Εμιλιάνο Τεράν Μαντοβάνι: Το κοινωνικό συμβόλαιο στη Βενεζουέλα διαλύεται

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΟΝ ΕΜΙΛΙΑΝΟ ΤΕΡΑΝ ΜΑΝΤΟΒΑΝΙ, ΑΚΤΙΒΙΣΤΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ

mantovani1

Τη συνέντευξη πήρε ο Πέτρος Κοντές

Έχουν περάσει σχεδόν δύο μήνες από την εκλογή της Συντακτικής Εθνοσυνέλευσης (ΣΕ). Πώς κρίνετε τις διαδικασίες της μέχρι τώρα; Είναι αρκετή για να λυθεί η πολιτική κρίση της χώρας;
Η ΣΕ πρέπει να γίνεται κατανοητή όχι μόνο μέσω των επίσημων διαδικασιών της, αλλά και από το πολιτικό πλαίσιο που δημιουργεί. Οι διαδικασίες της δημιουργούν αποκλεισμούς, καθώς απευθύνονται σε μια ομάδα προοδευτικών αντιπροσώπων, ενώ οι λαϊκές οργανώσεις αγνοούνται και υποβαθμίζονται, γεγονός που δημιουργεί δυσαρέσκεια. Μέσω της εθνοσυνέλευσης παράγεται νομιμοποίηση για το συγκεκριμένο πλαίσιο διακυβέρνησης, τη ζωντανή βάση του νέου πολιτικού καθεστώτος, στις συγκεκριμένες οικονομικές, πολιτικές, κοινωνικές και γεωπολιτικές συνθήκες. Πρόκειται για τη νέα φάση του εξoρυκτισμού* στη Βενεζουέλα, μια αναπροσαρμογή του μπολιβαριανού εγχειρήματος, στην οποία, κατά τη γνώμη μου, προοδευτικές πλευρές του καταρρέουν στο πλαίσιο της ιστορικής και δομικής κρίσης του βασισμένου στο πετρέλαιο οικονομικού μοντέλου που κυριαρχεί εδώ και εκατό χρόνια στη χώρα.
Η αναπροσαρμογή αυτή περιλαμβάνει τον επαναπροσδιορισμό όλων των δυνάμεων, με τις πολυεθνικές να έχουν βαρύνοντα ρόλο σε συνάρθρωση με το κράτος και κυρίως το στρατό. Ο ζωτικός χώρος του δημόσιου τομέα, των δημοκρατικών εκφράσεων, συρρικνώνεται σημαντικά, καθώς οι εσωτερικές πολιτικές αντιπαραθέσεις σε συνδυασμό με τη σφοδρή επίθεση από τις ΗΠΑ, μέσω των οικονομικών κυρώσεων, επιτρέπουν στην κυβέρνηση να διοικεί σε μια μόνιμη κατάσταση έκτακτης ανάγκης, που ναρκοθετεί το μετασχηματιστικό εγχείρημα.
Παρά το γεγονός ότι η αντιπολίτευση της Βενεζουέλας βρίσκεται σε πολύ επισφαλή θέση, η πολιτική σκηνή είναι πολύ περιπλεγμένη λόγω της κατάρρευση των θεσμών, της σφοδρής οικονομικής κρίσης, το τέλος της οποίας δεν φαίνεται, της γενικευμένης διαφθοράς, και της διάλυσης του κοινωνικού ιστού. Αντιμετωπίζουμε μια πολύ ιδιαίτερη κατάσταση· δεν είναι αρκετό να αναλύσουμε τι συμβαίνει σε θεσμικό επίπεδο. Πρέπει να καταλάβουμε τι συμβαίνει στους δρόμους, στις περιφέρειες και στην ανεπίσημη οικονομία, να αναλύσουμε το συσχετισμό δύναμης στο επίπεδο της κοινωνίας, αλλά και το ρόλο της βίας στο νέο πλαίσιο διακυβέρνησης.
Πρέπει να γίνει κατανοητό τι θα σημάνει η ολοκλήρωση των μεταρρυθμίσεων που περιγράφονται ήδη σήμερα, κατ’ απαίτηση του διεθνούς κεφαλαίου και των διεθνών πιστωτών μας, με δεδομένο ότι το επίσημο χρέος της χώρας ξεπερνάει τα 140 δισ. δολάρια. Οι συνθήκες και η υλική βάση που δημιούργησαν την πολιτική κρίση επιμένουν. Κατά τη γνώμη μου η ΣΕ δεν προσανατολίζεται στη λύση της πολιτικής κρίσης στη χώρα, αλλά στην οικοδόμηση του μοντέλου διακυβέρνησης στη νέα φάση καπιταλιστικής συσσώρευσης.

