Αποχαιρετώντας τον Χρίστο Χαραλαμπόπουλο, έναν διανοούμενο του ποδοσφαίρου

«Δυο πέτρες για δοκάρια κι ένα άδειο κουτάκι αναψυκτικού, αρκούν»

Την περασμένη Κυριακή πέθανε μετά από μακροχρόνια ασθένεια σε ηλικία μόλις 58 ετών ο δημοσιογράφος Χρίστος Χαραλαμπόπουλος. Ανήσυχο πνεύμα κατάφερε να συνδυάσει την αγάπη του για το ποδόσφαιρο, με τη λογοτεχνία, τη μουσική, τη ποίηση. Κάθε ραδιοφωνική εκπομπή του ήταν και ένα μάθημα δημοσιογραφίας. Φίλος και συνεργάτης της «Εποχής» από τα χρόνια των αγώνων ενάντια στους Ολυμπιακούς αγώνες, πρόθυμα κατέθετε τις απόψεις του για το ποδόσφαιρο και όχι μόνο. Τον Ιούλιο του 2014 μιλώντας στον Αδάμο Ζαχαριάδη έλεγε για το πάθος στο ποδόσφαιρο: «Ο Αξελός, ένας από τους μεγαλύτερους Έλληνες φιλόσοφους, έλεγε ότι ο άνθρωπος ανακαλύπτει τον κόσμο μέσα από την περιπλάνηση και το παίγνιο. Το ποδόσφαιρο λοιπόν είναι ένα παιχνίδι που μας συνδέει καταρχήν με τα παιδικά μας χρόνια. Όταν παίζαμε χωρίς να έχουμε έγνοιες. Όταν πηγαίνεις να παίξεις ποδόσφαιρο, φεύγεις από τον τωρινό κόσμο και μεταφέρεσαι σε εκείνον της παιδικής σου ηλικίας. Υπάρχουν βέβαια αυτοί που έμαθαν να παίζουν και αυτοί που έμαθαν μόνο να το καταναλώνουν, ως προϊόν. Αν δεν μπορείς να παίξεις και να χαρείς το ποδόσφαιρο τότε δεν έχει καμία σημασία».
Λίγα χρόνια μετά στον Νίκο Γιαννόπουλο έλεγε με μοναδικό τρόπο: «Το ποδόσφαιρο είναι ένα απλό παιχνίδι. Δυο πέτρες για δοκάρια κι ένα άδειο κουτάκι αναψυκτικού αρκούν. Είναι ένα παιχνίδι δημοκρατικό. Μπορούν να παίξουν όλοι χωρίς κανέναν περιορισμό και χωρίς ιδιαίτερες ικανότητες. Μπορεί να παιχθεί παντού. Από το σαλόνι του σπιτιού μέχρι το πιο σύγχρονο στάδιο που φτιάχτηκε γι’ αυτό τον σκοπό. Αυτές είναι οι αιτίες της δημοφιλίας του. Ως παιχνίδι διαθέτει, όμως, μία δύναμη που κανένα άλλο παιχνίδι δεν μπορεί να επιδείξει. Μία δύναμη που ενεργοποιείται μόνον όταν ο άνθρωπος ασχοληθεί μαζί του. Μόνον όταν παίξει. Αυτή η διαπίστωση μοιάζει αυθαίρετη και υπερβολική. Πώς γίνεται ένα παιχνίδι με τόσο φθηνά και ελάχιστα υλικά, με τόσο απλούς κανόνες να έχει τέτοια δύναμη; Γίνεται…».
Ο Χρίστος εκτός από τα κείμενα και τις ατελείωτες ραδιοφωνικές ώρες μας άφησε παρακαταθήκη δυο προσωπικά βιβλία «Το ημίχρονο του θανάτου» (Ελληνικά Γράμματα, 2015) και «Η τέχνη του πολέμου για το ποδόσφαιρο» (Δίαυλος 2016), ενώ μετέφρασε τα βιβλία: David Peace “Καταραμένη ομάδα” (Τόπος, 2008), Jason Cowley «Το τελευταίο παιχνίδι» (Τόπος 2010), Jonathan Wilson «Αντιστρέφοντας την πυραμίδα» (Polaris 2010), David Winner «Total Football: Επανάσταση χρώματος πορτοκαλί» (Δίαυλος 2018).

