Το φράγμα της Μεσοχώρας ξανά στο προσκήνιο

mesoxwra

Το φράγμα της Μεσοχώρας απασχολεί την τοπική κοινωνία, αλλά και τα περιβαλλοντικά κινήματα, δεκαετίες τώρα ως μέρος των έργων κεφαλής της εκτροπής του Αχελώου, η οποία επιβιώνει ως πολιτικό όραμα, κυβερνητική επιλογή και διοικητικός προγραμματισμός επί χρόνια, παρά το γεγονός ότι έχει ακυρωθεί από το ΣτΕ έξι φορές, με τελευταία αυτή του 2014. Τα έργα αυτά (φράγμα Μεσοχώρας και παρακείμενος υδροηλεκτρικός σταθμός, φράγμα Συκιάς και σήραγγα εκτροπής Πευκοφύτου, αναρρυθμιστικό φράγμα Μαυροματίου) συνέχιζαν να κατασκευάζονται, αυθαίρετα και παράνομα, δημιουργώντας έτσι ένα τετελεσμένο.

Στα τέλη Ιανουαρίου ο αναπληρωτής υπουργός Περιβάλλοντος, Σ. Φάμελος, ανέφερε σε απάντηση επίκαιρης ερώτησης ότι «το υδροηλεκτρικό φράγμα της Μεσοχώρας θα λειτουργήσει χωρίς σύνδεση με τον Αχελώο», καθώς είναι ολοκληρωμένο, δηλώνοντας την πρόθεσή του να υπογράψει την Απόφαση Έγκρισης Περιβαλλοντικών Όρων (ΑΕΠΟ), που θα έδινε το σχετικό πράσινο φως. Στις 18 Μαΐου, στο περιθώριο συνάντησης με το διοικητικό συμβούλιο της Ένωσης Περιφερειών Ελλάδος, επιβεβαίωσε ξανά την πρόθεση αυτή, λέγοντας στον περιφερειάρχη Θεσσαλίας ότι «έχουμε προχωρήσει, θα σας εκπλήξω ευχάριστα».
Με αφορμή τις εξελίξεις αυτές, σήμερα και αύριο, πραγματοποιείται στη Μεσοχώρα διήμερο δράσεων του Πανελλαδικού Δικτύου για τη διάσωση της Μεσοχώρας και του Αχελώου «Μεσοχώρα – Αχελώος SOS». Σκοπός του διημέρου είναι «να επανέλθει στην επικαιρότητα το ζήτημα και, κυρίως, να δραστηριοποιηθεί ο κόσμος που έχει εναντιωθεί σ’ αυτά τα έργα, καθώς φαίνεται να οδεύουμε σε επανεκκίνηση κάποιων, τουλάχιστον, από τα έργα της εκτροπής του Αχελώου με τη περιβαλλοντική αδειοδότηση του υδροηλεκτρικού φράγματος στη Μεσοχώρα να βρίσκεται σε διαβούλευση», όπως εξηγεί στην «Εποχή» ο κ. Τάσος Κεφαλάς, μέλος του Δικτύου. Εκφράζει, παράλληλα, μια «βαθύτερη ανησυχία ότι και τα υπόλοιπα έργα της εκτροπής θα επανέλθουν», καθώς στη μέχρι τώρα Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΜΠΕ) για το έργο, και στα Σχέδια Διαχείρισης Υδάτων του υδατικού διαμερίσματος Δυτικής Στερεάς (ΣΔΥ), τα φράγματα Μεσοχώρας και Συκιάς αναφέρονται ως έργα συνδεδεμένα με την εκτροπή του Αχελώου που μπορούν να λειτουργήσουν και αυτόνομα. Ο κ. Τ. Κεφαλάς θεωρεί τη δήλωση του υπουργού στους αξιωματούχους της Θεσσαλίας ενδεικτική του «πολιτικού περιβάλλοντος και κλίματος», καθώς «το ενεργειακό έργο δεν έχει γι’ αυτούς μεγαλύτερο ενδιαφέρον απ’ ότι για τους υπόλοιπους κατοίκους της χώρας· αυτό που τους ενδιαφέρει είναι η εκτροπή». Το σχέδιο της κυβέρνησης περιλαμβάνει τη λειτουργία της Μεσοχώνρας, με διακοπή των έργων εκτροπής, και αναθεώρηση των ΣΔΥ, απαλείφοντας, σύμφωνα με πληροφορίες, κάθε αναφορά στη μεταφορά υδάτων προς τη Θεσσαλία.

