Ένα σημαντικό βήμα στο νεοελληνικό ιστορικό μυθιστόρημα

Για το βιβλίο “Τα χρόνια ανάμεσα” του Βασίλη Τσιράκη (Τόπος, 2016)

 

Ο Β. Τσιράκης ήδη με το προηγούμενο μυθιστόρημά του «Σελανίκ» (Τόπος, 2012), κατέγραψε μια πρώτη απόπειρα αναφοράς στα αφετηριακά βήματα απαρχής του ελληνικού αστισμού, παράλληλα με τα πρώτα σκιρτήματα του οργανωμένου εργατικού και σοσιαλιστικού κινήματος, όπως η Φεντερασιόν, στην Θεσσαλονίκη των αρχών του 20ού αιώνα. Το πρώτο αυτό ιστορικό μυθιστόρημα μπορεί να θεωρηθεί και ως ένα είδος προοιμίου – εισαγωγής στο δεύτερο ιστορικό μυθιστόρημα του συγγραφέα που εκδόθηκε πρόσφατα, «Τα χρόνια ανάμεσα». Αυτό το δεύτερο μυθιστόρημα έχει ως χρονικό πλαίσιο αναφοράς την κρίσιμη για ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο περίοδο του μεσοπολέμου, με αφετηρία τη μικρασιατική καταστροφή και τη χρεοκοπία της Μεγάλης Ιδέας της αστικής τάξης, και απόληξη στα χρόνια της ναζιστικής κατοχής, της ανάδειξης του εαμικού κινήματος και της μαζικής εξόντωσης της μεγάλης εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης.

Ταυτόχρονα, το σημερινό αυτό ιστορικό μυθιστόρημα ξεπερνάει πλέον τα όρια της κοινωνίας της Σελανίκ των αρχών του 20ού αιώνα, η οποία γίνεται Σαλονίκη, μιας πολυεθνικής πόλης νευραλγικής σημασίας για τον οθωμανικό, βαλκανικό και ελληνικό χώρο, και επεκτείνεται σε πανελλαδικό επίπεδο, στα δραματικά τεκταινόμενα στον ευρωπαϊκό χώρο, με σημαντικές και σημαδιακές αναφορές στο Βερολίνο, τη Μόσχα και τη Βαρκελώνη.
Η εννοιολογική σηματοδότηση του ιστορικού αυτού μυθιστορήματος είναι ευρύτατου, πανευρωπαϊκού χαρακτήρα. Βέβαια, από αυτή την άποψη έχουμε πλέον μια ορισμένη σημαντική άνθιση του νεοελληνικού ιστορικού μυθιστορήματος, με καθοριστικά σημεία αναφοράς το «Εργοστάσιο των μολυβιών» της Σώτης Τριανταφύλλου (Πατάκης, 2000), το «Στη σκιά της πεταλούδας» του Ισίδωρου Ζουργού (Πατάκης, 2004), τον «Αιώνα των λαβυρίνθων» της Ρέας Γαλανάκη κ.λπ. Το τέλος του 20ού αιώνα και η απαρχή του 21ου έδωσε τη δυνατότητα να επιχειρηθεί από τη λογοτεχνική διανόηση της χώρας, από εντελώς βέβαια διαφορετικές οπτικές, η ενατένιση της ιστορικής εξέλιξης, των ανθρώπων, της ελληνικής κοινωνίας, των αντιθέσεων, των ιδεολογιών, από τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο μέχρι την κατάρρευση του «υπαρκτού σοσιαλισμού» και την κυριαρχία του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού. Το ίδιο είχε συμβεί στη διάρκεια της δεκαετίας του 2000 και στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία, με εμβληματική την περίπτωση του ιστορικού μυθιστορήματος του Έντι Καντούρ «Βάλτενμπεργκ» (Πατάκης, 2005).

Δύο αντιτιθέμενοι «πολιτισμοί»