Μ. Διόγος

 

Ο κενός χώρος, ο Πυθαγόρας και ο Γιόχαν Κρόϊφ

Του Χρίστου Χαραλαμπόπουλου*

Κάποιος είχε ονοματίσει τον Κρόιφ ως «Πυθαγόρα με ποδοσφαιρικά παπούτσια» για να υπογραμμίσει την καθοριστική του συμβολή στην ανάδειξη της σπουδαιότητας του κενού χώρου στο παιχνίδι.
Κάποτε, παρακολουθούσα στο πανεπιστήμιο από ευχαρίστηση και μόνον και όχι γιατί ήταν μάθημά μου, τις παραδόσεις ενός πολύ μυστήριου καθηγητή που δίδασκε ιστορία της Τέχνης. Μυστήριου, γιατί βοηθώντας τους φοιτητές να κατανοήσουν τεχνοτροπίες και κινήματα τέχνης χρησιμοποιούσε τη βοήθεια όλων των επιστημών. Από τη φιλοσοφία, τα μαθηματικά, τη φυσική, τη γεωμετρία, ακόμη και την ιατρική.
Ο μυστήριος αυτός τύπος έλεγε συχνά ότι οι ρίζες της επιστήμης ποτέ δεν βρίσκονται καθ’ ολοκληρίαν μέσα στην επιστήμη, όπως και ότι οι ρίζες της τέχνης δεν βρίσκονται ολοκληρωτικά μέσα στην τέχνη. Τότε, νέοι και αδαείς καθώς ήμασταν, ο ισχυρισμός του μάς φαινόταν σαν προκλητική επίδειξη μίας καθηγητικής αυθεντίας.
Και ο φίλος μου ο Μωρίς –άρρωστος οπαδός της Σαιντ Ετιέν- που σπούδαζε αρχιτεκτονική μία μέρα του το είπε. Ο μυστήριος καθηγητής τότε με πολλή κατανόηση στην νεανική μας αλαζονεία, μας είχε υποδείξει μία σχέση ανάμεσα στον Πικάσο και τον Αϊνστάιν. Δύο ανθρώπων που ουδέποτε είχαν συναντηθεί και που εκεί γύρω στα 1910 άρχιζαν να ανατρέπουν την οπτική των ανθρώπων τόσο στην Τέχνη –ο Πικάσο με τον πίνακά του οι δεσποινίδες της Αβινιόν- όσο και ο Αϊνστάιν με τη διερεύνηση της έννοιας του χωροχρόνου και τη θεωρία της σχετικότητας.
Ο μυστήριος μας είχε μιλήσει για το έργο ενός πολυπράγμονα φιλόσοφου και επιστήμονα γάλλου, του Πουανκαρέ, που είχε διαμορφώσει κάποιες εξαίρετες απόψεις για την μη ευκλείδεια γεωμετρία. Τον Πουανκαρέ, τον θεωρούσαν εκείνο τον καιρό και λίγο «φευγάτο». Όμως το έργο του επηρέασε τόσο τον Πικάσο που με τον κυβισμό –τη γεωμετρία- ανέτρεψε την έννοια της προοπτικής στην ζωγραφική, όσο και τον Αϊνστάιν που ήξερε ότι οι αισθήσεις μας δεν αρκούν για την παρατήρηση κάποιων συμβάντων η εννοιών, που βρίσκονται πέρα από την φαινομενική πραγματικότητα.
Ο Αϊνστάιν, λοιπόν προχώρησε στην ανατροπή της αντίληψης μας για το χώρο και το χρόνο με τη θεωρία της σχετικότητας. Ούτε τότε καταλάβαμε κάτι σχετικό. Οπότε ο μυστήριος, που κατάλαβε ότι είχε να κάνει με φοιτητές της διανοητικής κλίμακας «γκα-γκα» γύρισε σελίδα.