Τα τοπικά και διεθνή ΜΜΕ υποστηρίζουν ότι ο Μαδούρο συγκεντρώνει την εξουσία στο πρόσωπό του, χαρακτηρίζοντας τη χώρα δικτατορία. Τι δόση αλήθειας υπάρχει σ’ αυτή τη διατύπωση;
Τα διεθνή μέσα δεν ενδιαφέρονται να μεταδώσουν τι πραγματικά συμβαίνει στη Βενεζουέλα. Παρουσιάζουν την κατάσταση μανιχαϊστικά, εντάσσοντάς τη χώρα σε έναν ιδιότυπο άξονα του κακού. Την παρουσιάζουν ως εχθρό της δυτικής δημοκρατικής κουλτούρας, ως ένα περιφερειακό ασθενή, δημιουργώντας έτσι την απαραίτητη συναίνεση για εξωτερική επέμβαση. Πρόκειται για μεγάλη υποκρισία, αν λάβουμε υπόψη τις βαρβαρότητες που συμβαίνουν στο Μεξικό, στην Κεντρική Αμερική και  την Κολομβία, με βάση ανατριχιαστικές εκθέσεις του ίδιου του Οργανισμού Αμερικανικών Κρατών. Ή με βάση όσα συμβαίνουν στη Βραζιλία, την Αργεντινή ή την Παραγουάη, ακόμα και τη Ισπανία του Ραχόι, με αφορμή το δημοψήφισμα για την ανεξαρτησία της Καταλονίας. Όλ’ αυτά συμβαίνουν όχι γιατί η διεθνής κοινότητα «ανησυχεί» για τα ανθρώπινα δικαιώματα, αλλά κυρίως για τις γεωπολιτικές διαμάχες των αγορών, τις περιφερειακές συμμαχίες και τι θέση των ΗΠΑ, Ρωσίας και Κίνας στην περιοχή.
Στη Βενεζουέλα εμφανίζονται όλο και περισσότερα αυταρχικά χαρακτηριστικά στην κυβέρνηση. Διακυβεύονται, όμως, πολλά, και, κατά τη γνώμη μου, μόνο ο λαός, οι κοινότητες, οι οργανώσεις και τα κινήματα μπορούν να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις που δημιουργούνται απ’ αυτή την περίπλοκη κατάσταση. Η παγίδα της πόλωσης μας περιορίζει σε ένα κόσμο χωρίς εναλλακτικές. Μ’ αυτή την έννοια νομίζω ότι ο επιθετικός διεθνής παρεμβατισμός και η μιντιακή αποικιοκρατία πρέπει να καταδικάζονται. Ανεξάρτητα από την εσωτερική κατάσταση στη Βενεζουέλα και το βαθμό συμφωνίας με την κυβέρνηση του Μαδούρο η αριστερά θα πρέπει να καταδικάζει την εικονική πραγματικότητα των μίντια. Θα πρέπει, όμως, παράλληλα να ακούσουμε την ανατροφοδότηση από τις κοινωνικές οργανώσεις, τα εγχειρήματα στη βάση της κοινωνίας που αντιμετωπίζουν αυτή την κατάσταση.