Ο φόβος της «σαλαμοποίησης»

Η οικολογική οργάνωση «Αχελώου Ρους» και το μέλος της, Γιώργος Χονδρός, τονίζουν ότι πάγια τακτική των υπερασπιστών της εκτροπής, από το 2014 και μετά, είναι η τμηματική αδειοδότηση και ολοκλήρωσή της μέσα από τη θεωρητικά ανεξάρτητη λειτουργία των διαφόρων τμημάτων του έργου. Η πρόθεσή τους ευνοείται από τις υφιστάμενες ΜΠΕ και τα ΣΔΥ. Εύλογα, λοιπόν, δημιουργείται το ερώτημα γιατί να μην συνεχίσουν την άσκηση πίεσης για ολοκλήρωση και των υπολοίπων έργων, με δεδομένη τη λειτουργία του φράγματος της Μεσοχώρας. Άλλωστε, το φράγμα της Συκιάς είναι σε μεγάλο βαθμό ολοκληρωμένο και η σήραγγα έχει διανοιχτεί. Η απαλοιφή της εκτροπής από τα ΣΔΥ, παρά το γεγονός ότι είναι θετική, πραγματοποιείται σε μελέτες, οι οποίες, σύμφωνα με την οδηγία 60/2000 της ΕΕ, αναθεωρούνται ανά εξαετία, επανυπολογίζοντας και επανακαθορίζοντας τις υδατικές ανάγκες κάθε διαμερίσματος. Παρά το γεγονός ότι το υπουργείο βρίσκεται σε διαδικασία έγκρισης των αναθεωρημένων, ευνοϊκότερων Σχεδίων, λόγω καθυστερήσεων, οι επόμενες αναθεωρήσεις θα ξεκινήσουν αμέσως, χωρίς να είναι γνωστές οι πολιτικές συνθήκες ολοκλήρωσής τους. Ενδεικτική, των προθέσεων των υπερασπιστών της εκτροπής, είναι η επιστολή φορέων Θεσσαλίας και Δυτικής Ελλάδας, μεταξύ των οποίων το ΤΕΕ και το ΓΕΩΤΕΕ με την οποία πιέζουν την κυβέρνηση για ολοκλήρωση των έργων εκτροπής με ρητή αναφορά στη μεταφορά υδάτων στον Πηνειό «με βάση τις συνθήκες της κάθε περιόδου και τις ανάγκες των χρηστών νερού(…). Εφόσον η μεταφορά νερού δεν κρίνεται αναγκαία, τα έργα θα λειτουργούν ως αμιγώς υδροηλεκτρικά, όπως η Μεσοχώρα».
Περιβαλλοντικές οργανώσεις (Δίκτυο Μεσόγειο SOS, Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού, Ελληνική Εταιρεία Προστασίας της Φύσης, Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία και WWF Ελλάς), που έχουν συμπράξει ενεργά στις προσπάθειες ακύρωσης της εκτροπής του, σε επιστολή προς του αρμόδιους υπουργούς επισημαίνουν τις επιφυλάξεις τους για την έγκριση της ΑΕΠΟ, που σε κάθε περίπτωση, κατά την άποψή τους, πρέπει να γίνει μετά την έγκριση των αναθεωρημένων ΣΔΥ. Στην επιστολή αυτή τονίζουν ότι τα έργα κεφαλής δεν έχουν υποστεί καμιά προσαρμογή, εμμένοντας στις αρχικές διαστάσεις τους, παρά το γεγονός ότι από τα αρχικά προβλεπόμενα εκτρεπόμενα 1,2 δισ. κ.μ νερού, έφτασε τελικά να αφορά, μόνο 250 εκατ. κ.μ. Επιπλέον, εκτιμούν ότι η απουσία σχεδίου αποκατάστασης των καταστροφών από το φράγμα της Συκιάς, και σφράγισης της σήραγγας, αποδεικνύει ότι η εκτροπή παραμένει ζωντανή. Τέλος, θεωρούν ότι το έργο της Μεσοχώρας δεν είναι έτοιμο και σε αναμονή, όπως λέει η κυβέρνηση, καθώς στην «Επικαιροποιημένη δαπάνη έργων Αχελώου» του 2012, το κόστος ολοκλήρωσης των έργων ανέρχεται σε 140 εκατ. ευρώ.

