Συνέντευξη με τον Αττίλα Μελεγκ, καθηγητή κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Βουδαπέστης

Ο αυταρχικός καπιταλισμός του Ορμπάν

ougros-teliko

Τη συνέντευξη πήρε ο Πέτρος Κοντές

Σε έξι μήνες πραγματοποιούνται εκλογές στη χώρας σας. Περιγράψτε μας το πολιτικό σκηνικό που διαμορφώνεται στην Ουγγαρία.
Η ανατολική Ευρώπη και η Ουγγαρία βρίσκονται στην πρωτοπορία ενός νέου αυταρχικού, ολιγαρχικού καπιταλισμού, που οικοδομήθηκε από τις δυσαρεστημένες ελίτ, οι οποίες επιθυμούσαν την ανακατανομή της οικονομικής εξουσίας. Στη λογική του αυταρχισμού ετούτου βρίσκεται, πρώτον, η κατάληψη του κράτους, ώστε να ξαναμοιραστεί η τράπουλα του παιγνιδιού. Ασκούν, λοιπόν, συγκεντρωτική εξουσία, καθώς έτσι θεωρούν ότι μπορεί να επιβιώσει του ανταγωνισμού η κοινωνία και η οικονομία. Δεύτερον, οι ολιγάρχες εποφθαλμιούν ένα μερίδιο της οικονομίας που κατέχει το διεθνές κεφάλαιο, διεκδικώντας το για τους ίδιους. Συνολικά, αντιλαμβάνονται την κοινωνία ως επιχείρηση, γι’ αυτό υιοθετούν εταιρικές κυβερνητικές πρακτικές.
Εξίσου σημαντική πολιτικά είναι η επικοινωνιακή στρατηγική των ολιγαρχών που συμπυκνώνεται σε δύο σημαντικά σημεία. Πρώτον, η δημιουργία μέσων ενημέρωσης που δεν βασίζονται στην αρχή της πλουραλιστικής ενημέρωσης. Μέσων δηλαδή, που ασκούν προπαγάνδα. Η κυβέρνηση ελέγχει απόλυτα ένα σημαντικό τμήμα της μιντιακής αγοράς, συμπεριλαμβανομένων των δημόσιων μέσων ενημέρωσης, τα οποία ασκούν προπαγάνδα σε πρωτόγνωρο βαθμό
To δεύτερο σημείο της επικοινωνιακής στρατηγικής είναι πιο ύπουλο, καθώς αξιοποιεί με λαϊκιστικό τρόπο την ανασφάλεια και τη δυσφορία των πολιτών, ανάγοντας σε σύμβολο της ανισότητας εντός της ΕΕ τους ανατολικοευρωπαίους, που θεωρούνται δεύτερης κατηγορίας πολίτες. Η αντιπολίτευση είναι ανίκανη να πείσει τους πολίτες για το αντίθετο, καθώς είναι υπέρ της ΕΕ, χωρίς καμία κριτική στη λειτουργία της. Ο Ορμπάν αξιοποιεί, επίσης, την ξενοφοβία και τον πολιτισμικό ρατσισμό εναντίον μεταναστών και προσφύγων, παρά το γεγονός ότι η χώρα δεν έχει δεχθεί μεγάλους αριθμούς προσφύγων. Νέο επεισόδιο της επικοινωνιακής στρατηγικής είναι η συνωμοσιολογία με επίκεντρο τον Σόρος, ο οποίος, σύμφωνα με τη σχετική θεωρία συνωμοσίας, θα κατακλύσει την Ευρώπη με ένα εκατομμύριο μετανάστες, για να τη νοθεύσει και να διαβρώσει το χριστιανικό της χαρακτήρα.

