Γυναικοκτονία: Γνωσιακή κατηγορία που καθιστά ορατή την έμφυλη βία

Η γυναικοκτονία έχει εισέλθει για τα καλά στην ελληνική δημόσια σφαίρα. Ήταν αναμενόμενο ότι αυτό θα ενοχλούσε, κάποιους. Αλλά σε καμία περίπτωση, δεν ενοχλεί γλωσσικά ή εννοιολογικά. Δεν ενοχλεί ο όρος. Αυτό που ενοχλεί είναι το σημάδι του, που δείχνει κάτι που για χρόνια έμενε κρυφό σε πολλές κοινωνίες. Γυναίκες δολοφονούνται από άντρες γιατί ακριβώς είναι γυναίκες. Η τελευταία απόλυτα καταστροφική έκφραση της πατριαρχίας, της φαλλοκρατίας, του σεξισμού, του μισογυνισμού, των εξωτικοποιήσεων και διπολικών σχημάτων για τη γυναίκα (πόρνη/αγία), της κουλτούρας του βιασμού, της φοβίας για κάθε σώμα κατανοούμενο ως θηλυκό (γιατί ναι, η ομοφοβία -είναι- μεταξύ άλλων άλλη μια μισογυνική έκφραση), της ετεροκανονικότητας. Φονικό σημείο σύγκλισης, δε, της αμιγούς αυτής καταστροφικής πράξης και του μίσους για τη ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα, μπορούμε να το δούμε στις γυναικοκτονίες των τρανς γυναικών.

Γνωσιακά σχήματα, κοινωνικά κατασκευασμένα

Ο όρος καταγράφεται ήδη από το 1801. Σημαντικό το πού. Σε νομικό λεξικό. Και έχει τη σημασία του ότι και ο όρος με τη σύγχρονη έννοιά του, χρησιμοποιείται από τη Νταϊάνα Ράσελ το 1976, πάλι σε ένα νομικό συγκείμενο. Η αμυντική συζήτηση στη δημόσια σφαίρα, ενάντια στον όρο τού επιτίθεται στη βάση του νεολογισμού. Τι σημαίνει αυτό; Ακόμα κι αν δεχθούμε, τεχνικά, ότι είναι νεολογισμός, ανεξαρτήτως του πόσα χρόνια έχουν περάσει από την πρώτη καταγραφή του, αφού δε χρησιμοποιούνταν ευρέως, το μη επιχείρημα του νεολογισμού, η απλή εκφορά δηλαδή μιας επιτελεστικής φράσης «Είναι νεολογισμός», φανερώνει απλά ότι είναι ένας όρος που δεν πρέπει να ριζώσει στη δική μας γλώσσα. Είναι απλά δηλωτικό των προθέσεων. Όσο για τη φράση, ξεπερνάει το περιεχόμενο και είναι κενή. Επιτελεστική αντινομία. Γιατί… πολύ απλά ο νεολογισμός αφ’ εαυτού του ήταν κάποτε νεολογισμός.
Δε μιλούμε, εδώ, απλά για λέξεις και έννοιες. Αλλά για το ίχνος που φέρουν, την ιστορία που αναδεικνύουν, την απουσία μιας παρούσας βίας. Εδώ μιλούμε, λοιπόν, για γνωσιακά σχήματα, κοινωνικά κατασκευασμένα. Με τη γυναικοκτονία ως όρο, διεκδικείται μια επιστημολογική αλλαγή που ανατρέπει τις κατηγορίες «εγκλημα τιμής», «εγκλημα πάθους» και όχι μόνο. Διότι, εφόσον μιλάμε για έγκλημα, η γυναικοκτονία, αλλάζει και το νομικό και δικαιϊκό πλαίσιο αντιμετώπισης αυτών των εγκλημάτων. Η συζήτηση που κάνουμε, ας μην έχουμε αυταπάτες, είναι πολιτική. Και είναι πολιτικές οι ενστάσεις. Η γυναικοκτονία ως κατηγορία είναι μια αντίσταση, που όμως, δημιουργεί μια άλλη αντίσταση, μια αντίσταση στην ίδια. Γιατί; Ο κοινωνιολόγος Πιερ Μπουρντιέ, συγγραφέας του «Ανδρική Κυριαρχία» είναι σαφής. Και οι άντρες υποφέρουν από την πατριαρχία (κάτι που φυσικά πρώτες οι φεμινίστριες παρατήρησαν). Ο κυρίαρχος κυριαρχείται από την κυριαρχία του. Ένα σωρό άντρες σε διαφορετικές σχεσιακότητες και πολλαπλά πλαίσια εθνικά, κουλτουραλικά, υποφέρουν από την πατριαρχία. Όχι μόνο όσοι επιτελούν το φύλο τους διαφορετικά από την ετεροκανονικότητα ή άντρες που η σεξουαλικότητά τους, γκέι, μπάι, κτλ, δεν είναι αποδεκτή. Αλλά ακόμα cis, στρέιτ άντρες, που έχουν εσωτερικεύσει πλήρως τον πατριαρχικό τους ρόλο. Το ακούμε συχνά ως ανεστραμμένο επιχείρημα. Άντρες που πρέπει να είναι δυνατοί πάντα, άντρες που δεν κλαίνε όπως το θέλει η ποπ κουλτούρα, άντρες που επωμίζονταν για χρόνια πολλά βάρη. Πρώτοι οι άνδρες στις αυτοκτονίες. Μα είναι ακριβώς η πατριαρχία που φταίει για αυτό και η καταπίεση των γυναικών από το σπίτι, μέχρι το εργασιακό περιβάλλον (που για χρόνια στερήθηκαν), μέχρι τον δρόμο. Τη νύχτα, αλλά και το πρωί. Ερωτάται ο Μπουρντιέ, τότε γιατί οι άντρες δε βοηθούν στην αλλαγή. Εξηγεί ότι, όσο κι αν καταπιέζονται από αυτό το σύστημα, ταυτοχρόνως απολαμβάνουν πάρα πολλά προνόμια. Αυτή, ακριβώς, την πολιτική συζήτηση, κάνουμε.

