Αρχίζοντας από τα θέματα των εξετάσεων

karalis

Του Κωνσταντίνου Καραλή

Παρατηρώντας τις διαδοχικές εξελίξεις στο σύστημα εισαγωγής στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, με αφετηρία το σύστημα των πανελληνίων εξετάσεων της πρώτης κυβέρνησης ΠΑΣΟΚ 1982-1983, εύκολα διαπιστώνει κανείς κάποια επαναλαμβανόμενα βασικά χαρακτηριστικά. Ως γενικός στόχος σχεδιασμού τίθεται πάντα η κατάργηση των εξετάσεων σε συνδυασμό με αλλαγές στα εξεταζόμενα μαθήματα και τις ροές προς τις διάφορες σχολές της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, που χαρακτηρίζονται από νεωτερισμούς που δίνουν τη θέσης τους μετά από κάποιο καιρό σε παλιότερα σχήματα. Ο ανωτέρω στόχος συνοδεύεται από το χτύπημα της «παραπαιδείας των φροντιστηρίων», που όμως «λόγω ανωτέρας βίας», δηλαδή του περιορισμένου αριθμού εισακτέων στις περιζήτητες σχολές, αναγνωρίζεται ως ανέφικτο, οπότε σχεδιάζεται ένα σύστημα που εκτιμάται ως το λιγότερο κακό. Ως επόμενος στόχος τίθεται η αναβάθμιση του ρόλου του σχολείου, ο οποίος συνήθως εξυπηρετείται με πρόσκαιρη ενίσχυση του σχολικού βαθμού στη συνολική βαθμολογία πρόσβασης (πρόσκαιρη επειδή έχει επιχειρηθεί τέσσερις φορές μέχρι τώρα και έχει τελικά ανακληθεί, λόγω της διαστρέβλωσης που επιφέρουν τα διαφορετικά κριτήρια βαθμολόγησης από σχολείο σε σχολείο). Παράλληλα παρατηρείται σταδιακή ελάττωση της εξεταστέας ύλης (η μόνη εξέλιξη που μέχρι τώρα δεν έχει αντιστραφεί), ενώ συνεχώς τονίζεται από όλους η σημασία της ανάπτυξης της κριτικής σκέψης των μαθητών.
Αυτές οι παλινδρομικές μεταβολές εύκολα εξηγούνται από το ότι το εξεταστικό σύστημα είναι στην πραγματικότητα πολυσύνθετο, υπηρετεί πολλούς στόχους και έχει πολλές παραμέτρους. Έτσι, ο σχεδιασμός που γίνεται χωρίς τον συνυπολογισμό τους, μπορεί να φαίνεται ότι διορθώνει κάποιο πρόβλημα σε ένα σημείο του συστήματος (που δεν έχει καν οριστεί καλά, όπως μέχρι τώρα δείχνει η εκπαιδευτική πολιτική των τελευταίων 30 χρόνων). δημιουργεί όμως ή εντείνει προβλήματα σε άλλα σημεία του συστήματος.

Τα προφανή δεν αρκούν

Η αποσπασματική αντιμετώπιση του εξεταστικού συστήματος, επιβαρύνεται επιπλέον από την κυριαρχία του προφανούς, που γίνεται επιφανειακά, χωρίς ανάλυση σκοπών, τρόπων λειτουργίας, επιπτώσεων και αξιολόγηση των αποτελεσμάτων του. Επειδή οι στόχοι είναι γενικά αποδεκτοί, γίνεται το λογικό άλμα (που δυστυχώς είναι γενικής αποδοχής) ότι οποιοδήποτε μέτρο υποτεθεί ότι εξυπηρετεί αυτούς (ή κάποιους από αυτούς) τους στόχους, είναι επίσης προφανώς σωστό.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το γενικά θεωρούμενο ως προφανώς σωστό αίτημα για την κατάργηση των πανελληνίων εξετάσεων και τον περιορισμό των εξετάσεων στα σχολεία. Αν θυμηθούμε ότι ένας από τους σκοπούς της εκπαίδευσης είναι και η προετοιμασία των νέων για την επαγγελματική τους ζωή, (οπότε, βέβαια, και ο σχεδιασμός του εκπαιδευτικού συστήματος δεν μπορεί να γίνεται με άγνοια της σύγχρονης πραγματικότητας και των μελλοντικών της τάσεων) θα ρωτήσω κατά πόσο ταιριάζει αυτό το αίτημα με τη σύγχρονη διεθνή και ελληνική πραγματικότητα, όταν τόσο στα ΑΕΙ όσο και στην αγορά εργασίας (όχι μόνο στο εξωτερικό αλλά και στην Ελλάδα) το πτυχίο της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης θεωρείται απλά αναγκαίο, αλλά όχι ικανό και κάθε υποψήφιος για μεταπτυχιακά ή δουλειά περνάει και από άλλες κρίσιμες εξετάσεις (ενδεικτικά 8 διαδοχικές σε μία τράπεζα στο Λονδίνο). Γιατί είναι καλό για τους Έλληνες μαθητές, λοιπόν, να μην αποκτούν επαρκή εμπειρία εξετάσεων, όταν στη μελλοντική τους ζωή αυτό θα είναι ο κανόνας; Το χειρότερο είναι ότι κάθε λανθασμένος σχεδιασμός του εκπαιδευτικού συστήματος παίρνει στο λαιμό του και κάποιες σειρές μαθητών, καθώς ο χρόνος που διαθέτουν οι μαθητές στο λύκειο δεν μπορεί να αναπληρωθεί εύκολα αργότερα.

