Έξι υπομνήσεις από τις τουρκικές εκλογές

Μπορεί ο Ερντογάν να θριάμβευσε, αλλά υπάρχουν ακόμα αχτίδες ελπίδας στο σκοτάδι του δεσποτισμού και της καταστολής

demitras1-630x378

Των Γκουνέι Ισικαρά,
Αλπ Κεϊσεριλίογλου, Μαξ Ζίρνγκαστ*

Οι πρόσφατες –βουλευτικές και προεδρικές– εκλογές στην Τουρκία έληξαν με έναν κατά τα φαινόμενα ηχηρό θρίαμβο για τον πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, τον ολοένα και περισσότερο δεσποτικό ηγέτη. Πέρα όμως από τους αριθμούς, προκύπτουν έξι ενδιαφέρουσες υπομνήσεις από αυτήν την εκλογική μάχη:

1  Οι εκλογές δεν ήταν νόμιμες
Όλα τα κόμματα και οι υποψήφιοι αποδέχτηκαν ταχέως τα αποτελέσματα. Αν και ο υποψήφιος για την προεδρία του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP), Μουχαρέμ Ιντζέ και ο εκπρόσωπος Τύπου του κόμματος έβαλαν κατά των πρώτων αποτελεσμάτων ως απολύτως ανακριβών, μέσα σε λίγες ώρες υποχώρησαν εντελώς. Παραδόξως, η Μεράλ Ακσενέρ, υποψήφια του Καλού Κόμματος (ΙΥΙ), δεν έκανε καθόλου μετεκλογικές δηλώσεις.
Ωστόσο, υπήρξαν διάφορες παρατυπίες την ημέρα των εκλογών. Στη νοτιοανατολική κουρδική περιοχή της Ούρφα, εκλογικοί αντιπρόσωποι της αντιπολίτευσης απομακρύνθηκαν βιαίως και άτομα πιάστηκαν επ’ αυτοφόρω να νοθεύουν κατά χιλιάδες τις ψήφους. Στην ίδια περιφέρεια, τέσσερις άνθρωποι δολοφονήθηκαν δέκα μέρες πριν τις εκλογές, όταν υποψήφιος του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ) και οι σωματοφύλακές του επιτέθηκαν με όπλα σε καταστηματάρχες υποστηρικτές του Δημοκρατικού Κόμματος των Λαών (ΗDP). Οι περισσότερες από τις παρατυπίες καταγγέλθηκαν στις κουρδικές περιφέρειες, όπου οι διεθνείς παρατηρητές ήταν λίγοι και οι ντόπιοι παρατηρητές εκδιώχθηκαν.
Αυτό που είναι σαφές –και πλέον σημαντικό των επιμέρους παρατυπιών– είναι η επί της ουσίας και εν γένει παρανομία του τρόπου διεξαγωγής των εκλογών. Διεξήχθησαν υπό το καθεστώς του επείγοντος, με τεράστια καταστολή να ασκείται στην αντιπολίτευση (ιδιαίτερα τη σοσιαλιστική και κουρδική) και με τη χρήση όλου του κρατικού μηχανισμού για να εξασφαλιστεί η νίκη στην εκλογική συμμαχία του Ερντογάν: δεκάδες πολιτικοί και ακτιβιστές φυλακίστηκαν, ενώ σταδιακά ελέγχεται πλήρως η Δικαιοσύνη και τα κεντρικά ΜΜΕ, με ορισμένα κόμματα, όπως το ΗDP του προεδρικού υποψήφιου και κρατούμενου Σελαχατίν Ντεμιρτάς, να μην έχουν λάβει καθόλου επικοινωνιακή κάλυψη την προεκλογική περίοδο.

