Η ανοιχτή φυλακή του Μισέλ Φουκώ

Ανάλυση της ιταλικής έκδοσης της «Τιμωρητικής κοινωνίας», των μαθημάτων που παρέδωσε ο γάλλος φιλόσοφος στο Κολέγιο της Γαλλίας μεταξύ 1972 και 1973 από τον Τόνι Νέγκρι

Exif_JPEG_PICTURE

Exif_JPEG_PICTURE

του Τόνι Νέγκρι

 

Το να ανατρέξει κανείς σ’ αυτά τα Μαθήματα του Μισέλ Φουκώ (La società punitiva. Corso al Collège de France (1972-1973), Feltrinelli) σημαίνει να βυθιστεί στην παρισινή ατμόσφαιρα μετά το ‘68. Ο Ρομπέρ Καστέλ και ο Φελίξ Γκουαταρί (καθώς, φυσικά, και ο Ντελέζ) είναι αυτοί που βγαίνουν αμέσως στο προσκήνιο όταν μιλάμε για θεσμούς καταστολής και, με βάση το σύνολο των ζητημάτων που εγέρθηκαν από εκείνους και έγιναν κεντρικά στην πολιτική συζήτηση, ο Φουκώ ξεκινά την έρευνά του. Οι αντιαυταρχικές πλευρές του ‘68 είχαν δραματοποιήσει την κατασταλτική μορφή του κράτους: αυτό το θέμα χρειαζόταν διευκρινίσεις. Εκτός των άλλων, η εμπειρία της «Ομάδας παρέμβασης για τις φυλακές», «μαοϊκής» προέλευσης, στην οποία πρωταγωνιστεί ο Φουκώ, είναι μια σκληρή εμπειρία απέναντι στη «δικαιοσύνη», τις σωφρονιστικές αρχές και δραματική στη σχέση της με τους κρατούμενους. Το να μιλήσει κανείς για τη φυλακή, να μιλήσει με τη φυλακή, σημαίνει στην ουσία να συγκρουστεί άμεσα με τη δομή της κοινωνικής διοίκησης και να αντιπαρατεθεί με μια ειδική και ουσιαστική λειτουργία του κράτους.

Για τον Φουκώ πρόκειται για ένα άνοιγμα στη στράτευση, στην υποκειμενοποίηση του αγώνα, αλλά και για ένα άνοιγμα που διακόπτεται από τη βία της σύγκρουσης, που αναλώνεται στη δυσαναλογία της πρωτοβουλίας αντίστασης ενάντια στην απάντηση της εξουσίας. Το να εξεγερθεί κανείς είναι σωστό, ωστόσο… άμεσο καθήκον του κριτικού διανοουμένου, που έχει πάρει θέση σ’ αυτόν τον αγώνα, είναι το να εμβαθύνει την ανάλυση. Ο σκοπός είναι να κατανοήσουμε, για να ξαναρχίσουμε, ένα άμεσο βήμα από τη θεωρία στην πράξη, μετατρέποντας τη φυλακή σε μια «υπόθεση» που δεν θα είναι πλέον απλά μια υπόθεση της καταστολής, αλλά της οργάνωσης της καπιταλιστικής κυριαρχίας πάνω στην κοινωνία. Το γεγονός ότι σ’ αυτή την περίπτωση το θέμα του εργοστασίου πηγαίνει μαζί με το θέμα της φυλακής δεν θα πρέπει να μας κάνει να απορούμε: το πολύ-πολύ να είναι άξιο απορίας το γεγονός ότι δεν είναι άμεσα το εργοστάσιο ο πρωταγωνιστής, όπως πολύ συχνά συνέβαινε σ’ εκείνη την ατμόσφαιρα. Όμως, το να μιλήσει κανείς για τη φυλακή σημαίνει ότι μιλάει για το εργοστάσιο: de te fabula narratur (ΣτΜ λατ. Το παραμύθι μιλάει για σένα).