Πώς εκλαμβάνει η κοινωνία την επικοινωνιακή αυτή στρατηγική;
Ένα ποσοστό, κυρίως στη Βουδαπέστη, ασκεί κριτική στην κυβέρνηση και είναι οργισμένο με την προπαγάνδα. Ακόμα και αξιοπρεπείς συντηρητικοί πολίτες που υποστηρίζουν το Φίντες, το κυβερνών κόμμα, το θεωρούν δημαγωγικό και επιζήμιο. Ένα άλλο τμήμα της κοινωνίας, περισσότερο σιωπηλό, παραμένει αδιάφορο, θεωρώντας ότι η προπαγάνδα δεν είναι σημαντικό ζήτημα. Ανησυχεί περισσότερο για τη διαφθορά, τα κοινωνικά προβλήματα και απορρίπτει τόσο τον Ορμπάν όσο και τους αντιπάλους του. Δυστυχώς, υπάρχει ένα ακόμα μεγαλύτερο τμήμα της κοινωνίας, κυρίως μεγάλο ηλικιακά, αλλά όχι μόνο, που υποστηρίζει με πρωτόγνωρο πάθος την αυταρχική αυτή στροφή, αναγνωρίζοντας στο πρόσωπο του Ορμπάν ένα είδωλο που υπερασπίζεται τη χώρα απέναντι στις συνωμοτούσες εξωτερικές δυνάμεις και κυρίως στο δίκτυο του Σόρος.

Αδύναμη αντιπολίτευση

Υπάρχει πειστική εναλλακτική μεταξύ των αντιπολιτευόμενων κομμάτων;
Δύσκολα μπορεί κανείς να πει κάτι θετικό για την αντιπολίτευση. Είναι απελπιστικά διασπασμένη ποικιλοτρόπως και κυρίως ιδεολογικά. Υπάρχει το Γιόμπικ ένα μέχρι πρότινος ημιφασιστικό κόμμα, που προσπαθεί να ωραιοποιήσει την εικόνα του, όπως η Χρυσή Αυγή. Δεν διαπομπεύει πια τους Ρομά και επιχειρούν να δείξει την υποστήριξή τους στις κατώτερες τάξεις, διατηρώντας τις αντιμεταναστευτικές, εθνικιστικές του θέσεις. Έπειτα, υπάρχουν τα πολυάριθμα, μικρά, φιλελεύθερα κόμματα, συμπεριλαμβανομένης της Δημοκρατικής Συμμαχίας και του Σοσιαλιστικού Κόμματων. Το Σοσιαλιστικό Κόμμα μετά την αλλαγή του καθεστώτος υπήρξε πολύ φιλελεύθερο, αλλά τώρα καταρρέει μετά την προσπάθεια μιας κατ’ επίφαση αριστερής στροφής. Οι έξι εφτά αυτές οργανώσεις, που δεν τις αναφέρω όλες ονομαστικά, είναι ασήμαντες και ανίκανες να συνεργαστούν, ενώ πλέον και το εκλογικό σύστημα είναι εναντίον τους. Στο προηγούμενο σύστημα των δύο εκλογικών γύρων τα κόμματα, μετά τον πρώτο, μπορούσαν να συνάψουν συνασπισμούς. Τώρα, οι συνασπισμοί πρέπει να δημιουργηθούν πριν το μοναδικό εκλογικό γύρο. Αυτό λειτουργεί υπέρ του Φίντες, καθώς είναι ικανό να κινητοποιεί τον κόσμο, γεγονός που του δίνει τη δυνατότητα να κατακτά μεγάλης κλίμακας πλειοψηφίες στο κοινοβούλιο, έστω κι αν δεν είναι πλειοψηφικό.

