Η γενοκτονία της Σρεμπρένιτσα, ένας καθρέφτης για τους Ευρωπαίους

Ο Νερμίν Σούμπασιτς ήταν μόλις δεκαεννιά χρόνων όταν παραστρατιωτικές ομάδες τον κατέσφαξαν και πέταξαν τα κόκκαλά του μέσα και γύρω από τη Σρεμπρένιτσα. Ο Νερμίν δεν ήταν ο μόνος. Περισσότεροι από οκτώ χιλιάδες τριακόσιοι άνδρες, γυναίκες και παιδιά δολοφονήθηκαν βίαια κατά τη διάρκεια της γενοκτονίας της Σρεμπρένιτσα, μιας από τις πλέον σκοτεινές και απεχθείς σελίδες της πρόσφατης ευρωπαϊκής ιστορίας. Οι ιστορίες τους μπορεί και να είχαν ξεχαστεί αν δεν υπήρχαν οι Μητέρες της Σρεμπρένιτσα και της Ζέπα. Αυτές οι μανάδες, σύζυγοι και αδελφές σκούπισαν τα δάκρυά τους και έδωσαν στην οδύνη τους ένα σκοπό. Δίχως να αναζητούν εκδίκηση, επί είκοσι τέσσερα χρόνια διεκδικούν ακούραστα Δικαιοσύνη. Έχουν ένα μήνυμα για εμάς: Πάψτε να από-ανθρωποποιείτε τον Άλλον.

 

Της Ντούνια Μιγιάτοβιτς*

Πολλοί δεν ξέρουν και δεν θέλουν να ξέρουν για τη γενοκτονία της Σρεμπρένιτσα. Κάποιοι άλλοι νομίζουν ότι ήταν ένα τοπικό ζήτημα, ένα ατύχημα της ιστορίας που δεν αφορά τον υπόλοιπο κόσμο. Αυτή η προσέγγιση δεν είναι μόνο δείγμα αδιαφορίας και σχετικοκρατίας, παράλληλα αποκαλύπτει το υφέρπον αντιμουσουλμανικό αίσθημα που είναι τόσο διαδεδομένο στην Ευρώπη. Η γενοκτονία της Σρεμπρένιτσα αναντίρρητα είχε θρησκευτικό μοχλό. Αυτοί οι άνθρωποι δολοφονήθηκαν απλώς και μόνο επειδή ήταν μουσουλμάνοι. Αυτό το γεγονός συνέβη με τη συνέργεια μιας παθητικής διεθνούς κοινότητας, που γνώριζε τι συνέβαινε αλλά επέλεξε να στρέψει αλλού το βλέμμα της.
Με αυτήν την έννοια, η γενοκτονία της Σρεμπρένιτσα είναι ένας καθρέφτης στον οποίο όλοι εμείς οι Ευρωπαίοι πρέπει να κοιταχτούμε, επί μακρόν και επίμονα. Η Ευρώπη σαφώς δεν βρίσκεται εν όψει ενός παρόμοιου γεγονότος στο εγγύς μέλλον. Ωστόσο, η ανάκαμψη εθνικιστικών κινημάτων που προελαύνουν σε όλο το εύρος της ευρωπαϊκής ηπείρου και ανακηρύσσουν εαυτούς ως τους υπερασπιστές μιας «χριστιανικής Ευρώπης παραδοσιακών αξιών» δεν προμηνύει ειρηνικό μέλλον για τις κοινωνίες μας. Σε αυτό το πλαίσιο, οι μουσουλμάνοι είναι, για άλλη μια φορά, εξέχοντες στόχοι όχι μόνο περιθωριακών ομάδων, αλλά και πολιτικών ευρείας αποδοχής.

Ρατσιστικές πρακτικές

Για αιώνες, οι Ευρωπαίοι παρακολουθούσαν τους μουσουλμάνους με ανησυχία. Όμως, μετά τις διαδοχικές τρομοκρατικές επιθέσεις, που ξεκίνησαν με την επίθεση στη Νέα Υόρκη στις 11 Σεπτεμβρίου 2001, όλοι οι μουσουλμάνοι έχουν στιγματιστεί και διαβιούν σε κοινωνίες ολοένα και πιο εχθρικές. Κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων δεκαετιών, αναφορές προειδοποιούν επίμονα για την άνοδο αντι-μουσουλμανικών αισθημάτων και πρακτικών στην Ευρώπη. Παρόλες τις αδιάσειστες αποδείξεις, η κατάσταση δεν έχει βελτιωθεί. Μια αναφορά που δημοσιοποιήθηκε από ειδικούς της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ενάντια στο Ρατσισμό και τη Μισαλλοδοξία, πριν μερικές εβδομάδες, επιβεβαιώνει το γεγονός και προειδοποιεί για την επιμονή αντι-μουσουλμανικών αισθημάτων στα περισσότερα κράτη μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης.
Αρκεί απλώς κάποιος να διαβάσει αξιόπιστες νέες πηγές για να βρει αποδείξεις αυτής της πραγματικότητας. Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες μουσουλμάνες δέχονται συχνές επιθέσεις επειδή φορούν μαντίλες ή καλύπτουν τα πρόσωπά τους. Τζαμιά δέχονται επιθέσεις και νεκροταφεία βεβηλώνονται. Ρατσιστικές πρακτικές δυσχεραίνουν την εξεύρεση εργασίας, σπιτιού ή την απόκτηση υπηκοότητας για τους μουσουλμάνους. Ένστολοι συνεχίζουν να παρανομούν σταματώντας και διενεργώντας σωματικό έλεγχο σε μουσουλμάνους απλώς και μόνο λόγω εμφάνισης. Επειδή οι πλειονότητα των νέων μεταναστών προέρχεται από χώρες μουσουλμανικού θρησκεύματος, συνεχίζουν να αντιμετωπίζονται με την ίδια δυσπιστία και καχυποψία που οι περισσότεροι ευρωπαίοι μουσουλμάνοι αντιμετώπισαν για πολλές δεκαετίες.