Τελειωτικό χτύπημα

Οι επιπτώσεις του φράγματος της Μεσοχώρας ως αυτόνομου έργου σε φυσικό και ανθρωπογενές περιβάλλον έχουν επισημανθεί τόσο από τις περιβαλλοντικές οργανώσεις όσο και από τις κινηματικές πρωτοβουλίες. Έχουν αποτελέσει, δε, τμήμα των αιτήσεων ακύρωσης που έχουν γίνει δεκτές από το ΣτΕ. Ο κ. Κεφαλάς επισημαίνει ότι «το φράγμα κατασκευάζεται, όπως ήταν στον αρχικό σχεδιασμό και επομένως οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις δεν αλλάζουν». Εξάλλου, σύμφωνα με τον ίδιο, τα έργα στον άνω ρου του ποταμού είναι «το τελειωτικό χτύπημα στο ποτάμι, καθώς λειτουργούν άλλα τρία φράγματα πιο κάτω», μετατρέποντας έτσι τον Αχελώο σε ένα σύμπλεγμα τεχνητών λιμνών. Συμπληρώνει, δε, ότι «πρόσφατα δόθηκε άδεια σε ιδιωτική εταιρία, την ΤΕΡΝΑ, να κατασκευάσει ένα πολύ μεγάλο φράγμα, 660ΜWh, που χρησιμοποιεί τον ποταμό σαν τμήμα του ταμιευτικού έργου, ενώ της Μεσοχώρας είναι 160ΜWh, αποδεικνύοντας έτσι ότι οι ισχυρισμοί που θέλουν την ενεργειακή ασφάλεια της χώρας να εξαρτάται απ’ αυτό δεν στέκουν». Τονίζει, τέλος, ότι «είναι ορατός ο κίνδυνος να περάσουν τα φράγματα αυτά σε ιδιώτες». «Μπορεί να μην πέρασε σαν προαπαιτούμενο σ’ αυτή την αξιολόγηση, αλλά το άνοιγμα της αγοράς ενέργειας προβλέπει εκποίηση και ιδιωτικοποίηση και άλλων μονάδων της ΔΕΗ, συμπεριλαμβανομένων των υδροηλεκτρικών, για να μειωθεί το μερίδιο της», συνεχίζει. Άλλωστε, το μέγεθος των φραγμάτων αυτών δεν επιτρέπει να θεωρηθούν ΑΠΕ, παρά μόνο φθηνή ηλεκτρική ενέργεια, που, όμως, προέρχεται από έργα φαραωνικών διαστάσεων ενός αδηφάγου αναπτυξιακού μοντέλου.

Κατεδάφιση και αποκατάσταση

Αίτημα του κινήματος υπεράσπισης είναι να μην λειτουργήσει το φράγμα της Μεσοχώρας, καθώς θα λειτουργήσει ως κερκόπορτα για την εκτροπή. Υπάρχει δυσπιστία σε ό,τι αφορά τις δεσμεύσεις της κυβέρνησης, αλλά κυρίως τις δυνατότητες που μένουν ανοικτές δυνητικά σε διαφορετικές πολιτικές συνθήκες. Πέρα από τις ήδη υπαρκτές επιπτώσεις στα ποτάμια και παραποτάμια οικοσυστήματα, η περιβαλλοντική αδειοδότηση αφήνει μετέωρες και άμεσες κοινωνικές επιπτώσεις από της βύθισης του οικισμού. Οι κάτοικοι ζητούν να χτιστεί στο ίδιο σημείο νέος οικισμός, πριν γίνει η κατάκλυση των υδάτων, σύμφωνα με μελέτη που έχει συνταχθεί, όμως αυτό είναι ζήτημα της ΔΕΗ και επομένως αρμοδιότητα άλλου υπουργού. Για όσους αγωνίζονται για την ακύρωση της εκτροπής, η μόνη λύση είναι, πέρα από τη διαφαινόμενη αναθεώρηση των ΣΔΥ, η πολιτική δέσμευση ακύρωσης του έργου σε όσο το δυνατόν ανώτερο επίπεδο, η κατεδάφιση των έργων, και η αποκατάσταση των καταστροφών από την κατασκευή του φράγματος της Συκιάς και της σήραγγας εκτροπής.
Το φράγμα της Μεσοχώρας αποτελεί ένα ακόμα χαρακτηριστικό παράδειγμα της διαμάχης μεταξύ στρεβλής και αυθαίρετης ανάπτυξης, και νομιμότητας. Προστίθεται σε πολλά ακόμα ολυμπιακά ακινήτα ή μεγάλα εμπορικά κέντρα, που παρά την αυθαίρετη κατασκευή τους, στέκουν ακόμα όρθια, μέσω της de facto νομιμοποίησης τους. Αποτελεί, δε, συστατικό στοιχείο ενός αναπτυξιακού και ενεργειακό μοντέλου που βασίζεται στη μεγέθυνση, χωρίς να ενδιαφέρεται για τη διατήρηση των φυσικών πόρων και τα δικαιώματα των σημερινών και μελλοντικών γενεών. Τα επόμενα βήματα όλων θα ορίσουν για πολλά χρόνια την οικολογική και όχι μόνο τύχη ολόκληρων περιοχών με ενδεχομένως μη αναστρέψιμα αποτελέσματα.

Πέτρος Κοντές