Ιμπεριαλιστικές οι διεθνείς μας σχέσεις

mantovani3

Ο παρεμβατισμός των ΗΠΑ οδηγεί τη Βενεζουέλα σε αναζήτηση βοήθειας από την Κίνα και τη Ρωσία, οι οποίες προσπαθούν να διασφαλίσουν τα συμφέροντά τους στην περιοχή. Υπάρχουν τελικά περισσότεροι του ενός παρεμβατισμοί; Κερδίζει κάτι η Βενεζουέλα απ’ αυτό;
Ιστορικά ο παρεμβατισμός στη Βενεζουέλα προέρχεται από τις ΗΠΑ, οι οποίες από την αρχή του εικοστού αιώνα οικοδόμησαν μια πολιτική «εξημέρωσης» της χώρας, για να εξασφαλίσουν ένα από τους μεγαλύτερους και σταθερότερους προμηθευτές πετρελαίου της ηπείρου μας. Η κυβέρνηση του Τσάβες διαφοροποίησε τις διεθνείς σχέσεις και οικονομικές συνεργασίες, και επαναδιαμόρφωσε τη γεωπολιτική στήριξη της χώρας, δίνοντας ηγετικό ρόλο στην Κίνα και δευτερευόντως στη Ρωσία. Θα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε δυο πράγματα: όλες οι διεθνείς σχέσεις που δημιούργησε η Βενεζουέλα είναι αποικιοκρατικής φύσης, ιμπεριαλιστικές. Είναι, επίσης, ένα φάσμα μηχανισμών υποταγής και υφαρπαγής εντός του πλαισίου της καπιταλιστικής συσσώρευσης σε παγκόσμια κλίμακα. Το δεύτερο που οφείλουμε να ξεκαθαρίσουμε είναι ότι η Κίνα έπαιξε καθοριστικό ρόλο, ώστε να ενισχυθεί προς όφελός της η πρωτογενής παραγωγή της βενεζουελάνικης οικονομίας, με έμφαση στις επενδύσεις στον εξορυκτικό τομέα που είναι το συγκριτικό οικονομικό πλεονέκτημα της χώρας (re-primarization). Έπαιξε, επίσης, καθοριστικό ρόλο στην αύξηση του εξωτερικού χρέους και φέρει μεγάλη ευθύνη για την ελαστικοποίηση της οικονομίας, εκμεταλλευόμενη τις σχέσεις και τα επιχειρηματικά σχήματα που δημιουργήθηκαν από κοινού με την κυβέρνηση.
Ευνοείται η Βενεζουέλα απ’ αυτό; Εξαρτάται από την οπτική. Σε ότι αφορά τις διεθνείς σχέσεις, πρόκειται για μια λιγότερο διαβρωτική επιλογή από την προηγούμενη σχέση με τις ΗΠΑ, οι οποίες λειτουργούσαν σαν αρπακτικό. Δεν υπάρχει αμφιβολία, όμως, ότι και η Κίνα έχει μερίδιο ευθύνης για την τωρινή κατάσταση, αφού υποστήριξε και ενθάρρυνε την εντατικοποίηση των εξορύξεων και της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα, επιτείνοντας τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις από την εκμετάλλευσή τους. Στη Σιέρα δε Περίχα, για παράδειγμα, οι ιθαγενικές κοινότητες κινδυνεύουν από την προσπάθεια της Κίνας να επαναλειτουργήσει τα ανθρακορυχεία της περιοχής, μετά από συμφωνία με τη βενεζουελανική κυβέρνηση.

