Αναδιοργάνωση του συστήματος αιμοδοσίας της χώρας

Νέο εργαστήριο επεξεργασίας αίματος ΕΚΕΑ

Της Χαράς Ματσούκα

Η Αιμοδοσία αποτελεί μια ανεξάρτητη αλλά δομική υπηρεσία του Εθνικού Συστήματος Υγείας. Είναι στην ουσία ένα αόρατο δίχτυ που υποστηρίζει βασικές λειτουργίες του, από ιατρικές πράξεις ρουτίνας (χειρουργεία, τραύμα) μέχρι θεραπείες υψηλής εξειδίκευσης (αιματο-ογκολογία, καρδιοχειρουργική, μεταμόσχευση). Μείωση στην αποδοτικότητά της και στη διασφάλιση της ποιότητας σε όλες τις διαδικασίες της μπορεί να αποσταθεροποιήσει όλη τη λειτουργία του Συστήματος Υγείας.
Ιστορικά, η αιμοδοσία αναπτύχθηκε στο μοντέλο της Νοσοκομειακής «Τράπεζας Αίματος» όπου κάθε Νοσοκομείο μετάγγιζε τους ασθενείς του και κάθε Αιμοδοσία φρόντιζε για τα αποθέματά της.
Ωστόσο, ήδη από το 2000, οι νέες τεχνολογίες και οι αυξανόμενες απαιτήσεις για την ποιότητα και την ασφάλεια του αίματος οδηγούν στη συνολική αναδιάρθρωση της δομής της Αιμοδοσίας σε ένα συγκεντροποιημένο Σύστημα Αίματος για λόγους επιστημονικούς, διοικητικούς και οικονομικούς. Αυτό αποτυπώνεται στις Ευρωπαϊκές Οδηγίες που απηχούν την ανάγκη το αίμα και τα συστατικά του να έχουν συγκρίσιμη ποιότητα και ασφάλεια σε όλη την αλυσίδα μετάγγισης αίματος, σε όλα τα κράτη μέλη. Η νέα οργανωτική δομή αναθέτει όλη τη διαδικασία προσέλκυσης εθελοντών, συλλογής, ελέγχου, επεξεργασίας και διανομής αίματος και παραγώγων του σε λίγα, υψηλής εξειδίκευσης, εξωνοσοκομειακά Κέντρα Αίματος που λειτουργούν με «εργοστασιακού» τύπου διακριβωμένες διαδικασίες. Οι Νοσοκομειακές Υπηρεσίες Αιμοδοσίας (ΝΥΑ) έχουν την ευθύνη της ασφαλούς μετάγγισης του ασθενή, ενώ το όλο Σύστημα εποπτεύεται και συντονίζεται από Αρμόδιες Αρχές υπό το Υπουργείο Υγείας.

Πού βρισκόμαστε;

Στη χώρα μας, η ευρωπαϊκή νομοθεσία ενσωματώθηκε στο ν. 3402/2005, ιδρυτικό νόμο του Εθνικού Κέντρου Αιμοδοσίας (Ε.ΚΕ.Α.), αρμόδιας εθνικής αρχής για το αίμα. Δυστυχώς, η αλλαγή της οργανωτικής δομής και η συγκεντροποίηση λειτουργιών και διαδικασιών δεν προχώρησε στην υλοποίηση και το παλιό μοντέλο της νοσοκομειακής αυτόνομης αιμοδοσίας συνεχίζει να υπάρχει.

Γιατί πρέπει να αλλάξουμε;