 

Η αγωνία του Πολιτικού

 

Σημαίνει επίσης ότι μιλάει για το «πολιτικό», για το κράτος ως προϊόν ενός «διαρκούς εμφυλίου πολέμου». Από πού βγαίνει αυτή η διατύπωση; Από την ανατροπή του ρητού του Κλάουζεβιτς για τον «πόλεμο ως πολιτική που γίνεται με άλλα μέσα» στην αντίληψη του «πολιτικού ως άμεσου εδάφους κοινωνικού πολέμου». Εκτός από το να συγκεντρώσει θέματα που υπήρχαν στη γαλλική αντιπαράθεση εκείνων των χρόνων (έπρεπε να εξηγηθεί με ποιον τρόπο η κρατική καταστολή των αγώνων του ‘68 άφηνε ανάλλαχτο τον κοινωνικό ανταγωνισμό) και της προηγούμενης δεκαετίας (η επιρροή του Σοσιαλισμού ή Βαρβαρότητα ασφαλώς δεν μειώθηκε) εκείνη η ανατροπή θέλει άμεσα να είναι πολεμική απέναντι στη μαρξιστική και κομμουνιστική αντίληψη της ταξικής πάλης. Είναι πολύ παράδοξη αυτή η πολεμική, γιατί ουσιαστικά η έρευνα του Φουκώ εμβαθύνει την τεκμηριωτική και θεωρητική βάση της και παγιώνει το ρητορικό της αποτέλεσμα (με την αναφορά της εξέγερσης των νορμανδών Nu-pieds) στην επανερμηνεία της ταξικής πάλης εκείνων των μαρξιστών συγγραφέων που την είχαν περιγράψει στην περίοδο της γέννησης του σύγχρονου απολυταρχισμού. Ο Μπόρις Πόρσνεφ (Les soulèvements populaires en France, Οι λαϊκοί ξεσηκωμοί στη Γαλλία), είναι η πηγή αυτού του θέματος και είναι αναμφίβολο ότι για εκείνον «διαρκής εμφύλιος πόλεμος» σημαίνει στα Χίλια Εξακόσια «ταξικός πόλεμος».

Ο Φουκώ ερευνά σε βάθος την ευρεία λογοτεχνία που σε εκείνα τα χρόνια ασχολείται με τη γέννηση του σύγχρονου κράτους και τονίζει την εμμονική παρουσία ενός «διαρκούς εμφυλίου πολέμου» – εκείνου του εμφυλίου πολέμου που ένας άλλος μαρξιστής συγγραφέας, που μελέτησε ευρέως ο Φουκώ, ο Έντουαρντ Τόμσον (The Making of the English Working Class, Η συγκρότηση της αγγλικής εργατικής τάξης), είχε περιγράψει, εξηγώντας τη δημιουργία των συμπεριφορών μιας εργατικής τάξης υπό σχηματισμό.

 

Η κατασχεμένη ζωή

 

Το μοντέλο της φυλακής (και του εργοστασίου), ανακεφαλαίωση της πειθαρχικής διάταξης της εξουσίας, είναι συνεπώς δυνατό να ερμηνευθεί ως μια νέα ανάγνωση της ταξικής πάλης; Δεν υπάρχει απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα: larvatus prodeo (ΣτΜ λατ. προχωρώ μεταμφιεσμένος), επαναλαμβάνει ο Φουκώ. Η πρωτοτυπία της δουλειάς του είναι παρόλα ταύτα μεγάλη όχι μόνο από ιστοριογραφική άποψη (η συνεχής σύγκριση των ποινικών συστημάτων και της ηθικής στην κοινωνική πειθαρχία, στις θεωρίες που συνοδεύουν τη δημιουργία, τη γέννηση του τύπου «κοινωνικός εχθρός» και της ανάλογης ποινής, η εμφάνιση του σωφρονιστηρίου στην Αγγλία και στη Γαλλία, το σχήμα-φυλακή ως κοινωνικό μοντέλο και το εργοστάσιο ως κατάσχεση του χρόνου ζωής, κλπ.) – αλλά κυρίως από την άποψη της μεθόδου, κι εμείς θέλουμε να επιμείνουμε στη μέθοδο.