Κύριο χαρακτηριστικό των περισσοτέρων αυτών ιστορικών μυθιστορημάτων το σημαντικότερο γεγονός του 20ού αιώνα, η αντιπαράθεση ανάμεσα στους δύο αντιτιθέμενους «πολιτισμούς»: Την εμπέδωση και κυριαρχία της σύγχρονης αστικής οικονομίας και ιδεολογίας και τον ανταγωνιστικό ρόλο του αναπτυσσόμενου εργατικού και κομμουνιστικού κινήματος.
Το ιδιαίτερο και προωθητικό χαρακτηριστικό του έργου του Β. Τσιράκη είναι η επικέντρωση στην ταξική πάλη που διατρέχει την ελληνική και τις ευρωπαϊκές κοινωνίες του μεσοπολέμου, σε διαπλοκή βέβαια με όλες τις άλλες παράλληλες εκφράσεις έρωτα, διαδρομών ζωής των πρωταγωνιστών, και με όλους τους δυνατούς τρόπους. Οι ζωές των ηρώων εξελίσσονται μέσα σε ένα δραματικό περιβάλλον (Οκτωβριανή Επανάσταση, ισπανικός εμφύλιος πόλεμος, άνοδος του ναζισμού κ.ά.), οι έρωτες ακολουθούν την τρικυμιώδη τους πορεία, τα συναισθήματα παραμένουν σταθερά ή μετασχηματίζονται, σε διαρκή αλληλοδιαπλοκή με τον ανταγωνισμό των δύο «πολιτισμών», του κυρίαρχου αστικού και του εξεγειρόμενου εργατικού. Άλλωστε, είναι δυνατό το ιστορικό μυθιστόρημα που αφορά στην κριτική αναδρομή του 20ού αιώνα να τοποθετείται έξω από την ίδια την εξέλιξη των ταξικών ανταγωνισμών, να εξαντλείται σε «ουδέτερα» κοινωνία πεδία ;

Με φόντο τη Σαλονίκη, αλλά και τον κόσμο

Μπορεί η Σαλονίκη του μεσοπολέμου, με τις εξαιρετικές περιγραφές και την αντίστοιχη τοπογραφία, να είναι το κύριο κοινωνικό και γεωγραφικό φόντο του μυθιστορήματος, από την αστική συνοικία των Εξοχών μέχρι τον συνοικισμό του Βαρώνου Χιρς, από την Άνω Πόλη μέχρι την προσφυγική Καλαμαριά, από τις γραμμές των τραμ μέχρι τις πλατείες της πόλης και τα εργοστάσια. Ωστόσο, το ιστορικό βλέμμα του συγγραφέα διατρέχει παράλληλα όλα τα κρίσιμα μέτωπα της Ευρώπης: Την επαναστατημένη Βαρκελώνη και την πολιορκημένη Μαδρίτη, τα χαρακώματα της Αραγονίας και τις Διεθνείς Ταξιαρχίες, όπου συμμετέχει ένας από τους πρωταγωνιστές του βιβλίου, ο Στέφανος Πετρίδης, τη λαϊκή ανάταση και την πορεία της ήττας του κινήματος στον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο. Τη Μόσχα των μετεπαναστατικών χρόνων, όπου φοιτά στην περίφημη «κομματική σχολή», την ΚΟΥΤΒ ένας άλλος πρωταγωνιστής του μυθιστορήματος, ο εβραίος Ελιάν. Το Βερολίνο της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης με την αρχόμενη τρομοκρατία του νεοναζιστικού κινήματος, του αντισημητισμού, των καμπαρέ και της τελικής κατάκτησης της εξουσίας από τον εθνικοσοσιαλισμό. Ο κοινωνιολογικός, γεωγραφικός και πολιτικός καμβάς συντίθεται με ένα ρέοντα και ζωντανό μυθιστορηματικό λόγο, που δεν κομπιάζει, δεν παίρνει ανάσα και μέσα από συνεχείς τεράστιες παραγράφους δίνει την εξέλιξη του ιστορικού χρόνου και τα δράματα των πρωταγωνιστών του μυθιστορήματος με έναν ιδιαίτερα ελκυστικό αφηγηματικό τρόπο.

