθήκη δεσμεύει τις χώρες να ακολουθήσουν το πλάνο τους μέχρι το 2020, δηλαδή μέχρι τη λήξη της θητείας της τωρινής κυβέρνησης, και αφετέρου γιατί, ακόμα και αν η ομοσπονδιακή κυβέρνηση αθετήσει τους όρους, η απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα μπορεί να γίνει σε τοπικό και πολιτειακό επίπεδο, όπως πχ κάνει η Καλιφόρνια, η Νέα Υόρκη, η πολιτεία της Ουάσινγκτον κ.λπ. Γι’ αυτό και ο Τραμπ έπαψε να μιλάει για έξοδο και αναφέρεται πλέον σε «επαναδιαπραγμάτευση» της συνθήκης του Παρισιού. Όλη αυτή η δημαγωγία του περί αποχώρησης είναι κενή περιεχομένου, γίνεται, ουσιαστικά, γιατί αναζητούνται τρόποι υποστήριξης και αναβίωσης των εξορύξεων λιθάνθρακα και των λόμπι των ορυκτών καυσίμων.
Την ίδια στιγμή, όμως, αυτή η δημαγωγία πληγώνει το κύρος των ΗΠΑ, νομίζω καθοριστικά, γιατί η χώρα που θα πρωτοπορήσει στη μάχη για την κλιματική αλλαγή, πιστεύω ότι θα είναι και η επόμενη μεγάλη υπερδύναμη, κάτι που η Κίνα φαίνεται να έχει αντιληφθεί, διευρύνοντας το ρόλο της τόσο στον περιορισμό εκλύσεων όσο και στην ανάπτυξη εναλλακτικών μορφών ενέργειας.

 

Να γίνουν αντίστοιχες μελέτες και στην Ελλάδα

Η έρευνα για την κλιματική αλλαγή στην οποία συμμετείχατε ως μέλος της συγγραφικής ομάδας, αποτελεί μια συνεκτική περιγραφή των τελευταίων επιστημονικών δεδομένων για το κλίμα των ΗΠΑ. Δημιουργεί, έτσι, ένα μεγάλο κεφάλαιο γνώσης για επιστημονική και όχι μόνο χρήση, αλλά και ένα χρήσιμο εργαλείο εκπόνησης πολιτικής. Ποιες είναι οι απαιτήσεις για την εκπόνησή της; Έχουν εκπονηθεί αντίστοιχες έρευνες στην Ελλάδα;
Στην έκθεση για τις ΗΠΑ όλοι οι επιστήμονες λάβαμε μέρος εθελοντικά και αφιλοκερδώς. Η συμμετοχή σε μια τέτοια εργασία θεωρείται επιστημονικό καθήκον αλλά και τιμή για τους συμμετέχοντες. Δουλέψαμε σκληρά για ένα χρόνο, οργανωμένα και με μεράκι. Και γι’ αυτό η έκθεση έχει το κύρος και τη βαρύτητα, ώστε να λαμβάνεται υπόψη στον κρατικό σχεδιασμό ενεργειακής, αγροτικής πολιτικής και πολιτικής προστασίας για τα επόμενα χρόνια.
Αντίστοιχες μελέτες για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην Ελλάδα θα έπρεπε να γίνονται τακτικά, κάθε 4 ή 5 χρόνια επί παραδείγματι. Ό, τι ισχύει για τις ΗΠΑ δεν ισχύει απαραίτητα για την Ελλάδα. Διαφορετικά φαινόμενα θα έχει να αντιμετωπίσει η Ελλάδα, πχ ανομβρία σε κάποιες περιοχές της ανατολικής ηπειρωτικής χώρας και αύξηση βροχοπτώσεων στη δυτική, αύξηση των πυρκαγιών, της ερημοποίησης, της θερμοκρασίας και της στάθμης της θάλασσας.
Η τελευταία τέτοια έκθεση που έχω υπόψη μου για την Ελλάδα ήταν του 2007, που εκπονήθηκε υπό την αιγίδα της Τράπεζας της Ελλάδος. Νομίζω ότι ένας επιστημονικός φορέας με διεθνές κύρος, όπως π.χ. η Γενική Γραμματεία Έρευνας και Τεχνολογίας, θα έπρεπε να οργανώνει ένα τέτοιο εγχείρημα και στην Ελλάδα, με έλληνες επιστήμονες, επικεντρώνοντας στον ελλαδικό χώρο, αλλά και τον ευρύτερο χώρο της Ανατολικής Μεσογείου. Είναι πάρα πολύ σημαντικό η έρευνα αυτή να προέρχεται από τους ενδεδειγμένους επιστημονικούς κύκλους και να συμμετέχουν πολλοί επιστήμονες από πολλά ερευνητικά Ινστιτούτα και Πανεπιστήμια, υπό την αιγίδα τους κράτους. Μια τέτοια έρευνα θα δημιουργούσε, εξάλλου, και πάρα πολλές, ενδιαφέρουσες συνεργασίες ελλήνων και ξένων επιστημόνων. Όπως και στις ΗΠΑ, τέτοιες μελέτες αποτελούν μέγιστη συμβολή στην ενεργειακή και πολιτική προστασία και σχεδιασμό για το μέλλον.