Η γυναικοκτονία στο σύγχρονο περιβάλλον

Ας δούμε, όμως, για λίγο, πώς έρχεται στη δημόσια σφαίρα σε σύγχρονο περιβάλλον η γυναικοκτονία. Έρχεται, με ορμή, από τη δεκαετία του ‘90 και τη Λατινική Αμερική, με τους συνεχείς αγώνες των φεμινιστριών, και έρχεται με έναν διττό αποκαλυπτικό ρόλο. Όχι μόνο, φανερώνει το ότι γυναίκες δολοφονούνται από άντρες, επειδή είναι γυναίκες, σημειώνοντας την έμφυλη βία, συχνά, ως τελευταίος κρίκος μιας αλυσίδας βιαιοτήτων: σεξουαλική παρενόχληση, βιαιοπραγίες, βιασμοί, αλλά και ότι αυτό συμβαίνει συχνά από όσους βρίσκονται εγγύτερα. Από εραστές, συντρόφους, συζύγους. Για να γυρίσουμε πίσω στην ποπ κουλτούρα, στα θρίλερ επί παραδείγματι που πάντα υπάρχουν γυναίκες που θα σκοτωθούν και η ηρωίδα που σώζεται τελευταία στιγμή, για χρόνια οι δολοφόνοι δεν ήταν κομμάτι μιας συστηματικής και συστηματικής δομής, αλλά αποσυνάγωγοι, μακριά από την κοινωνία ή και την ανθρωπινότητα. Φαντάσματα, δαίμονες, βαμπίρ. Είναι με το Κραυγή Αγωνίας (Scream) το 1996 που για πρώτη φορά ο δολοφόνος, είναι το αγόρι της ηρωίδας και ο κολλητός του. Το τοπίο, ευτυχώς, έχει αλλάξει. Με αφορμή τις ομαδικές γυναικοκτονίες στη Ciudad Juárez στο Μεξικό, γράφτηκε το πολύ σκληρό μυθιστόρημα του Ρομπέρτο Μπολάνιο, 2666, τραγούδι της Τόρι Άμος (Juárez) και πολλά άλλα τεχνουργήματα. Σήμερα, ακόμα και στις τηλεοπτικές σειρές, αναδεικνύεται το πρόβλημα στην πραγματική του βάση, αν και όχι στη σύνθετη ολότητά του.
Οι συνεχιζόμενες έρευνες για τη γυναικοκτονία, που είναι πολύ πρόσφατες στα περισσότερα ακαδημαϊκά πεδία των ανθρωπιστικών σπουδών, δείχνουν πώς διασυνδέεται με σειρά άλλων κατηγοριών. Και με την τάξη, και με τη φυλή. Και τα κινήματα, που τόσο τροφοδοντούνται από, όσο και τροφοδοτούν την ακαδημία, το αντιλαμβάνονται και δίνονται καθημερινοί αγώνες. Δεν έχουμε τον χώρο, εδώ, να υπεισέλθουμε, αλλά είναι χρέος μας να τονίσουμε μια προφάνεια. Με όσα πλαίσια και να συνδέεται, η γυναικοκτονία, είναι πρωταρχικά και ήδη πάντα, έμφυλη βία. Δυστυχώς, η συζήτηση μέχρι στιγμής δεν αφορά όλα αυτά και, συχνά, αποκτά και μια εργαλειακότητα που φτάνει να εξηγήσει απόλυτα ένα τέτοιο φαινόμενο, με την τάξη π.χ. Γεγονός που δείχνει κακή πίστη και εμποδίζει να προσέλθει κανείς στο θέμα με διάθεση να ακούσει και να στοχαστεί. Μετά όμως από τις γυναικοκτονίες προσφυγισσών στον Έβρο, τις γυναικοκτονίες αστυνομικού σε βάρος της συζύγου του, της κόρης του και της πεθεράς του, τον βιασμό και γυναικοκτονία της Ελένης Τοπαλούδη στη Ρόδο, τη γυναικοκτονία της Αγγελικής από τον πατέρα της στην Κέρκυρα, δεν πρέπει να δείξουμε καμία ανοχή σε όσους δε θέλουν καμία αλλαγή, αλλά να συνεχίσουμε. Εξάλλου, είναι ακριβώς οι προσπάθειες των κινημάτων, των φεμινιστριών, των σπουδαστών των έμφυλων σπουδών, των παρατηρητηρίων στα κοινωνικά δίκτυα, οι εξελίξεις στη Λατινική Αμερική, που κατέστησαν ορατές ακόμα και αυτές τις ίδιες γυναικοκτονίες που τώρα ανατροφοδοτούν τη δημόσια σφαίρα. Η εθνοκαπιταλιστική ετεροπατριαρχία, γυναικοκτονεί.