Το παλιό μοντέλο 96 αυτόνομων αιμοδοσιών δεν μπορεί πιά να ανταποκριθεί στις σύγχρονες απαιτήσεις. Η δυσκολία εφαρμογής νέων δαπανηρών και απαιτητικών τεχνικών σε μικρή κλίμακα, η αδυναμία αξιοποίησης όλης της αλυσίδας επεξεργασίας του αίματος σε ειδικά παράγωγα, η τεράστια σπατάλη υλικών και ανθρώπινων πόρων είναι προβλήματα που προκύπτουν από την έλλειψη ενιαίου συστήματος αίματος που σχεδιάζει, συλλέγει και παράγει προϊόντα αίματος με γνώμονα τις ανάγκες όλης της χώρας και όχι ενός εκάστου νοσοκομείου.
Η ανομοιογένεια στα παραγόμενα προϊόντα αίματος και η κατά τόπους ελλείψεις και πλεονάσματα αίματος είναι επίσης απόρροια σε μεγάλο βαθμό του κατακερματισμού. Η ανομοιογένεια αυτή, δημιουργεί πολλών ταχυτήτων ασθενείς όσον αφορά την ποιότητα των μεταγγιζομένων παραγώγων, τόσο εντός της χώρας όσο και μεταξύ της χώρας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Ο κατακερματισμός επίσης, είναι η κύρια αιτία έλλειψης αυτάρκειας σε αίμα. Παρότι στη χώρα μας η συλλογή αίματος ανα πληθυσμό είναι η ψηλότερη διεθνώς (58.8 μονάδες/1000 κατοίκους με μέσο ευρωπαϊκό 34/1000 κατοίκους) δεν υπάρχει παντού και πάντα επάρκεια. Γι’ αυτό το λόγο, παρά τη μεγάλη συλλογή μας συνεχίζουμε να εισάγουμε μικρή ποσότητα αίματος από τον Ελβετικό Ερυθρό Σταυρό, γεγονός που δεν μας τιμά ως χώρα και έχει κόστος 4 εκατ. ευρώ ετησίως. Το αίμα αυτό κατευθύνεται αποκλειστικά σε ασθενείς με μεσογειακή αναιμία και καλύπτει ακριβώς την αδυναμία μιας κατακερματισμένης δομής, σε αντίθεση με ένα κεντρικά συντονισμένο σύστημα, να παρέχει την κατάλληλη ποσότητα αίματος σε τακτά χρονικά διαστήματα.
Επίσης, ως χώρα αξιοποιούμε μέρος μόνο της αλυσίδας επεξεργασίας του αίματος. Έτσι, παρασκευάζουμε αιμοπετάλια μόνο από το 35% των μονάδων ολικού αίματος που συλλέγουμε κάθε χρόνο, καθώς πολλά νοσοκομεία δεν έχουν ανάγκη από αυτό το παράγωγο για τις ανάγκες των ασθενών τους και ο κεντρικός σχεδιασμός για τις ανάγκες της χώρας απουσιάζει. Ταυτόχρονα καλύπτουμε, όχι πάντα με επάρκεια, τις ανάγκες σε αιμοπετάλια των αιματο-ογκολογικών και καρδιοχειρουργικών ασθενών με αιμοπεταλιαφαίρεση από ένα δότη, με μεγάλο κόστος.

Τι πρέπει να κάνουμε;

Τα τελευταία χρόνια το Ε.ΚΕ.Α, αρμόδιος φορέας για το σχεδιασμό, συντονισμό, εποπτεία και έλεγχο του συστήματος αίματος αλλά και για την εξασφάλιση εθνικών αποθεμάτων, επιχειρεί βαθιές διαρθρωτικές αλλαγές στο σύστημα αιμοδοσίας.
Ο στρατηγικός σχεδιασμός περιλαμβάνει τη συγκεντροποίηση του ελέγχου και της επεξεργασίας του αίματος σε δύο εξωνοσοκομειακά Κέντρα Αίματος (Βόρειας και Νότιας Ελλάδας), τον εθνικό σχεδιασμό της προσέλκυσης των εθελοντών, το συντονισμό της συλλογής αίματος από τα Κέντρα με ίδια κινητά συνεργεία και σταθερές αίθουσες αιμοληψίας εκτός νοσοκομείων. Ακόμα, η ολοκλήρωση του ενιαίου πληροφοριακού συστήματος της αιμοδοσίας θα επιτρέψει να γνωρίζουμε επί τόπου και ανά πάσα στιγμή (on line σε real time) όλη την κατάσταση του συστήματος, τα αποθέματα αίματος για τον αντίστοιχο προγραμματισμό της συλλογής, τη δημιουργία κατεψυγμένων αποθεμάτων έκτακτης ανάγκης και σπανίων ομάδων. Θα επιτρέψει, τέλος, την πλήρη ιχνηλασιμότητα κάθε μονάδας αυξάνοντας την ασφάλεια της μετάγγισης.