Καταλαβαίνω ότι το πολιτικό φάσμα καταλαμβάνεται από κόμματα μεταξύ ακροδεξιάς και φιλελεύθερης σοσιαλδημοκρατίας. Τι γίνεται με την Αριστερά;
Η αληθινή αριστερά είναι εντελώς περιθωριοποιημένη. Μετά την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού οποιαδήποτε ριζοσπαστική κριτική του καπιταλισμού μετατράπηκε σε ταμπού και τα υποτιθέμενα αριστερά κόμματα, δηλαδή οι φιλελεύθεροι σοσιαλδημοκράτες, δεν ασχολήθηκαν με τα καίρια κοινωνικά προβλήματα, την παντελή έλλειψη σταθερότητας στο νέο παγκόσμιο καπιταλισμό και τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε ο κόσμος. Ήλπιζαν ότι η είσοδος στην ΕΕ θα τα έλυνε όλα. Ακόμα και σήμερα, δε, επιτρέπουν στη δεξιά να οικειοποιείται αριστερά ζητήματα και θέσεις, όπως η κριτική στο ΔΝΤ, ο κοινωνικός ρόλος των τραπεζών και η ασύδοτη, ελεύθερη αγορά.
Πέρυσι αναπτύχθηκε ένα εκπαιδευτικό κίνημα υπεράσπισης του πανεπιστημίου της Κεντρικής Ευρώπης, που βρέθηκε στο στόχαστρο της κυβέρνησης. Το κίνημα, που τώρα έχει σβήσει, συγκροτούνταν από φιλελεύθερα, κεντρώα, δημοκρατικά σχήματα που δεν αναζήτησαν, όμως, αλληλεγγύη σε άλλες κοινωνικές κατευθύνσεις. Υπάρχουν σχήματα νέων που είναι απογοητευμένα και θα ήθελαν να δουν μια φιλελεύθερη αλλαγή. Αυτός είναι ο στόχος του αντιαυταρχικού κινήματος: μια πιο φιλελεύθερη δημοκρατία, χωρίς όμως να απαντά στα σημαντικά κοινωνικά προβλήματα.

Παραβίαση ανθρωπίνων δικαιώματα

Η κυβέρνηση του Ορμπάν έπαιξε σημαντικό ρόλο στο κλείσιμο του διαδρόμου της κεντρικής Ευρώπης για τους πρόσφυγες. Υπάρχουν προσφυγικές ροές στη χώρα σας τώρα και πώς τις αντιμετωπίζει η κυβέρνηση;
Το 2015 η Ουγγαρία κατέγραψε περίπου 170.000 πρόσφυγες, και υπολογίζεται ότι άλλες 190.000 πέρασαν από τη χώρα χωρίς καταγραφή. Από τους 170.000 καταγεγραμμένους πρόσφυγες περίπου 200 παρέμειναν και πήραν άσυλο. Πρόκειται, δηλαδή, για πολύ μικρούς αριθμούς. Το 2016 οι ουγγρικές αρχές διαχειρίστηκαν συνολικά περίπου 29.000 ανθρώπους, από τους οποίους λιγότεροι από 500 έλαβαν κάποιου είδους προστασία.
Ο ουγγρικός λαός δεν έχει αντιμετωπίσει μαζικές εισροές προσφύγων. Όλα τα κέντρα έχουν κλείσει και πλέον η χώρα διεκπεραιώνει τις αιτήσεις των προσφύγων μεταξύ των δύο τειχών που έχουν ανεγερθεί στα σύνορα. Η κατάσταση αυτή συνιστά ολοφάνερα παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Επιπλέον, η κυβέρνηση ακολουθεί μια πολιτική που μπλοκάρει την κατανομή των προσφύγων σε όλη την Ευρώπη, συνδέοντάς τους με την τρομοκρατία.

Υπάρχει στη χώρας σας κίνημα υπέρ των προσφύγων;
Υπάρχουν δικαιωματικές οργανώσεις που προσφέρουν μεγάλη βοήθεια, αλλά δεν υπάρχει κίνημα ανάλογο του ελληνικού. Το μεγαλύτερο πρόβλημα που αντιμετωπίζουν οι εν λόγω οργανώσεις είναι η εσφαλμένη αντίληψη των ούγγρων για τους πρόσφυγες και η εναντίωση της κυβέρνησης στη δράση τους. Οι ΜΚΟ που ασχολούνται με τους πρόσφυγες συγκαταλέγονται, σύμφωνα με την κυβέρνηση, στο δίκτυο των ανθρώπων του Σόρος, και πρέπει να σταματήσουν τη δράση τους. Γι’ αυτό υπάρχει νόμος που υποχρεώνει τη δημοσιοποίηση των συνεισφορών από το εξωτερικό, σε μια «ομολογία» της εξυπηρέτησης ξένων συμφερόντων. Είναι κι αυτό στοιχείο του αυταρχισμού που βιώνουμε εδώ. Βέβαια, η κυβέρνηση είναι πολύ προσεκτική και οι δράσεις της είναι λιγότερο ριζοσπαστικές από τη ρητορική της. Το σημαντικό γι’ αυτήν είναι τα επικοινωνιακά οφέλη.