Η βαριά σκιά του πετρελαίου

Φαίνεται ότι το οικονομικό μοντέλο που βασίζεται στην εξόρυξη του πετρελαίου καταρρέει. Ποιες είναι οι αιτίες αυτής της κατάρρευσης; Υπήρχαν ή υπάρχουν εναλλακτικές;
Πέρα από την κατάρρευση των τιμών του πετρελαίου διεθνώς το 2014, η σημερινή κρίση άπτεται, επίσης, αυτού του ονομάζουμε «μακρά κρίση του βενεζουελάνικου εισοδηματικού καπιταλισμού», που ξεκίνησε με την υποτίμηση του νομίσματος το 1983. Είναι πολλοί οι παράγοντες που οδήγησαν στην κατάρρευση: η περιορισμένη μεταφορά του παραγόμενου από το πετρέλαιο πλούτου σε εγχώριους παραγωγικούς τομείς στο πλαίσιο της αναπτυξιακής στρατηγικής (σσ: στη Βενεζουέλα υπάρχει μια πολύ διαδεδομένη έκφραση, «to sow the oil», που κυριολεκτικά σημαίνει «να σπείρουμε το πετρέλαιο» και αναφέρεται ακριβώς στην αξιοποίηση του πλούτου από το πετρέλαιο παραγωγικούς και προνοιακούς τομείς)· μια αντίθετη τάση που ενισχύει την εξάρτηση από τον πετρελαιοπαραγωγικό τομέα· η μετάσταση της διαφθοράς που διαλύει την ικανότητα του κράτους να συγκεντρώνει το εισόδημα και να παίρνει μέτρα ανάκαμψης της εθνικής οικονομίας· η ανάπτυξη και ισχυροποίηση της ανεπίσημης οικονομίας· η μείωση των αποθεμάτων εύκολα επεξεργάσιμου αργού πετρελαίου, που οδηγεί σε αύξηση των επενδύσεων, καθώς το βαρύ και υπερβαρύ πετρέλαιο είναι ακριβότερο στην επεξεργασία του· η ρευστότητα των διεθνών τιμών πετρελαίου και οι γεωπολιτικές αλλαγές στην βιομηχανία των υδρογονανθράκων, και η αναζωπύρωση των πολιτικών συγκρούσεων στη χώρα που έχουν μεγάλο αντίκτυπο στην οικονομία.
Οι ρίζες αυτού του οικονομικού μοντέλου καθιστούν δύσκολη την έξοδο από την κρίση. Χρειαζόμαστε μια σπίθα που θα πυροδοτήσει ένα κοινωνικό, πολιτισμικό και πολιτικό ρεύμα, μια μετατόπιση που θα επιτρέψει σε μια χώρα που ζει κατά 90% στις πόλεις, με ένα τρόπο ζωής που συνδέεται άμεσα με το εισόδημα από το πετρέλαιο, να εφαρμόσει ένα μετασχηματισμό ο οποίος θα επιτρέψει να κινηθούμε σε μια πιο παραγωγική εναλλακτική. Αυτό δεν εξαρτάται μόνο από τα πολιτικά κόμματα και τους ηγέτες, αλλά από τη συμμετοχή της κοινωνικής βάσης. Δυστυχώς, ο κοινωνικός ιστός έχει πληγωθεί εδώ και δεκαετίες, από τη νεοφιλελεύθερη περίοδο αλλά και κατά τη μπολιβαριανή επανάσταση, στο βαθμό που εδραιώθηκαν συγκεκριμένες μορφές πελατειακών και εισοδηματικών πολιτισμικών προτύπων. Η κοινωνική και πολιτική εναλλακτική δεν θα πρέπει μόνο να υπερκεράσει αυτές τις προκλήσεις, αλλά να αντιμετωπίσει και βίαιες πολιτικές και επιχειρηματικές ελίτ.

Πώς έχει επηρεαστεί ο κοινωνικός ιστός από την οικονομική κρίση; Φαίνεται ότι αυτοί που επηρεάζονται περισσότερο είναι αυτοί που υποστήριξαν τους προέδρους Τσάβες και Μαδούρο.
Μπορούμε να πούμε ότι πλέον το κοινωνικό συμβόλαιο έχει σπάσει, γεγονός που ενισχύει την αντίληψη για την αναγκαιότητα ενός ισχυρού ηγέτη που θα διορθώσει την πορεία της χώρας. Συνολικά είχαμε μια πολύ ανεύθυνη πολιτική ηγεσία, χωρίς σχέδιο για τη χώρα ή με ένα το οποίο απονομιμοποιείτα ραγδαία, γιατί δυσκολεύεται να βρει μια πολιτική εναλλακτική που να μην είναι διεφθαρμένη, αλλά πειστική.
Η οικονομική κρίση έχει ενισχύσει τις κοινωνικές και πολιτικές αντιφάσεις που αναπτύσσονταν για δεκαετίες στη χώρα. Η κρίση είναι, επίσης, αποτέλεσμα και της αδυναμίας μας να αντιμετωπίσουμε τα προβλήματα του οικονομικού μας μοντέλου. Ο ρόλος της αντιπολίτευσης ήταν πάντα να χρησιμοποιεί αυτές τις οικονομικές και πολιτικές αντιφάσεις για να επηρεάσει την κυβέρνηση, να διαλύσει περαιτέρω τον κοινωνικό ιστό, ώστε μέσω του χάους που θα δημιουργηθεί να μπορέσει να καταλάβει την εξουσία. Τα πιο ακραία ρεύματα της αντιπολίτευσης βρίσκονται στην πρωτοπορία του πολιτικού αυτού μπλοκ και οι επιδιώξεις τους έχουν υπάρξει πολύ καταστροφικές και βίαιες με πολλές και βαριές επιπτώσεις στην κοινωνία της Βενεζουέλας.