Ένα πρώτο σημείο συνίσταται στην υπέρβαση, με φαινομενολογικό τρόπο (όταν ως φαινομενολογία εννοούμε αλά Μερλό-Ποντί έναν ορίζοντα εμπειρίας), της στρουκτουραλιστικής μεθόδου. Αντίθετα, η μέθοδος που εγκαινιάζει ο Φουκώ είναι μια «μέθοδος διατακτικών». Μια πορεία εμβάθυνσης της πραγματικότητας για να δοθεί ο λόγος στις πολλαπλές πλευρές, εκφράζοντας την ισχύ των ενεργών υποκειμένων. Τουλάχιστον κατορθώθηκε να γίνει ένας ακριβής διαχωρισμός μεταξύ historia rerum gestarum (ΣτΜ λατ. ιστορία των γεγονότων) και res gestae (ΣτΜ γεγονότα που έχουν συμβεί) και εδώ παρατίθεται με σαφήνεια. Res gestae: μια ιστορία που η αφήγησή της γίνεται με τον συγγραφέα χωμένο στα αρχεία για να προκαλέσει την εμφάνιση ενός εφήμερου καθεστώτος και ενός ιστορικού τοπίου: η ομοχρονία ωθείται στο παρελθόν για να το κάνει να αναβιώσει. Είναι τα ίδια τα ενεργά υποκείμενα της ιστορίας που κινητοποιούνται: προκύπτει ο ορισμός της ιστορίας ως πολέμου των φτωχών ενάντια στην εξουσία και της εξουσίας ενάντια στους φτωχούς. Αυτή είναι η σχέση που διαμορφώνει το ιστορικό αντικείμενο.

 

Η φιλελεύθερη πρόσληψη

 

Υπάρχει όμως και ένα δεύτερο ουσιαστικό σημείο: η μορφή μέσα από την οποία παράγεται η σύγκρουση. Είναι μια πολλαπλή σύγκρουση, σε πληθυντικό αριθμό, που είναι αδύνατο να περιοριστεί  μόνο σε μια κατηγορία. Πόσο επέμεινε πάνω σ’ αυτό η φιλελεύθερη ερμηνεία της σκέψης του Φουκώ! Για τον πλούτο της πολλαπλότητας, μικρο- αντί για μακρο-, διαλυτική του ανταγωνιστικού δυϊσμού του μαρξισμού!
Και όμως, μακράν του να είναι διασκορπιστική, αυτή η σύγκρουση είναι διαρθρωτική – διαρθρωτική προς όφελος της εξουσίας αλλά και σχεδιασμένη, μέσα στην αστάθειά της, από τα επείγοντα της στιγμής, από μια πολλαπλότητα αιτίων που πρέπει πάντα να ανάγονται στο ενιαίο της λειτουργίας –μιας εξουσίας εννοούμενης ως εύθραυστο και αντίφαση. Η σημασία της σχολής των Annales (στη μπροντελιανή περίοδο) σ’ αυτό το σημείο είναι αναμφίβολα ουσιώδης – αλλά τα όσα έκανε σχετικά ο Φουκώ δεν είναι δυνατό να αναχθούν σε οποιαδήποτε εξωτερική επιρροή.

Υπάρχει και ένα τρίτο στοιχείο που χαρακτηρίζει αυτά τα μαθήματα στην εξέλιξη του σκέψης του Φουκώ: ο νέος ορισμός της «γνώσης». Ένας ορισμός της γνώσης που συμπεριλαμβάνει και συνενώνει τόσο την υποκειμενοποίηση του γνωστικού πεδίου όσο και το σύνολο των μηχανισμών που καθορίζουν την πολυπλοκότητά του. Η γνώση μιας εποχής (και του ατόμου που την γνωρίζει) δεν είναι εκτός αλλά εντός του συνόλου των διατακτικών που δομούν, οργανώνουν και ενδεχομένως ρυθμίζουν τη ζωή. Δεν είναι το απλό πλαίσιο των συμβάντων, δεν είναι το νομικό πλέγμα, δεν είναι απλά το ιδεολογικό πεδίο: όλα αυτά πρέπει να συνδεθούν στενά μεταξύ τους όταν χαρακτηρίζουμε μια εποχή, τη δημιουργία της και τις άπειρες αντιθέσεις της.

