Η Δύση, η Ανατολή και το κενό ανάμεσα

Μιροσλάβ Πένκοφ “Ανατολικά της Δύσης”
(μτφ. Άκης Παπαντώνης, εκδ. Αντίποδες, 2016)

Τι μπορεί να είναι η ταυτότητα πέρα από τη νοσταλγία; Υπάρχει τέτοιο πράγμα και, αν ναι, πού και πώς πρέπει να την αναζητήσει κανείς; Πώς και γιατί να αποπειραθεί να τη συγκροτήσει; Τέτοια ερωτήματα έρχονται στο μυαλό καθώς διαβάζει κανείς τη συλλογή διηγημάτων Ανατολικά της Δύσης, του Βούλγαρου συγγραφέα Μιροσλάβ Πένκοφ.

Ο Πένκοφ καταπιάνεται με θέματα πολλά και δύσκολα: τον ξεριζωμό, την ταυτότητα, τα τραύματα που αφήνει η ιστορία στους ανθρώπους και στη μνήμη, την οδύνη της απώλειας. Πολλά από αυτά συμπυκνώνονται στο, κορυφαίο κατά τη γνώμη μου, διήγημα της συλλογής, το οποίο δίνει και τον τίτλο σε αυτή. Ένα χωριό που γίνεται δύο λόγω των πολέμων («το ποτάμι που χωρίζει το χωριό στα δύο έγινε το σύνορο: ό,τι ήταν ανατολικά του ποταμού έμεινε στη Βουλγαρία και ό,τι ήταν δυτικά ανήκε πια στη Σερβία»), άνθρωποι με εκείνο το «ύφος της ήττας, τρομακτικό και μεταδοτικό», η λαχτάρα για τα σύμβολα και η λαχτάρα για τους ανθρώπους που ξαφνικά γίνονται απροσπέλαστοι παρόλο που παραμένουν δίπλα, η κοινότητα που διαλύεται και μετά της επιτρέπεται να ξανασυναντιέται και να ξαναζεί σε μικρές δόσεις κάθε πέντε χρόνια, η μοίρα των ανθρώπων που καθορίζονται από τον τόπο που κατοικούν και την ιστορία του αλλά συνάμα τον ξεπερνούν, η νοσταλγία που καταδιώκει διαρκώς και, στο τέλος, το άδειασμα, το κενό. Και η βαθιά ανάσα για την καινούργια αρχή. Οι γέφυρες με τους ανθρώπους, όταν κόβονται, πονούν αλλά και απελευθερώνουν: «μαζί τους χάνεται και ο τελευταίος μου σύνδεσμος με το παρελθόν. Τι δένει τον άνθρωπο με τη γη ή το νερό, αναρωτιέμαι, παρά ο ίδιος ο άνθρωπος;», μας λέει ο Πένκοφ.

Μια ζωή που κρύβεται από την ιστορία

Το διήγημα «Αγοράζοντας τον Λένιν» αποτυπώνει όλη την προσωπική σύγκρουση που απορρέει από τις μεγάλες ανατροπές της ιστορίας. Ο παππούς που μένει πάντα πιστός στην κομμουνιστική ιδεολογία και στα ιδανικά του («έζησα τη ζωή μου με την πεποίθηση πως τα ιδανικά έχουν όντως σημασία. Και τελικά είχαν σημασία»), αλλά και στα καθεστωτικά δόγματα («η αγγλική γλώσσα, επέμενε ο παππούς, ήταν ένα λυσσασμένο σκυλί»), και ο οποίος «μέσα σε ένα χρόνο έχασε όλα όσα μπορούσε να χάσει κάποιος: τη γυναίκα της ζωής του και την αγάπη της ζωής του – το Κόμμα». Από την άλλη ο εγγονός που λαχταράει να φύγει προς το όνειρο της Αμερικής («έφυγα επειδή κουβαλούσα στο αίμα μου τη λύσσα για τη Δύση»). Και ανάμεσά τους η απόσταση που ανοίγεται, αλλά και οι γέφυρες που χτίζονται για να ξεγελάσουν τη δύσκολη προσέγγιση.
Ο Πένκοφ δένει πετυχημένα τις ιστορίες των χαρακτήρων του με την ευρύτερη πολιτική ιστορία, τα συναισθήματα των προσώπων με τα εξωτερικά γεγονότα που τα σημαδεύουν. Το βάρος της ιστορίας είναι γνωστό σε όλους (μια ιστορία που «αρχίζει με αίμα πρέπει να τελειώσει με αίμα», γιατί «το αίμα ενώνει όσους είναι μέρος της ιστορίας και το αίμα τούς χωρίζει»), αλλά υπάρχει και μια ζωή που λες και κρύβεται από την ιστορία και κινείται παράλληλα με αυτήν.

Εργαστήρι κατασκευής ταυτότητας

Οι χαρακτήρες του Πένκοφ είναι εξόριστοι, εκτοπισμένοι, εκτός τόπου, ακόμα κι αν εξακολουθούν να βρίσκονται και να ζουν στον «τόπο τους». Κάποιοι προσπαθούν να επιβιώσουν γνωρίζοντας πως παίζουν με τα όρια της απελπισίας: μπορεί να πουλάνε ένα υποτιθέμενο πολύτιμο κομμάτι του Τείχους, που όμως δεν είναι από μπετόν αλλά από πέτρα, μπορεί να πουλάνε ξανά και ξανά το περίφημο παπούτσι που ο Χρουστσόφ χτυπούσε στο έδρανο, ακόμα κι αν πουλάνε σπορτέξ. Κάποιοι επιλέγουν ένα παρελθόν για να προσκολληθούν ή μια ελπίδα για να στηριχτούν.
Για άλλη μια φορά, τα Βαλκάνια είναι ο κατάλληλος χώρος για να αποκαλυφθεί το εργαστήρι της κατασκευής της ταυτότητας. Ο τρόπος που αλλάζουν τα ονόματα στους «Τούρκους, Πομάκους και λοιπούς μουσουλμάνους» για να τους δώσουν ονόματα βουλγαρικά, ονόματα «κανονικά», σίγουρα θυμίζει πολλά και έχει πολλά να πει. Πίσω από όλα αυτά διακρίνεται διαρκώς η αιωρούμενη, ασταθής και τελικά ανέφικτη ταυτότητα, το κενό που αφήνουν οι σπασμένοι δεσμοί, η σκληρή επίγνωση του ανθρώπου που λέει «εύχομαι πράγματα που δεν μπορούν να συμβούν».
Με ύφος λιτό, χαμηλόφωνο μερικές φορές, ο Πένκοφ παρακάμπτει την παγίδα των εύκολων συναισθηματικών υπερβολών, παίζοντας ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, αλλά και ανάμεσα στην τραγωδία και στην κωμωδία, «σε καιρούς απόγνωσης, σε καιρούς σκοτεινούς».
Ο Μιροσλάβ Πένκοφ γεννήθηκε στη Βουλγαρία το 1982, αλλά από το 2001 ζει στις ΗΠΑ. Αρχικά έγραφε στα βουλγαρικά, αλλά κάποια στιγμή στράφηκε στα αγγλικά: «το γράψιμο ήταν ο μόνος τρόπος να διασχίσω τον ωκεανό, να μικρύνω την απόσταση», λέει ο ίδιος.

Κώστας Αθανασίου