Να μάθουμε από το παρελθόν

Έχετε συνυπογράψει την έκκληση για το ευρωπαϊκό φόρουμ προοδευτικών δυνάμεων, που πραγματοποιείται αυτές τις μέρες στη Μασσαλία. Με δεδομένη την άνοδο της ακροδεξιάς στην Ευρώπη και το γεγονός ότι η ΕΕ γίνεται όλο και πιο αντιδημοκρατική, ποια θα ήταν μια πειστική αριστερή απάντηση για την Ευρώπη;
Οφείλουμε να μάθουμε από το παρελθόν μας. Πίσω από την αυταρχική στροφή κρύβονται δύο προβλήματα. Το πρώτο είναι η κυρίαρχη τάξη και το άλλο η κατάσταση της εργατικής τάξης. Οι κυρίαρχοι δεν θα κατάφερναν αυτή τη μετατόπιση χωρίς την ενεργό υποστήριξη όσων υφίστανται τις συνέπειες του παγκόσμιου νεοφιλελευθερισμού, που έχει οδηγήσει στην αύξηση της εργασιακής επισφάλειας πανευρωπαϊκά. Πρόκειται για ένα πολύ σημαντικό ζήτημα που χρειάζεται ριζοσπαστική απάντηση. Πρέπει να ανακτήσουμε κάποιον έλεγχο στην ελευθερία του κεφαλαίου και να περιορίσουμε κάπως τις φρενήρεις εταιρίες.
Ένα δεύτερο ζήτημα είναι ότι η εκ νέου ανάδειξη της γεωγραφικής ανισότητας που, αντί να μειώνεται, αυξάνεται. Η απάντηση που δίνουν οι φιλελεύθεροι σ’ αυτό το πρόβλημα είναι η μετανάστευση, αλλά η απάντηση αυτή βρίσκεται στην καρδιά του αυταρχισμού. Εκατομμύρια ευρωπαίοι, κυρίως από την ανατολική Ευρώπη, ζούνε χωρίς τις οικογένειές τους, εκτός του κοινωνικού τους πλαισίου. Από την άλλη οι εθνικιστές προσπαθούν να παρουσιαστούν ως υπερασπιστές των υποτελών τάξεων. Η κρίση των προσφύγων και η μετανάστευση ήταν μια καλή ευκαιρία να υπερασπιστούν τη θέση τους περί καταστροφής του έθνους και του πολιτισμού, λόγω του νεοφιλελευθερισμού.
Η κατάλληλη αριστερή απάντηση περιλαμβάνει ένα διμέτωπο αγώνα. Υπεράσπιση των δικαιωμάτων των μεταναστών,των προσφύγων και των χωρών προέλευσής τους, και την ίδια στιγμή προστασία των εγχώριων υποτελών τάξεων. Οφείλουμε να αναδεικνύουμε τις πραγματικές αιτίες της κρίσης (μεγάλες δυνάμεις, πολεμική βιομηχανία κτλ) και να τονίζουμε ότι όσοι έρχονται στις χώρες μας είναι επίσης θύματα. Πρέπει, επίσης, να εμποδίσουμε τις δυνάμεις που αποσταθεροποιούν τη δυτική Αφρική και Ασία. Πρόκειται για μια πολύ δύσκολη άσκηση που πρέπει να συζητηθεί σε όλη της την πολυπλοκότητα.