Για τα χαμένα παιδιά των συνόρων…

Βαλέρια Λουισέλι «Το αρχείο των χαμένων παιδιών» (μτφ. Βασιλική Κνήτου, εκδ. Μεταίχμιο, 2019)

Μια οικογένεια ξεκινάει οδικώς ένα ταξίδι προς τον Νότο των ΗΠΑ. Ο λόγος, ή ένας από τους λόγους, είναι ότι ο σύζυγος κάνει μια έρευνα για τους Απάτσι και την τελική ήττα τους, ενώ η μητέρα, πρωτοπρόσωπη αφηγήτρια στο μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου, προσπαθεί να οργανώσει μια αντίστοιχη έρευνα για τους μετανάστες στα σύνορα ΗΠΑ-Μεξικού και ειδικά για τα παιδιά που ξεκινούν ασυνόδευτα να διασχίσουν χωρίς χαρτιά τα σύνορα, συνήθως σκαρφαλωμένα πάνω στη σκεπή των τρένων και με ένα τηλέφωνο κάποιου συγγενή τους στις ΗΠΑ ραμμένο στα ρούχα τους. Αφορμή είναι η προσωπική εμπλοκή της αφηγήτριας με μια Μεξικανή μετανάστρια και τα δυο παιδιά της που, καθώς έχουν συλληφθεί και βρίσκονται σε κάποιο κέντρο κράτησης περιμένοντας να απελαθούν στο Μεξικό, εξαφανίζονται.
Έτσι, στις σελίδες του βιβλίου αρχίζει να εξελίσσεται μια προσωπική ιστορία για μια οικογένεια που βρίσκεται σε κρίση και καταρρέει, μια ιστορία όμως που κινείται παράλληλα με την ιστορία των ασυνόδευτων «χαμένων παιδιών» των συνόρων, των μικρών μεταναστών και προσφύγων από το Μεξικό και τις άλλες χώρες της Κεντρικής Αμερικής που πασχίζουν να περάσουν τα σύνορα και να μπουν στις ΗΠΑ, συνήθως ζώντας και πεθαίνοντας μέσα σε έναν εφιάλτη.
Η Βαλέρια Λουισέλι στήνει μια ιδιαίτερη σύνθεση για να αποτυπώσει μια πολυεπίπεδη ιστορία μαζί με το αρχείο που την συγκροτεί, γράφοντας ένα «μυθιστόρημα δρόμου» και περιπλάνησης σε μια παράξενη Αμερική, ένα ταξίδι στη μνήμη και στη θλίψη που είναι συνάμα μια αναζήτηση σε μια πασίγνωστη ιστορία που πολλοί θέλουν να μένει άγνωστη: την ιστορία των «χαμένων παιδιών» των συνόρων.
«Τα παιδιά αυτά κυνηγούν τη ζωή τους, έστω κι αν αυτό τελικά τα σκοτώσει», έχει πει σε συνέντευξή της στην Guardian η συγγραφέας, η οποία έχει εργαστεί ως εθελόντρια μεταφράστρια σε δικαστήρια ανηλίκων μεταναστών χωρίς χαρτιά από τη Λατινική Αμερική προς τις ΗΠΑ και μοιάζει να έχει ανοιχτούς λογαριασμούς με το θέμα των «παιδιών των συνόρων»: ενόσω έγραφε το Αρχείο…, ολοκλήρωσε και ένα άλλο βιβλίο, μη μυθοπλαστικό, με τίτλο Tell me how it ends: An essay in 40 questions, βασισμένο στην προσωπική της εμπειρία και στην εμπειρία της από το δικαστήριο.
Η ιστορία των ασυνόδευτων παιδιών είναι μια ξεχωριστή πτυχή στο θέμα της μετανάστευσης προς τις ΗΠΑ. «Πάνω σπό ογδόντα χιλιάδες παιδιά χωρίς έγγραφα, κυρίως από το Μεξικό, είχαν συλληφθεί στα νότια σύνορα των ΗΠΑ μέσα στους προηγούμενους έξι ή επτά μήνες μόνο», γράφει σε κάποιο σημείο η Λουισέλι, για να συμπληρώσει: «Δεν έψαχναν το Αμερικανικό Όνειρο, όπως συνηθίζουμε να λέμε. Τα παιδιά έψαχναν απλώς έναν τρόπο να ξεφύγουν απ’ τον καθημερινό τους εφιάλτη». Αυτά τα παιδιά, κάποιες δεξιές εφημερίδες τα αποκαλούν «πληγή του Φαραώ». «Κανένας δεν βλέπει αυτά τα παιδιά ως συνέπειες ενός ιστορικού πολέμου που έχει ξεκινήσει εδώ και κάμποσες δεκαετίες», λέει η συγγραφέας.
Η λογοτεχνία των συνόρων και της μετανάστευσης αποτελεί εδώ και καιρό μια σταθερά, ειδικά στη λογοτεχνία του Μεξικού. Είναι μια λογοτεχνία που τροφοδοτείται σε μεγάλο βαθμό από μη μυθοπλαστικά στοιχεία, από στοιχεία της πραγματικότητας, και έχει δώσει πολλά εξαιρετικά δείγματα τα τελευταία χρόνια. Είναι μια λογοτεχνία βαθιά πολιτική, πολύ συχνά χωρίς να το διακηρύσσει, που προσπαθεί να πραγματευτεί μια πραγματικότητα που είναι ανοιχτή πληγή, μια πληγή που αιμορραγεί ασταμάτητα, για τις χώρες και τους ανθρώπους της περιοχής.

Κώστας Αθανασίου