Η διασπορά των εξουσιών διατρέχεται από το αποτύπωμα των γνώσεων που καταγράφονται σ’ αυτήν. Μια θέση του Φουκώ ενάντια στον Αλτουσέρ; Σίγουρα παίχτηκε υπό αυτή την έννοια, ως μια ακραία και άγρια πολεμική ενάντια στην αλτουσεριανή θεωρία των ιδεολογικών μηχανισμών του κράτους. Παρόλα αυτά πρέπει να είμαστε προσεκτικοί σχετικά μ’ αυτό. Ασφαλώς η άποψη είναι διαφορετική και ανένδοτη: ο Φουκώ βλέπει τα πράγματα «από τα κάτω» και ο Αλτουσέρ «από τα πάνω»– αλλά και στους δύο η εσωτερική σύνδεση των συγκρούσεων που διαρθρώνουν την εξουσία δίνεται από μια γνώση ικανή να παρακολουθήσει τις πολλαπλότητες κατά τη διαμόρφωση του μηχανισμού εξουσίας.

 

Οι σεχταριστικές κατηγορίες

 

Διαβάζοντας αυτά τα μαθήματα γίνεται κατανοητό πόσο ήταν προσχηματικό το γεγονός της πρόσληψης της σκέψης του Φουκώ, το ‘72-’73, ως σκέψη ενός «αντι-Μαρξ». Ξαναδιαβάζοντας αυτά τα μαθήματα εξακολουθώ να επαναλαμβάνω στον εαυτό μου ότι ο Φουκώ έγινε στη Γαλλία ένας αντι-Μαρξ όχι επειδή ήταν κάτι τέτοιο αλλά επειδή ο Μαρξ ήταν άγνωστος στους επικριτές του, τους φίλους ή τους εχθρούς. Το πανόραμα των αναγνώσεων του Μαρξ στη Γαλλία εκείνων των χρόνων είναι, εκτός μερικών εξαιρέσεων, πραγματικά άθλιο.

Οι πιο πρόσφατες μαρξιστικές αναγνώσεις, αλλά και οι παλαιές όπως του Πόρσνεφ και του Τόμσον,  δείχνουν ένα «ζωντανό Μαρξ»: Ο Φουκώ ξαναδιαβάζει αυτόν τον ζωντανό Μαρξ έξω από τις στενόχωρες μαρξιστικές απολογίες του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος και ενάντια σε κάθε αυθεντία, σε κάθε ανάγνωση που γίνεται από τα πάνω, και μετατρέπει τον Μαρξ σε ένα σιωπηρό ενεργό υποκείμενο της μεθόδου του.

Όμως το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τη Γαλλία. Όταν, μερικά χρόνια αργότερα, εμφανίστηκε το Επιτήρηση και Τιμωρία, η πρόσληψή του στο μαρξιστικό χώρο ήταν από τις πιο σεχταριστικές και τυφλές που θα μπορούσε να φανταστεί κανείς. Στην Ιταλία – όπου, ευνοώντας τις εργατιστικές αναγνώσεις του Μαρξ, θα μπορούσε να ήταν απλούστερο να αναγνωστεί αυτό το βιβλίο – οι κριτικές υπήρξαν σκληρές μεταξύ φιλοσόφων και ιδεολόγων όπως ο Άζορ Ρόζα και ο Μάσιμο Κατσάρι. Πολύ διαφορετικές οι αναγνώσεις των νομικών, μεταξύ των οποίων η εξαιρετική ανάγνωση του Μάριο Σμπρίκολι.

Τι να πούμε τελικά; Εκείνα τα Μαθήματα του ‘72-‘73 συνιστούν, όπως είπαμε, μια θαυμάσια εισαγωγή στη μελέτη του «εμφυλίου πολέμου» που διατρέχει την ιστορία του κεφαλαίου και του σύγχρονου κράτους. Από την ισχυρή υποκειμενική εμπλοκή της μεθόδου λείπει ακόμη, μολαταύτα, η συμβολή μιας ολοκληρωμένης στρατευμένης υποκειμενικότητας. Η εμπειρία της Ομάδας Πληροφόρησης για τις Φυλακές δεν ήταν αρκετή για να τη συγκροτήσει. Οι αγώνες των επόμενων χρόνων θα επιτρέψουν στον Φουκώ να λειτουργήσει ως γέφυρα, μέσω της στράτευσης, με τη σκέψη του της δεκαετίας του ’80: μια υποκειμενικότητα σε δράση που θα υπάρξει η θέληση να συσταθεί άμεσα.

 

Μετάφραση από το Μανιφέστο (5/5/2016): Τόνια Τσίτσοβιτς