Τι πρέπει να γίνει;

Προτείνουμε τη δημιουργία θεσμικού Παρατηρητηρίου για τις γυναικοκτονίες με τη συνεργασία της Γ.Γ. Ισότητας των Φύλων, δημιουργικά ελληνικού Women’s March και απεργίες γυναικών. Εισαγωγή της «γυναικοκτονίας» στον δημοσιογραφικό λόγο και, ασφαλώς, τη νομική συμπερίληψή του. Ως βασικά, πρώτα βήματα. Χρειαζόμαστε μια συμφωνία κοινωνικών κινημάτων που θα επιτελέσει μια μουσική πολυφωνία, τέτοια, που στο μέλλον οι όπερες με μια γυναίκα νεκρή δε θα χωρούν το πάθος και τον έρωτα γιατί αυτά δε θα χωρούν γυναίκες νεκρές. Αντίθετα, τα σπίτια, οι εργασιακοί χώροι, οι δρόμοι θα χωρούν γυναίκες, ασφαλείς, που δεν κρατούν τα κλειδιά τους σφιχτά στη γροθιά.

Νίκος Δασκαλόπουλος

ΥΓ. Ανασκαφή μιας μικρής μερίδας ιστορίας:
H Ιαπωνίδα Noe Itō (1895) υπήρξε λογοτέχνις, δημοσιογράφος, μεταφράστρια και αγωνίστηκε ως αναρχική και φεμινίστρια. Μετέφρασε δοκίμια της Έμα Γκόλντμαν. Δολοφονήθηκε από τον υπαρχηγό της αστυνομίας, μόλις στα 28 της χρόνια. Ξυλοκοπήθηκε μέχρι θανάτου και την έριξαν σε ένα πηγάδι να σαπίσει. Η δολοφονία της θυμίζει έντονα τα χαρακτηριστικά της Ρόζα Λούξεμπουργκ.
Τα χαρακτηριστικά της γυναικοκτονίας, είναι εμφανή ακόμα και σε ένα πλαίσιο που δεν είναι τεχνικά γυναικοκτονία, αμιγώς, όπως το παραπάνω. Ωστόσο είναι τα σώματα των γυναικών που ακόμα και σε τέτοιες περιπτώσεις, στη μελέτη της ιστορίας, θα δούμε ότι δεν τους πιστώνεται η παραμικρή αξία πενθησιμότητας. Δεν είναι αυτά τα σώματα άξια πένθους, και οι ζωές τους δεν ήταν αξιοβίωτες.