Ιστορική κληρονομιά

Ποιο το μέλλον της αποκαλούμενης μπολιβαριανής επανάστασης και ποιες οι απαραίτητες πολιτικές αλλαγές για τη δημιουργία μια βιώσιμης, σοσιαλιστικής εναλλακτικής; Υπάρχουν κινήματα ή πολιτικές οργανώσεις που εργάζονται σ’ αυτή την κατεύθυνση;
Όπως προείπα αντιμετωπίζουμε ένα σημαντικό μετασχηματισμό του πολιτικού πλαισίου που κυβερνούσε τη Βενεζουέλα τα τελευταία σχεδόν 20 χρόνια. Αυτό σημαίνει ότι έχουμε μπροστά μας μια νέα περίοδο κοινωνικών αγώνων σε μια πολύ περίπλοκη, εύθραυστη και αβέβαιη συγκυρία. Η προοδευτική περίοδος φαίνεται ότι έχει τελειώσει. Οι μελλοντικές επαναστατικές περίοδοι θα έρθουν από τα κάτω. Κάθε επίτευγμα, απαίτηση, προοδευτική ή θετική αλλαγή στο συσχετισμό δύναμης θα πρέπει να έρθει από τις κοινωνικές κινητοποιήσεις, όπως συνέβαινε πριν την αποκαλούμενη μπολιβαριανή επανάσταση. Ποια θα μπορούσε να είναι η εναλλακτική; Πολλά μέλη αυτοοργανωμένων εγχειρημάτων συνεχίζουν να θεωρούν ότι έχουμε σοσιαλισμό. Ακόμα κι αν ήταν έτσι, δεν πρέπει να αποφεύγουμε τη συζήτηση για τα λάθη που έχουνε γίνει από την αριστερά και οδήγησαν σ’ αυτή την αποτυχία. Οι οικονομικές συνθήκες προκαλούν γενικευμένη κοινωνική δυσαρέσκεια. Δεν είναι, όμως, σίγουρο ότι αυτή θα οδηγήσει σε μια λαϊκή επανάσταση με χειραφετητικό πρόταγμα, ιδίως όταν επαναστατικές δυνάμεις έχουν ενσωματωθεί από το έγκλημα και το λαθρεμπόριο. Παρολαυτά ο χρόνος δεν περνά μάταια, καθώς πολλές από τις κινηματικές δυνάμεις που αναδύθηκαν τα προηγούμενα χρόνια μετασχηματίζονται επίσης. Παρά τις περί του αντιθέτου βεβαιότητες, αυτή η λαϊκή βάση υπάρχει και έχει μια ιστορική και πολιτική κληρονομιά αγώνων, που, τελικά, είναι η κληρονομιά της ίδιας λαϊκής εξουσίας της ίδιας. Αν και τα πιθανά σενάρια δεν είναι καθόλου ενθαρρυντικά, ο ρόλος των λαϊκών κινητοποιήσεων στη Βενεζουέλα ανέκαθεν άλλαζε το ρου της ιστορίας.

*Εξορυκτισμό ονομάζουν το νέο-αποικιακό μοντέλο οικονομικής ανάπτυξης που βασίζεται στην εξόρυξη και εκμετάλλευση των φυσικών πόρων.