Ποια βήματα έχουν γίνει

Η συγκεντροποίηση του ελέγχου του αίματος για μεταδιδόμενα νοσήματα με μοριακή τεχνική ολοκληρώθηκε το 2013, ενώ του ορολογικού ελέγχου το 2017. Η συγκεντροποίηση του ορολογικού ελέγχου από 96 σημεία σε 4, εκτός από την επίτευξη ομοιόμορφων διαδικασιών και αποτελεσμάτων, πέτυχε εξοικονόμηση 15 εκατ. ευρώ ετησίως (χρησιμοποιήθηκε ως αντίμετρο για το κόψιμο του εισιτηρίου των 5 ευρώ στα νοσοκομεία).
Η κεντρική επεξεργασία του αίματος και ο διαχωρισμός του σε παράγωγα αρχικά για την περιοχή της Αττικής (26 νοσοκομεία, η μισή συλλογή αίματος της χώρας) έχει ήδη δρομολογηθεί και θα ολοκληρωθεί εντός έτους. Η κεντρική επεξεργασία, σε κατάλληλα διαμορφωμένο σύμφωνα με τις διεθνείς προδιαγραφές χώρο του Ε.ΚΕ.Α., θα επιτύχει την παραγωγή υψηλής ποιότητας,εξειδικευμένων προϊόντων και σχεδιάζεται να καλύψει τις ανάγκες της περιοχής σε ερυθρά, πλάσμα και αιμοπετάλια, με έμφαση στις ευάλωτες ομάδες ασθενών που χρήζουν μετάγγισης με ειδικά παράγωγα (πάσχοντες από μεσογειακή αναιμία, καρδιοχειρουργικοί ασθενείς, μεταμοσχευμένοι). Παράλληλα θα επιτευχθεί μεγάλη οικονομία κλίμακας.
Κομβικό σημείο αποτελεί η ολοκλήρωση του έργου της ενιαίας μηχανοργάνωσης των υπηρεσιών αιμοδοσίας (vein to vein – από τη φλέβα του αιμοδότη στη φλέβα του ασθενούς) που θα ολοκληρωθεί εντός του έτους.
Ακόμα, η προσέλκυση εθελοντών γίνεται συστηματική, με εθνικής εμβέλειας καμπάνιες και με εκπαιδευτικά / διαδραστικά προγράμματα που στοχεύουν στο σχολικό πληθυσμό και τη νέα γενιά. Χρησιμοποιώντας «φρέσκα» μηνύματα και καινοτόμες πρωτοβουλίες που απευθύνονται στους νέους (γκράφιτι για την Αιμοδοσία, εμπλοκή φοιτητών και μαθητών σε δράσεις) επιχειρούμε να αυξήσουμε στο 100% το ποσοστό των συστηματικών εθελοντών αιμοδοτών και να εξαλείψουμε την εκβιαζόμενη αιμοδοσία του συγγενικού περιβάλλοντος των ασθενών, που αποτελεί θλιβερή πρωτοτυπία της χώρας μας. Σήμερα, το ποσοστό των εθελοντών αιμοδοτών στην Ελλάδα είναι 60% συγκρινόμενο με το 95-100% της Ε.Ε.
Ξεκινά άμεσα η λειτουργία σταθερών αιθουσών αιμοληψιών στην Αττική με πρώτη αυτή στο γήπεδο Μαυροθαλασσίτης, ευγενική παραχώρηση του Δήμου Αιγάλεω, που θα εγκαινιασθεί μέσα στο καλοκαίρι. Οργανώνονται επίσης εποχιακά διήμερα αιμοδοσίας 4 φορές το χρόνο στο χώρο του Μετρό Συντάγματος (πρόγραμμα 4 εποχές της αιμοδοσίας) και 2 διήμερα Ιούλη και Σεπτέμβρη στον Ηλεκτρικό Σταθμό Πειραιά (πρόγραμμα πριν μπεις στο πλοίο κάνε check –in στην εθελοντική αιμοδοσία) μεταφέροντας την εθελοντική αιμοδοσία σε κατάλληλα διαμορφωμένους ευχάριστους χώρους έξω από το φορτισμένο περιβάλλον του νοσοκομείου. Οι δράσεις αυτές επιδιώκουν τη δημιουργία της κουλτούρας του «συστηματικού εθελοντή αιμοδότη» από νεαρή ηλικία, τη μετατροπή της αιμοδοσίας σε μια καλή συνήθεια και τη κάλυψη των αναγκών σε αίμα αποκλειστικά από εθελοντές,συνεισφέροντας σε ακόμα μεγαλύτερη ασφάλεια και στην αυτάρκεια της χώρας σε αίμα.
Η υλοποίηση του στρατηγικού σχεδιασμού του Εθνικού Κέντρου Αιμοδοσίας (Ε.ΚΕ.Α.) για την αναδιάρθρωση του Συστήματος Αίματος αποτελεί μια ανάγκη του χθες και μια διαρθρωτική αλλαγή που θα οδηγήσει την αιμοδοσία της χώρας στο κατώφλι μιας νέας εποχής, με επίκεντρο τις ανάγκες των ασθενών.

* Η Χάρις Ι. Ματσούκα είναι αιματολόγος, πρόεδρος ΔΣ του Ε.ΚΕ.Α