2 Το φασιστικό ΜΗΡ αναδείχθηκε σε κεντρικό παίχτη
Εάν μπορούμε να αποδεχτούμε έναν καθαρό νικητή, αυτός είναι το σουνιτο-τουρκικό εθνικιστικό μέτωπο που αποτελείται από το ΑΚΡ, το ΜΗΡ (Κόμμα Εθνικιστικού Κινήματος) και το ΙΥΙ. Παρότι το τελευταίο τοποθετείται στην αντιπολίτευση στην παρούσα συνθήκη, δεν διαφέρει σημαντικά από τους άλλους δύο. Όλα αυτά μαζί συγκεντρώνουν το 64% του εκλογικού σώματος. Η επιτυχία τους συνίσταται στην υπερεθνικιστική κινητοποίηση και στο αφήγημα του πολέμου ενάντια στην τρομοκρατία γενικά και ενάντια στους Κούρδους ειδικά.
Ας δούμε από πιο κοντά το νικηφόρο ποσοστό της συμμαχίας ΑΚΡ και ΜΗΡ: Παρότι, ο Ερντογάν παρουσιάζεται ως νικητής, ο ίδιος γνωρίζει ότι το κόμμα του δέχτηκε μερικά ισχυρά πλήγματα. Το ΑΚΡ έχασε περίπου 2 εκατομμύρια ψήφους σε σύγκριση με τις εκλογές του 2015, 7% πτώση. Χωρίς, λοιπόν, τη συμβολή του ΜΗΡ δεν θα μπορούσε να εξασφαλίσει τις 301 βουλευτικές έδρες της πλειοψηφίας. Αντιστρόφως, αυτό σημαίνει ότι το ΜΗΡ δυνάμωσε το χέρι βοηθείας που πρόσφερε. Παρά την απόσχιση του ΙΥΙ, που πήρε το 10% περίπου των ψήφων, το ΜΗΡ διατήρησε ένα ποσοστό 11%. Μάλιστα, χωρίς να διεξάγουν στην πραγματικότητα προεκλογική εκστρατεία –ο Ντεβλέτ Μπαχτσελί έκανε τρεις συγκεντρώσεις, ενώ ο Μουχαρέμ Ιντζέ εκατόν επτά.
Το ΜΗΡ γνωρίζει πολύ καλά το πλεονέκτημά του. Ο Μπαχτσελί δήλωσε μετά τις εκλογές ότι το κόμμα του «απέκτησε ρόλο κλειδί στη Βουλή». Είναι πολύ πιθανό, λοιπόν, η συμμαχία ΑΚΡ-ΜΗΡ να χαράξει ακόμα πιο φασιστική πορεία τους ερχόμενους μήνες.

3  Στο CHP δημιουργούνται ρωγμές
Ο προεδρικός υποψήφιος του CHP, Μουχαρέμ Ιντζέ ήταν αρκούντως πεπεισμένος ότι θα εξωθούσαν τις εξελίξεις τουλάχιστον σε δεύτερο εκλογικό γύρο. Αντίθετα, το κόμμα πήρε 3% λιγότερες ψήφους από το 2015. Ο ίδιος ο Ιντζέ, αντίθετα, κέρδισε το καλύτερο εκλογικό ποσοστό για το κόμμα από το 1977, με πάνω από 30% των ψήφων και υπονόησε την περασμένη εβδομάδα ότι είτε θα διεκδικήσει την ηγεσία του κόμματος είτε θα σχηματίσει άλλο κόμμα και θα εκκινήσει άμεσα προετοιμασία για τις επόμενες εκλογές. Ο δε αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης, Κεμάλ Κιλιντσάρογλου, αντί να συγχαρεί τον Ερντογάν, πράγμα που ο Ιντζέ έκανε, μίλησε επιθετικά για κυνήγι καριέρας που εκτυλίσσεται εντός του CHP. [Γεγονός, βέβαια, παράδοξο, αφού ο ίδιος υπήρξε επικεφαλής εννέα εκλογικών αναμετρήσεων για το CHP, με απογοητευτικά αποτελέσματα, αλλά αρνείται να παραιτηθεί.] Αντίθετα, ο Ιντζέ, επιλέγοντας τη στάση του ηγέτη, ανακοίνωσε ότι θα περιοδεύσει και στις ογδόντα μία περιφέρειες της χώρας για να ευχαριστήσει τους ανθρώπους που τον στήριξαν. Η κρίση, συνεπώς, τέτοια μάλιστα που πιθανώς να διασπάσει το κόμμα, είναι καθοδόν.

4 Το HDP ξεπέρασε τις προβλέψεις
Σε έναν ακόμα νικητή των εκλογών αναδεικνύεται το HDP. Παρά την καταστολή, την εξορία και τη φυλάκιση στελεχών, συμπεριλαμβανομένου του προεδρικού υποψήφιου Σελαχατίν Ντεμιρτάς, παρά τη βία και τις απειλές την ημέρα των εκλογών, ιδιαίτερα στις κουρδικές περιφέρειες, το HDP κατάφερε και πάλι να μπει στη Βουλή. Μια ακόμη σαφής ένδειξη ότι ένα δυνατό κόμμα που τάσσεται υπέρ των Κούρδων αποτελεί αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα στην τουρκική πολιτική. Παράλληλα, ενσωματώνοντας άλλες σοσιαλιστικές οργανώσεις, κατέφερε ώστε σαφώς επαναστατικοί σοσιαλιστές να μπουν στη Βουλή.
Μένει να δούμε τι θα γίνει με το CHP, αλλά το HDP χρειάζεται να πάρει πρωτοβουλίες και να δυναμώσει τα λαϊκά κινήματα. Ένα από αυτά, σημαντικός πυρήνας αντίστασης απέναντι στο σύστημα, είναι το κουρδικό κίνημα.

