Τα φαντάσματα μιας πόλης που δεν υπάρχει

Αντρέι Μπιέλυ “Πετρούπολη” (μτφ. Ελένη Μπακοπούλου, εκδ. Αντίποδες, 2017)
Αντρέι Μπέλυ “Πετρούπολη” (μτφ. Σταυρούλα Αργυροπούλου, εκδ. Κίχλη, 2017)

Ένα έργο κλασικό, μεν, αλλά άγνωστο μέχρι τώρα στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό, εκδόθηκε ξαφνικά φέτος, ταυτόχρονα σχεδόν, από δύο εκδοτικούς οίκους, τους Αντίποδες και την Κίχλη: δύο πολύ φροντισμένες εκδόσεις της Πετρούπολης, του φημισμένου μυθιστορήματος του Αντρέι Μπιέλυ (Αντίποδες) ή Μπέλυ (Κίχλη).
Τι είναι η Πετρούπολη; Το βιβλίο του Ρώσου συγγραφέα (Μόσχα, 1880-1934) έχει πάρει ενίοτε μυθικές διαστάσεις, καθώς πολλοί το εντάσσουν στα κορυφαία έργα του 20ού αιώνα. Το βιβλίο έχει διασωθεί σε δύο βασικές εκδοχές, ενώ υπάρχουν και άλλες γραφές που σώζονται πλήρως ή εν μέρει. Ο Τζ. Ντ. Έλσγουορθ, μεταφραστής και μελετητής του Μπιέλυ, γράφει (στο εξαιρετικά κατατοπιστικό κείμενό του, που περιλαμβάνεται ως επίμετρο στην έκδοση των Αντιπόδων) ότι η Πετρούπολη «είχε την πιο περίπλοκη εκδοτική ιστορία από όλα τα έργα του». Η συγγραφή της άρχισε το 1912, εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1913, ενώ αμέσως μετά ο Μπιέλυ αρχίζει να γράφει μια δεύτερη, πολύ πιο σύντομη εκδοχή, η οποία εκδόθηκε το 1922. Επίσης, ο Μπιέλυ το διασκεύασε (σε δύο εκδοχές) για το θέατρο αλλά και για τον κινηματογράφο.

 

Σύμφωνα με τον Τζ. Ντ. Έλσγουορθ, «ενώ η Πετρούπολη στηρίζεται στη γενική παράδοση του μυθιστορήματος του 19ου αιώνα, ταυτόχρονα υπονομεύει συστηματικά την παράδοση αυτή». Συμβολιστικό μυθιστόρημα με μυστικιστικές και ερμητικές αναφορές, εξαιρετικό δείγμα του ρωσικού λογοτεχνικού μοντερνισμού, το οποίο έχουν παραλληλίσει με τον Οδυσσέα του Τζόις: «είναι τόσο ασυνήθιστη η σύνταξη του Μπέλυ όσο και η γλώσσα του Οδυσσέα, που δεν είναι αγγλικά, παρά η γλώσσα του Τζόις», γράφει ο Γιεβγκένι Ζαμιάτιν, σε άρθρο του που περιέχεται στην έκδοση της Κίχλης, ενώ ο Ναμπόκοφ το θεωρούσε ένα από τα τέσσερα κορυφαία μυθιστορήματα του 20ού αιώνα.
Η απλή και ταυτόχρονα δαιδαλώδης πλοκή της Πετρούπολης, που εξελίσσεται στη διάρκεια λίγων ημερών του Οκτωβρίου του 1905, είναι δύσκολο να περιγραφεί με λίγα λόγια. Βασικός άξονας, η άρρωστη σχέση του γερουσιαστή Απολλών Απολλώνοβιτς Αμπλεούχοφ με τον γιο του, Νικολάι, και η απόπειρα του δεύτερου να δολοφονήσει τον πατέρα του με μια βόμβα. Στις σελίδες του βιβλίου παρελαύνει μια πληθώρα χαρακτήρων, οι περισσότεροι των οποίων έχουν ισότιμο ειδικό βάρος στο μυθιστόρημα, πολλοί μάλιστα σχεδόν εξίσου σημαντικό με τους δύο βασικούς, τον πατέρα και τον υιό Αμπλεούχοφ.