Εστιάζοντας στους ανθρώπους

Κύριο χαρακτηριστικό που διατρέχει ολόκληρο το έργο, οι εξαιρετικά αντίξοες κοινωνικές συνθήκες του μεσοπολέμου, που φτάνουν σε δραματικότητα τις εκφράσεις της αρχαίας τραγωδίας, με έναν τρόπο όμως βαθειά ανθρωπιστικό. Ο Αντώνης Πετρίδης, ο Ελιάν, η Σμαρώ κόρη του Πετρίδη, ο αδελφός της Στέφανος με τον έρωτα της ζωής του στο πρόσωπο της Δάφνης Μουράτογλου, έρχονται καθημερινά σε αντιπαράθεση με καταστάσεις καταστολής, διωγμών, εξοριών στη Φολέγανδρο και την Ακροναυπλία, η ζωή τους διατρέχεται από το άπιαστο ανθρώπινο όνειρο της εποχής τους: Την εργατική απελευθέρωση, τη μορφωτική χειραφέτηση, την ερωτική πραγμάτωση. Η κατασταλτική αγριότητα του ελληνικού αστικού κράτους (ιδιώνυμο, εξέγερση του Μάη 1936, δικτατορία 4ης Αυγούστου κ.ά.), η ήττα των δημοκρατικών δυνάμεων στην ισπανική αναμέτρηση, οι αδιάλειπτες βιαιοπραγίες των χιτλερικών, διαμορφώνουν έναν εξαιρετικά βαρύ και μολυβένιο ουρανό.
Ο Ελιάν σμίγει οριστικά με την Σμαρώ, μετά από ατελείωτα χρόνια παρανομίας και φυλακής στο ηλιόλουστο τοπίο του Χορτιάτη, καθώς ανηφορίζουν για πρώτη φορά ανοιχτά μαζί, για να συναντήσουν τις αντάρτικες ομάδες του ΕΛΑΣ της περιοχής. Ο Αντώνης Πετρίδης, ανάπηρος πολέμου της μικρασιατικής εκστρατείας, νιώθει για πρώτη φορά «ελεύθερος» μέσα στα κελιά της φυλακής της Ακροναυπλίας, καθώς ανακαλύπτει για πρώτη φορά στη ζωή του τα απελευθερωτικά μηνύματα του αριστερού κινήματος, κι αυτό τον κάνει ευτυχισμένο μέσα στη δυστυχία του. Ο Στέφανος, αφού μετά από μεγάλες περιπέτειες (Διεθνείς Ταξιαρχίες στην Ισπανία, ελληνικές ποινικές φυλακές, αλβανικό μέτωπο), κατορθώνει να σμίξει με την Δάφνη, βρίσκεται μπροστά στο θάνατο καθώς η σύντροφός του αφαιρεί την τάπα ασφαλείας από τη βάρκα που τους μετέφερε στα βόρεια του Αιγαίου.

Οι αντιφάσεις της κοινωνικής πραγματικότητας

Από την άλλη πλευρά, οι εκφράσεις ζωής των πρωταγωνιστών του βιβλίου από τη σκοπιά του αστικού «πολιτισμού», της κυριαρχίας της πολιτικής και οικονομικής εξουσίας, ο εργοστασιάρχης καπνοβιομηχανίας Ο. Παπαμόσχου, ο επιχειρηματίας σαπωνοποιίας, πρόσφυγας από την Σμύρνη, Ν. Μουράτογλου, αναδεικνύουν το στυγνό και έκφυλο πρόσωπο αυτού του «πολιτισμού», σε όλο του το μεγαλείο. Κι ακόμη παραπάνω ο γιος του Ο. Παπαμόσχου Αλέξανδρος, που σπουδάζει γιατρός στη Γερμανία την εποχή της ανόδου του φασισμού, τύπος κλειστός και δειλός, που γνωρίζει τον έρωτα μόνον μέσα από την πορνεία, μετατρέπεται σε αξιωματικό της γερμανικής Βέρμαχτ, του στρατού κατοχής στην ίδια του την πατρίδα. Κι ο ίδιος ο εργοστασιάρχης πατέρας του που ξεγυμνώνει την όμορφη νεαρή κόρη της εργάτριάς του, και που με τη θέα της αυνανίζεται.
Αμείλικτη η αφήγηση του συγγραφέα για τις αξίες και τις πρακτικές του σταθεροποιούμενου στο μεσοπόλεμο αστισμού, βαθειά ανθρώπινη για τους ήρωες που αναλώνουν τη ζωή τους στην πάλη της ενωτικής ΓΣΕΕ και των αγωνιστικών συνδικάτων, του ΚΚΕ και των προοδευτικών ομίλων, στην εξορία και στην παρανομία, επιζητώντας την κοινωνική χειραφέτηση. Κι αυτός ο δυισμός δεν προκύπτει από ιδεολογικά προκατασκευασμένα πρότυπα του Β. Τσιράκη, αλλά πηγάζει ανάγλυφα και αβίαστα μέσα από την ίδια την εξέλιξη της κοινωνικής πραγματικότητας, τις αντιφάσεις της και τις ταξικές αντιπαλότητες που την διατρέχουν. Τα «Χρόνια ανάμεσα» ορίζουν πλέον ένα καινούριο επίπεδο στο νεοελληνικό ιστορικό μυθιστόρημα, μέσα από μια βαθειά επίγνωση της κοινωνικής εξέλιξης, των ιστορικών δεδομένων, της ταξικής διαπάλης, της σύγκρουσης των ιδεολογιών, πράγμα που έχει ανάγκη η σύγχρονη προοδευτική σκέψη, μέσα στη σημερινή κινηματική καθίζηση, αποϊδεολογικοποίηση και καπιταλιστική μνημονιακή αθλιότητα.

Ανέστης Ταρπάγκος