Η κριτική σκέψη στις εξετάσεις

Απέναντι σε αυτήν την κατάσταση, που μπορεί κανείς να τη δει αν (παραφράζοντας τον Αλτουσέρ) δεν αφήσει την όποια απλοϊκή εικόνα της εκπαιδευτικής πραγματικότητας να σκέφτεται για λογαριασμό του, θα πρότεινα ως ορθολογική συμπεριφορά αυτό που παρατηρεί ο Ντεκάρτ στο δεύτερο μέρος του Λόγου περί της Μεθόδου (αφού και ο Κώστας Γαβρόγλου είναι από τους πρωτεργάτες της εισαγωγής της φιλοσοφίας της επιστήμης στην Ελλάδα, όπως και ο Αριστείδης Μπαλτάς). Λέει, λοιπόν, ο Ντεκάρτ ότι «είναι αλήθεια πως δεν βλέπουμε να κατεδαφίζουν όλα τα σπίτια μιας πολιτείας, μόνο και μόνο για να τα ξαναφτιάξουν διαφορετικά και να εξωραΐσουν τους δρόμους τους». Ποια θα μπορούσε να είναι μια αντίστοιχη ορθολογική πολιτική ως προς το εξεταστικό σήμερα;
Κατ’ αρχάς σωστός σχεδιασμός, θετικά σημάδια για τον οποίο είναι η σύνεση και οι προσεκτικές κινήσεις του υπουργού. Όμως υπάρχει ένα πρακτικό μέτρο με άμεσες θετικές επιπτώσεις, το οποίο θα εξυπηρετήσει με τον καλύτερο τρόπο το στόχο για την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης των μαθητών και δεν είναι άλλο από τη μορφή των θεμάτων των πανελληνίων εξετάσεων.
Προς την κατεύθυνση αυτή ήταν η (ιδιαίτερα θετική κατά τη γνώμη μου) τομή στα θέματα των μαθηματικών κατά το 2016 (επί Ν. Φίλη). Πράγματι στα χρόνια μετά το 2003, η στροφή προς θέματα που ουσιαστικά είναι γρίφοι κάλυψε μεγάλο μέρος της συνολικής εξέτασης (ενώ θα μπορούσε να αποτελεί ένα μικρό μέρος μόνο για το άριστα). Έτσι, με τη σειρά τους σχολεία και φροντιστήρια άρχισαν να εξασκούν στην παπαγαλία επίλυσης τέτοιων γρίφων, με αποτέλεσμα ακόμα και τα παιδιά που έμπαιναν στις υψηλόβαθμες σχολές να ξέρουν τέτοιες τεχνικές, έχοντας ουσιαστική άγνοια μαθηματικών, όπως χαρακτηριστικά, μεταξύ άλλων, είχε παρατηρήσει και ο Βένιος Αγγελόπουλος. Σε αντίθεση μ’ αυτή την κατεύθυνση λοιπόν, τα πολύ καλά θέματα Μαθηματικών του 2016 απαιτούσαν κριτική σκέψη που δεν εξαντλείται στην παπαγαλία τεχνικών και καλή κάλυψη της ύλης.

Η παπαγαλία στο μάθημα της Ιστορίας

Η γενίκευση αυτής της προσπάθειας θα μπορούσε να έχει άμεσα ευεργετικά αποτελέσματα, προωθώντας όλους τους στόχους σχετικά με την ανάπτυξη γνώσεων και κριτικής σκέψης. Και η έμφαση πρέπει να δοθεί στην εξάλειψη του άγους της παπαγαλίας του μαθήματος της Ιστορίας, στην οποία αναγκάζονται οι υποψήφιοι των θεωρητικών σχολών. Πρόκειται για ένα αίσχος που ανατροφοδοτείται από το σύστημα στο όνομα της αντικειμενικότητας, απαιτώντας στην κυριολεξία κείμενα από το σχολικό βιβλίο κατά λέξη. Και είναι πραγματικά όχι μόνο άξιο απορίας, αλλά και αιτία αγανάκτησης το πώς γίνεται αποδεκτή αυτή η κατάσταση, που ακυρώνει όλα τα ωραία λόγια για την κριτική σκέψη των μαθητών και τη σημασία της ανθρωπιστικής παιδείας και της ιστορικής γνώσης, από τις ιστορικές σχολές, την ΟΛΜΕ και τους φιλόλογους, τόσα χρόνια τώρα. Αυτό, λοιπόν, το αίσχος μπορεί ωραιότατα να εξαλειφθεί με θέματα πολλαπλής επιλογής —το κάνουν στο αντίστοιχο επίπεδο σε πολλά μέρη του κόσμου και υπάρχει μεγάλη διαθέσιμη ποικιλία ακόμη και θεμάτων που απαιτούν σύνθετη και κριτική σκέψη. Αν, λοιπόν, ο υπουργός αρχίσει με τέτοια βήματα, που έχουν μόνο πολλαπλές θετικές επιπτώσεις, χωρίς κανένα αρνητικό στοιχείο, μπορεί, ξεκινώντας πχ από την κατάργηση της παπαγαλίας στην ιστορία, να γράψει ο ίδιος ιστορία.