Η μορφή και η ιδεολογία

Σύμφωνα με μελετητές του έργου του Μπιέλυ, η διαφορά ανάμεσα στις διαδοχικές εκδοχές του μυθιστορήματος αποτυπώνει και την ιδεολογική στροφή του Μπιέλυ απέναντι στη ρωσική επανάσταση, «από μια ουδέτερη έως και αρνητική προς μια θετική άποψη για τους μπολσεβίκους και τα τεκταινόμενα στην πατρίδα του», όπως αναφέρει η Αλεξάνδρα Ιωαννίδου στο επίσης πολύ αναλυτικό και κατατοπιστικό επίμετρό της, με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Πετρούπολη ή μια διατάραξη της γεωμετρίας της πόλης αλλά και της μυθιστορηματικής γραφής». Το ίδιο υποστηρίζει και ο Τζ. Ντ. Έλσγουορθ, καθώς γράφει ότι η διαφορά στον ρυθμό της πρόζας ανάμεσα στις δύο βασικές εκδοχές της Πετρούπολης αλλάζει και τον χαρακτήρα του μυθιστορήματος και «απηχεί, ούτε λίγο ούτε πολύ, την αντιστροφή της στάσης του Μπιέλυ έναντι της επανάστασης: ενώ στην πρώτη έκδοση θεωρούσε την προοπτική της επανάστασης καταστροφική, στη μεταγενέστερη, που ολοκληρώθηκε μετά την επικράτηση της επανάστασης, επιδεικνύει μια θετική στάση απέναντί της».
Μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, ο Μπιέλυ συνεργάζεται με τους πολιτιστικούς θεσμούς της μπολσεβίκικης κυβέρνησης. Όταν, το 1931, συλλαμβάνεται η σύζυγός του, ο Μπιέλυ απευθύνει επιστολή στον Στάλιν (η οποία περιέχεται στην έκδοση της Κίχλης), υποστηρίζοντας πως θεωρεί αιτία για τη «δυσχερή θέση» του στη λογοτεχνία «το άρθρο του Τρότσκι, το 1922, που παραποιούσε πλήρως τη λογοτεχνική μου παρουσία και με έβαζε στο στόχαστρο ως συγγραφέα». Μέχρι τότε, λέει ο Μπιέλυ, ήταν γνωστό πως «είχα υποδεχτεί την Οκτωβριανή Επανάσταση με συμπάθεια και πως συνεργαζόμουν με τη σοβιετική κυβέρνηση ακόμα και τον καιρό που άλλοι την υπονόμευαν». Η σύζυγος του Μπιέλυ θα απελευθερωθεί τελικά, μετά από παρέμβαση του Γκόρκι.

Πρωταγωνίστρια, η πόλη

Με την ιδιόμορφη, ποιητική γραφή του,  ο Μπιέλυ αποτυπώνει τον σκοτεινό κόσμο των πρωταγωνιστών του, τις ταραγμένες, συνήθως, ψυχολογικές και νοητικές διαδρομές τους, καθώς και την εξίσου σκοτεινή σχέση μεταξύ τους.
Πραγματική πρωταγωνίστρια του μυθιστορήματος, όμως, είναι η φασματική πόλη, η σκληρή Πετρούπολη, «μια πόλη καταδικασμένη ήδη σε θάνατο, παρόλο που διατηρεί ακόμα την υπέροχη, προθανάτια, διάφανη ομορφιά της» (Γ. Ζαμιάτιν). Ποια είναι η Πετρούπολη, όμως; Τι είναι αυτή η απειλητική Πετρούπολη του Μπιέλυ; «Αν όμως η Πετρούπολη δεν είναι πρωτεύουσα, τότε δεν υπάρχει Πετρούπολη. Απλώς νομίζουμε ότι υπάρχει … Εκτός Πετρούπολης δεν υπάρχει τίποτα … Οι δρόμοι της Πετρούπολης διαθέτουν μια αδιαμφισβήτητη ιδιότητα: μετατρέπουν τους διαβάτες σε σκιές, τις δε σκιές, οι δρόμοι της Πετρούπολης τις μετατρέπουν σε ανθρώπους … Η Πετρούπολη θα βυθιστεί … Πετρούπολη, Πετρούπολη! Πολιορκημένη από την ομίχλη, με καταδίωκες κι εμένα με ένα ανώφελο εγκεφαλικό παιχνίδι»… αυτά και άλλα πολλά σχόλια, διάσπαρτα συνεχώς στις σελίδες του βιβλίου, σκιαγραφούν το θολό περίγραμμα της φασματικής πόλης, η περιπλάνηση στην οποία παίζει διαρκώς με τις ψυχολογικές και νοητικές περιπλανήσεις των ίδιων των πρωταγωνιστών (τα παραθέματα από το μυθιστόρημα είναι από την έκδοση των Αντιπόδων).
Δεν είναι πάντα εύκολο ανάγνωσμα η Πετρούπολη. Ένας κειμενικός ωκεανός («ζωγράφο μεγάλων επιφανειών», αποκαλούσε τον εαυτό του ο Μπιέλυ), όπου το ιδιότυπο ύφος, η σύνταξη, η γλώσσα, οι διάλογοι, οι εσωτερικοί μονόλογοι, τα λογοτεχνικά τεχνάσματα και παιχνίδια, οι λογοτεχνικές, ιστορικές και άλλες αναφορές, η ειρωνεία και η παρωδία, η συνομιλία του συγγραφέα με τον αναγνώστη, οι ημιτελείς φράσεις που μένουν να κρέμονται απειλητικά στον αέρα, συνθέτουν ένα γοητευτικό, αν και περίπλοκο, απαιτητικό, δυσπρόσιτο μερικές φορές, κείμενο, η ανάγνωση του οποίου όμως, όταν ο αναγνώστης αφεθεί να παρασυρθεί από τη γοητεία του, δεν προσφέρει παρά μόνο απόλαυση.
(Και ο κολοφώνας… Συνήθως τα βιβλία τελειώνουν με την τελευταία σειρά του κειμένου, με το επίμετρο, με τα περιεχόμενα… η έκδοση των Αντιπόδων πρέπει να διαβαστεί και μετά απ’ αυτά…)

Κώστας Αθανασίου