Η κερκόπορτα των εξορύξεων έχει ανοίξει εδώ και καιρό

Του Γιώργου Βελεγράκη

Αυτές τις μέρες συζητιούνται στη βουλή, και όπως όλα δείχνουν, θα εγκριθούν οι συμβάσεις μίσθωσης τεσσάρων περιοχών στην νότια Κρήτη και το Ιόνιο προς έρευνα και εξόρυξη υδρογονανθράκων. Κατά τη συζήτηση στην αρμόδια επιτροπή ο υφυπουργός Περιβάλλοντος της ΝΔ δήλωσε: «Τα οικονομικά οφέλη είναι συγκεκριμένα και θα υπάρξουν σε όλες τις φάσεις του έργου (…), έχουν προβλεφθεί ρήτρες, φορολογικά έσοδα για το κράτος (…) επιτυγχάνεται η ασφάλεια και η σταθερότητα με την αναβάθμιση της γεωπολιτικής θέσης της χώρας και με την μετατροπή της σε ενεργειακό κόμβο»1. Ενώ ο ΣΥΡΙΖΑ, μέσω του δικού του εισηγητή σημείωσε: «Είναι πασιφανής και στις τέσσερις συμβάσεις, η άποψή μας για τη συμμετοχή των ΕΛΠΕ και δεν έχει να κάνει μόνο με μεγάλο οικονομικό όφελος του δημοσίου από την πιθανή εκμετάλλευση, αλλά και με την πολιτική μας για την τοπική ανάπτυξη, το περιβάλλον»2.

Είναι τόσα πολλά τα οφέλη;

Έρχεται και επανέρχεται, λοιπόν, μια καθαρή θέση που υποστηρίζει ότι τα οφέλη από τις εξορύξεις είναι δεδομένα, πολλά και διαχέονται αδιαμεσολάβητα στην κοινωνία ενώ το κοινωνικό και περιβαλλοντικό κόστος είναι, αν όχι ανύπαρκτο, τουλάχιστον διαχειρίσιμο. Οι λέξεις που χρησιμοποιούνται επίσης χιλιοειπωμένες: ανάπτυξη, πλουτοπαραγωγικοί πόροι, (δεδομένο) δημόσιο συμφέρον, ενεργειακός κόμβος. Οι ταξικές διαφοροποιήσεις και οι τοπικές ιδιαιτερότητες φαίνονται ως μη παρούσες «καθώς όλοι έχουν κερδίζειν» από την εκμετάλλευση των υδρογονανθράκων. «Αυτόματα» θα ανοίξουν χιλιάδες θέσεις εργασίας, θα αυξηθεί η παραγωγική δραστηριότητα της χώρας και θα «αναπτυχθούμε».
Συγκροτείται ένα πλέγμα πολύ συγκεκριμένων και ίδιων ιδεολογημάτων, ενώ ο αντίλογος απονομιμοποιείται ως αναχρονιστικός, αντι-αναπτυξιακός, μειοψηφικός που ενδιαφέρεται μονομερώς για το περιβάλλον και τις τοπικές κοινωνίες. Είναι όμως πράγματι έτσι; Είναι τόσα πολλά τα οφέλη από την εξόρυξη υδρογονανθράκων που εμείς οι αδαείς δεν αντιλαμβανόμαστε;
Δεν θα επιμείνω στις καταστροφικές περιβαλλοντικές συνέπειες των εξορυκτικών δραστηριοτήτων. Αυτές πλέον, είναι εμφανείς, γνωστές και τα παραδείγματα πολλά: από τη δική μας Χαλκιδική μέχρι τις χώρες της Λατινικής Αμερικής που, σε αντιστοιχία με την σημερινή Ελλάδα, μπήκαν σε προγράμματα οικονομικής «σωτηρίας» με άξονα την εκμετάλλευση του δικού τους «μαύρου χρυσού». Το αποτέλεσμα ήταν υποβάθμιση της ποιότητας ζωής και καταστροφή του περιβάλλοντος σε μεγάλη κλίμακα. Εκτός αυτών, να σημειώσω μόνο, τις καταστροφικές συνέπειες ενός πιθανού ατυχήματος ή μιας «διαχειρίσιμης» διαρροής πετρελαίου σε κλειστές θάλασσες όπως είναι το Ιόνιο ή το Αιγαίο. Η πετρελαιοκηλίδα στον Σαρωνικό, είναι εδώ για να μας το υπενθυμίζει.

Οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες

Εκεί που ίσως αξίζει να εστιάσω είναι στις συνέπειες σε οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο. Στην άλλη πλευρά του υποτιθέμενου δίπολου μεταξύ ανάπτυξης και περιβάλλοντος, στον πόλο της ανάπτυξης. Η εξορυκτική βιομηχανία αντιμετωπίζεται συχνά από τα κράτη ως στρατηγικός πυλώνας των όποιων αναπτυξιακών πολιτικών. Η συμβολή της βιομηχανίας, όμως, στα κρατικά έσοδα είναι πολύ μικρή σε σχέση με τη συνολική αξία των παραγόμενων ορυκτών και τη συνολική αξία των κερδών του κλάδου. Προκειμένου να προσελκύσουν ξένες επενδύσεις, οι χώρες προσφέρουν στις επιχειρήσεις πολύ ευνοϊκές συνθήκες -ιδιαίτερα χαμηλές φορολογικές επιβαρύνσεις και δικαιώματα εκμετάλλευσης- οι οποίες, εξασφαλίζουν μεν βραχυπρόθεσμα εισροή συναλλάγματος αλλά αντισταθμίζουν ελάχιστα τις οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις στην τοπική και εθνική οικονομία. Την ίδια στιγμή, οι εταιρείες εξόρυξης είναι πρωταθλήτριες στη φοροδιαφυγή.
Ο κυκλικός χαρακτήρας της εξόρυξης καθιστά τα οικονομικά της κέρδη εξαιρετικά άνισα χρονικά και γεωγραφικά. Η εξορυκτική δραστηριότητα τείνει να ακολουθεί κύκλους άνθησης και πτώσης που επηρεάζονται από τις διεθνείς τιμές των βασικών εμπορευμάτων και τις χρηματαγορές στις οποίες τα κράτη έχουν περιορισμένο έλεγχο. Αυτό καθιστά τις οικονομικές συνεισφορές του κλάδου αβέβαιες μακροπρόθεσμα και δημιουργεί κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα που συνδέονται με την -αναγκαία στους «κανόνες» λειτουργίας του κλάδου- επέκταση και κλιμάκωση των δραστηριοτήτων.
Οι εξορυκτικές οικονομίες χαρακτηρίζονται από δομική ανομοιογένεια της παραγωγικής τους βάσης. Με άλλα λόγια, η εξορυκτική δραστηριότητα αδυνατεί να συνδεθεί επαρκώς με άλλες παραγωγικές δραστηριότητες στις περιοχές ή τις χώρες εξόρυξης. Παράλληλα, παρατηρείται μια μη συμπληρωματικότητα μεταξύ των τομέων, απουσία μιας κατάλληλης πυκνότητας οριζόντιας διαφοροποίησης στη βιομηχανία και πρακτικά μηδενική κάθετη ολοκλήρωση.
Αυτός ο τύπος οικονομίας, η εξορυκτική οικονομία, συχνά λειτουργεί με λογική θύλακα, δηλαδή χωρίς ενσωμάτωση της εξαγωγής πρώτων υλών στην υπόλοιπη οικονομία. Συνεπώς, το παραγωγικό και αναπτυξιακό μοντέλο παραμένει ευάλωτο στις διακυμάνσεις της παγκόσμιας αγοράς και κυρίως στις διακυμάνσεις των τιμών. Επιπλέον, το υψηλό περιθώριο κέρδους, που οφείλεται τόσο στο χαμηλό λειτουργικό κόστος που επιδιώκουν οι εταιρείες εξόρυξης όσο και στα μειωμένα ενοίκια ή τα χαμηλά αντίτιμα για τα μεταλλευτικά δικαιώματα που απολαμβάνουν, ενθαρρύνει την υπερπαραγωγή όταν οι τιμές στην παγκόσμια αγορά είναι υψηλές. Αυτό το σύμπλεγμα διαδικασιών εξηγεί γιατί χώρες με εξορυκτικές οικονομίες δεν μπόρεσαν να επωφεληθούν πλήρως από την παγκόσμια οικονομική ανάπτυξη και την τεχνολογική πρόοδο.

Να σταματήσουμε τις προτεινόμενες εξορύξεις

Αν τα παραπάνω ακούγονται τεχνικά και «μακρινά», ας ξαναγυρίσω στο πολιτικό διά ταύτα. Πρώτον, η κλιματική κρίση, για την οποία τόσο φοβόμαστε, δεν είναι μια μεταφυσική θεομηνία που αναμένουμε να μας χτυπήσει την πόρτα. Είναι ήδη δίπλα μας και έχει ταξικές πτυχές και πολιτικές διαστάσεις. Αν πράγματι θέλουμε να ασχοληθούμε σοβαρά με το ζήτημα, στην περίπτωση μας, πρέπει να σταματήσουμε τις προτεινόμενες εξορύξεις. Δεύτερον, από ότι ακούγεται στο δημόσιο διάλογο, ο ΣΥΡΙΖΑ θέλει να «μετασχηματιστεί» σε πράσινο κόμμα. Αν και δεν πείθομαι ότι αυτός ο μετασχηματισμός δεν είναι παρά επικοινωνιακό τέχνασμα, ας αποδείξει το αντίθετο.

* Ο Γ. Βελεγράκης είναι μεταδιδακτορικός ερευνητής, ΙΦΕ – ΕΚΠΑ
Σημειώσεις:
1. Ρεπορτάζ στην Εφημερίδα των Συντακτών, 26/9/2019, https://www.efsyn.gr/efkriti/koinonia/212277_perasan-apo-tin-epitropi-tis-boylis-oi-symbaseis-gia-toys-ydrogonanthrakes
2. Στο ίδιο.