Οι πολιτικοί ηγέτες ακούν;

Οι μουσουλμάνοι δεν είναι μόνοι. Περιστατικά μίσους συνεχίζουν να σημαδεύουν τις ζωές εβραίων και ρομά, που συμπεριλαμβάνονται επίσης ανάμεσα στους προτιμώμενους αποδιοπομπαίους τράγους εκείνων που χωρίζουν την ανθρωπότητα σε φυλές, τάξεις και κάστες. Αυτά ενισχύονται από ένα τοξικό, εθνικιστικό, ανεύθυνο και κυνικό δημόσιο λόγο από πολλούς εξέχοντες πολιτικούς ηγέτες στην Ευρώπη. Το πού μπορούν να οδηγήσουν όλα αυτά είναι πολύ σαφές σε εμένα και σε πολλούς συμπατριώτες μου. Το ερώτημα όμως είναι αν είναι εξίσου σαφές στους πολιτικούς ηγέτες και σε όσους λαμβάνουν αποφάσεις για την Ευρώπη και παραπέρα.
Μεγάλωσα σε μια χώρα που δεν υπάρχει πια εξαιτίας όσων έριχναν λάδι στη φωτιά του εθνοτικού μίσους και του διχασμού. Έχω δει με τα μάτια μου τη βαρβαρότητα και την αιματοχυσία του αχαλίνωτου εθνικισμού, το διχασμό που ενσπείρει και τους ύπουλους τρόπους με τους οποίους προσηλυτίζει ενσταλάζοντας προσδοκίες χωρίς αντίκρισμα. Η ιστορία θα έπρεπε ως τώρα να μας έχει διδάξει ότι τέτοιες καταστάσεις φέρνουν μόνο καταστροφή. Φαίνεται όμως ότι δεν έχουμε μαθητεύσει αρκετά προσεκτικά.

Να μην πέσουμε θύματα του ίδιου λάθους

Τέλος φόρμας
Αν θέλουμε να αντιστρέψουμε αυτό το επικίνδυνο μοτίβο, καλό θα ήταν να αντλήσουμε τα σωστά διδάγματα από τη γενοκτονία της Σρεμπρένιτσα: Δεν ήταν ένα ατύχημα που συνέβη, ενώ είχε ξεκινήσει πολύ πριν αρχίσει να ξετυλίγεται η απόλυτη φρίκη της. Ξεκίνησε όταν άνθρωποι γίνονταν αντικείμενο διακρίσεων με βάση την ταυτότητα τους. Συγκροτήθηκε από ένα δημόσιο λόγο που από-ανθρωποποιούσε τον Άλλο και περιθωριοποιούσε τις φωνές που ασκούσαν κριτική. Πήρε την τελική του μορφή από εσκεμμένες πρακτικές που στόχευαν να αφανίσουν ομάδες ανθρώπων ενώπιον όσων απέστρεφαν το βλέμμα αδιάφοροι για τα τεκταινόμενα.
Όπως συνέβη και με κάθε άλλη γενοκτονία, όσα συνέβησαν στη Σρεμπρένιτσα φέρουν ένα μήνυμα που ξεπερνά τα σύνορα του τόπου όπου έλαβαν χώρα. Ένα μήνυμα εγρήγορσης, που μας προειδοποιεί ότι εάν αποδεχθούμε, συναινέσουμε ή αγνοήσουμε επιθέσεις εναντίον συγκεκριμένων ομάδων ανθρώπων, οι κοινωνίες μας θα αποτελέσουν εύφορο έδαφος για το σπόρο του μίσους.
Το μήνυμα των Μητέρων της Σρεμπρένιτσα και της Ζέπα είναι να μην πέσουμε θύματα του ίδιου λάθους ξανά. Μας λένε πως, αν θέλουμε να ζήσουμε ως ίσοι σε πολυπολιτισμικές κοινωνίες, εάν θέλουμε να ζήσουμε ελεύθεροι από δογματισμό, μίσος και βία, εάν θέλουμε οι μελλοντικές γενιές να έχουν τις ίδιες ελπίδες και προσδοκίες όπως εμείς, χρειάζεται να ορθώσουμε το ανάστημά μας τώρα. Χρειάζεται να υπερασπιστούμε τις αξίες και τις αρχές της ισότητας, του σεβασμού, της διαφορετικότητας και της αποδοχής στις οποίες η Ευρώπη έχει βασιστεί. Έχει έρθει η ώρα να πάρουμε θέση και να εργαστούμε από κοινού ώστε να αντικαταστήσουμε τους σπόρους του μίσους με αυτούς του σεβασμού.

* Η Ντούνια Μιγιάτοβιτς είναι επίτροπος για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα του Συμβουλίου της Ευρώπης.
Το κείμενο δημοσιεύτηκε στον ιστότοπο Open Democracy, στις 10 Ιουλίου 2019.