Μας ρώτησε αν βλέπαμε ποδόσφαιρο και αν γνωρίζαμε τον μεγάλο Άγιαξ της περιόδου 1970-1973. Του είπαμε πώς φυσικά και τον γνωρίζαμε. Μας ξαναρώτησε που πιστεύαμε ότι βρίσκονταν οι ρίζες του ολοκληρωτικού ποδοσφαίρου, του total Football, που έπαιξε εκείνη η ομάδα. Του απαντήσαμε διάφορα: στον Μίχελς, τον Κρόιφ, την πολύ καλή φουρνιά παικτών εκείνης της ομάδας, στη φυσική τους κατάσταση…
Ο μυστήριος, μας είχε απαντήσει τότε «είστε άσχετοι. Οι ρίζες του total football βρίσκονται έξω από το ποδόσφαιρο. Βρίσκονται στην αρχιτεκτονική και στην ιδέα περί ευμετάβλητου χώρου». Μείναμε με το στόμα ανοιχτό. Ο μυστήριος, που ομολόγησε ότι λάτρευε τον Αγιαξ, την πιο γεωμετρική ομάδα από καταβολής ποδοσφαίρου, μας είπε ότι όπως ο ολλανδός αρχιτέκτονας Κορνέλυς Λέλυ τον 19ο αιώνα συνέλαβε την ιδέα των φραγμάτων που θα μεγάλωναν το καλλιεργήσιμο έδαφος των Κάτω χωρών, έτσι και ο Μίχελς με τον Κρόιφ μετέφεραν αυτή την ιδέα στο ποδόσφαιρο.
Βοηθούμενοι από μία εξαιρετική ομάδα ταλαντούχων παικτών, βάσισαν το total Football πάνω στην ιδέα ότι ο χώρος του γηπέδου είναι ευμετάβλητος. Μπορεί να μεγαλώσει ή να μικρύνει αναλόγως του πως θέλει να τον χρησιμοποιήσει κανείς. Όπως ακριβώς το έδαφος της Ολλανδίας.
Όσο οι παίκτες του Άγιαξ είχαν τη μπάλα στην κατοχή τους, απλώνονταν στο γήπεδο προσπαθώντας να μεγαλώσουν τις πραγματικές του διαστάσεις. Αντίθετα, όταν έχαναν την κατοχή, πρέσαραν ψηλά προς την αντίπαλη περιοχή και σε ασφυκτικό βαθμό, προσπαθώντας να μικρύνουν τις διαστάσεις του γηπέδου. Τότε, στα μέσα περίπου της δεκαετίας του 80, ο μυστήριος εκείνος καθηγητής μάς είπε ότι ωραίο ποδόσφαιρο θα ξαναδούμε όταν επανεφεύρουμε την έννοια του ευμετάβλητου χώρου στο ποδόσφαιρο.
Αυτά τα λόγια του τα θυμήθηκα ξανά όταν είδα την Μπάρτσα του Γκουαρντιόλα –δηλαδή του Γιόχαν Κρόιφ- να ανακαλύπτει εκ νέου, με την κατοχή, τον κενό χώρο. Την έννοια που κάνει την ποδοσφαιρική τακτική να προχωρά και να επαναλαμβάνεται συνεχώς μέσα στο χρόνο, με τη μορφή μίας ιδιόμορφης χρονικής ταλάντωσης, ορίζοντας το ποδοσφαιρικό πρότυπο της κάθε εποχής. Μία αγωνιστική φιλοσοφία, μία ποδοσφαιρική Καινή Διαθήκη, που ο ιπτάμενος ολλανδός επέλεξε να μεταφέρει, με κιβωτό την Μπαρτσελόνα.
Κάποιος είχε ονοματίσει τον Κρόιφ ως «Πυθαγόρα με ποδοσφαιρικά παπούτσια» για να υπογραμμίσει την καθοριστική του συμβολή στην ανάδειξη της σπουδαιότητας του κενού χώρου στο παιχνίδι. Και αν πραγματικά θα θέλαμε να τον τιμήσουμε για όσα προσέφερε στο ποδόσφαιρο θα βάζαμε έξω από τα γήπεδα την επιγραφή που υπήρχε στην είσοδο της ακαδημίας του Πλάτωνα.
«Μηδείς αγεωμέτρητος εισίτω».
Τότε, όμως, δεν ξέρω πόσοι θα έμπαιναν μέσα».

*Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο yabasta.gr στις 25/3/2016.