5 Η θέαση από τα κάτω δεν είναι και τόσο κακή
Το δεσποτικό κράτος της Τουρκίας έχει τις ρίζες του στην οθωμανική αυτοκρατορία και τη διαμόρφωση της τουρκικής καπιταλιστικής τάξης. Αυτή η πλευρά του συσχετισμού δυνάμεων έχει υποστεί μεγάλες ανακατατάξεις και έχει σταθεροποιηθεί επί του παρόντος γύρω από το AKP και το MHP. Η άλλη πλευρά, ωστόσο, ο λαός που αντιστέκεται στο κράτος και δεν έχει σχεδόν καμία προσδοκία από αυτό, είναι, στην πρόσφατη πολιτική σκηνή της Τουρκίας μετά την εξέγερση του Γκεζί το 2013, διαρκώς παρών. Είναι οι δυνάμεις που απελευθερώθηκαν από το Γκεζί και τη Ροζάβα που τρομάζουν τον Ερντογάν και το ΑΚΡ περισσότερο από διαμάχες εντός του κρατικού μηχανισμού ή απόπειρες πραξικοπήματος.
Για τα λαϊκά κινήματα, τα αποτελέσματα των εκλογών, παρότι μπορεί να ρίξουν το ηθικό, δεν αποτελούν αιτία πλήρους απογοήτευσης. Αν και ο κοινωνικός συσχετισμός φαίνεται να μην διαφοροποιείται σημαντικά, η θετική εκστρατεία που διεξήχθη, βασισμένη στην αλληλεγγύη ανάμεσα στα λαϊκά στρατόπεδα, είναι πηγή έμπνευσης και ελπίδας για το μέλλον.

6 Ο Ερντογάν δεν έχει νικήσει ακόμα

Οι πρόσφατες εκλογές δείχνουν ότι το κοινωνικό και πολιτικό σύστημα στην Τουρκία βρίσκεται ακόμα σε σχετικό αδιέξοδο. Παρότι ο συσχετισμός δυνάμεων ευνοεί το μέτωπο του ΑΚΡ και του ΜΗΡ, ένα μεγάλο τμήμα της χώρας είναι ενάντια σε αυτό το μέτωπο, όπως ήταν από το 2013. Από την άλλη πλευρά, η άνοδος του Ιντζέ και του ΙΥΙ, που έχουν δηλώσει ότι «δεν παίζουν παιχνίδια για παιδιά» και αναγνωρίζουν το HDP ως «εκπρόσωπο του κουρδικού πολιτικού κινήματος», καταδεικνύουν ότι οι διαφορετικές προσεγγίσεις μέσα στο κράτος και τις πολιτικές ελίτ αποκτούν πλέον πολιτική εκπροσώπηση. Αυτές οι διαφοροποιήσεις μπορεί να αναδειχθούν σε απειλή για το ΑΚΡ αν εξελιχθούν εν μέσω κρίσης. Και υπάρχει πράγματι μια κρίση εν αναμονή, η οικονομική. Το βάθος και η διαχείριση αυτής της κρίσης, η στάση της αντιπολίτευσης και, κυρίως, οι μαζικές κινητοποιήσεις στους δρόμους, θα παίξουν αποφασιστικό ρόλο για το αν ο Ερντογάν θα κάνει τον αυταρχισμό θεσμό ή οι ρωγμές θα κάνουν το οικοδόμημα να απειλείται.
Μετάφραση: Ζωή Γεωργούλα

* Ο Ισικαρά είναι διδακτορικός φοιτητής στα Οικονομικά στο New School for Social Research.
Ο Κεϊσεριλίογλου είναι συντάκτης του περιοδικού re-volt και εργάζεται για το διδακτορικό του με θέμα την πολιτική οικονομία, την ηγεμονία και τη λαϊκή δυναμική την περίοδο του ΑΚΡ. Ζει στην Κολονία της Γερμανίας.
Ο Ζίρνκαστ είναι ανεξάρτητος συγγραφέα και σπουδάζει φιλοσοφία και πολιτικές επιστήμες στη Βιένη και την Άγκυρα.
Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο jacobinmag.com, στις 29 Ιουνίου 2018.