Η λενινιστική στρατηγική και άλλες ιστορίες για το ασφαλιστικό

roggas

 

Του Βασίλη Ρόγγα

Στις ΗΠΑ ο λενινισμός είναι μια σοβαρή υπόθεση της οποίας τη διαχείριση διεκδίκησε το πιο συντηρητικό κομμάτι της πολιτικής κοινωνίας. Παράδοξο; Κι όμως, αν κανείς δει την ιστορία της συζήτησης για το ασφαλιστικό σε αυτή τη χώρα μπορεί εύκολα να το διαπιστώσει.
Τρία από τα μεγαλύτερα συντηρητικά ινστιτούτα που στηρίζουν με θεωρία και μελέτες το Ρεπουμπλικανικό κόμμα είναι τα The Heritage Foundation, Cato Institute και το παλαιότερο American Enterprise Institute. Ο Ρόναλντ Ρήγκαν εκλέγεται πρόεδρος των ΗΠΑ το 1981. Την ίδια χρονιά το Heritage Foundation εκδίδει τον πρώτο του οδηγό για τη διακυβέρνηση των ΗΠΑ με την ονομασία Mandate for Leadership. Έκτοτε το εκδίδει συναπτά και επικαιροποιημένο έως το 2005. Ο Ρήγκαν ενθουσιάστηκε τόσο πολύ με την πρώτη έκδοση που έδωσε αντίγραφα σε όλο το υπουργικό του συμβούλιο, ενώ φρόντισε να βάλει σε ρόλους κλειδιά στην κυβέρνησή του τους συγγραφείς του. Περίπου το 60% των μεταρρυθμίσεων που πρότεινε το πρόγραμμα πέρασαν τον πρώτο χρόνο της διακυβέρνησης Ρήγκαν.

Τι σχέση έχουν όμως αυτά με τον λενινισμό;

Στο Heritage ως αναλυτής εργάζεται ο Peter Germanis,και την ίδια εποχή διευθυντής στο Cato Institude είναι ο Stuart Butler. Μαζί εκδίδουν το 1983 την εργασία τους: «Επιτυγχάνοντας μια “λενινιστική” στρατητική»1.
Πρόκειται για τον απόλυτο οδηγό επικοινωνιακής επίθεσης και τακτικών αλλαγής στο αμερικάνικο ασφαλιστικό σύστημα προς τη πιο άγρια νεοφιλελεύθερη σκοπιά. Και, μάλιστα, όπως μπορεί εύκολα να φανταστεί κανείς, το αμερικάνικο σύστημα δεν ήταν από εκείνα που εγκόλπωναν τις πλέον προοδευτικές κατακτήσεις της σοσιαλδημοκρατικής συνθήκης της προηγούμενης περιόδου.
Η λενινιστική στρατηγική των Germanis και Butler είχε τρεις παραμέτρους:
• Διαίρεση της συμμαχίας εκείνων που δε θέλουν να μεταρρυθμιστεί το ασφαλιστικό
• Κατασκευή της συμμαχίας εκείνων που θέλουν να μεταρρυθμιστεί
• Ήπιες αλλαγές στους νόμους και τις ρυθμίσεις έτσι ώστε να γίνει περισσότερο ελκτική η επιλογή της ιδιωτικής ασφάλισης
Το σχέδιό τους μπορεί να πετύχει, όπως έλεγαν, αν τεθούν σε εφαρμογή στρατηγικές «επιμόρφωσης» του πληθυσμού σε σχέση με την ασφάλιση. Μόνο που κάτι τέτοιο σημαίνει έξοδα. Οι συγγραφείς προβλέπουν πως φυσικοί σύμμαχοι του πλέγματος εξουσίας της νεοφιλελεύθερης μεταρρύθμισης είναι οι ιδιωτικές ασφαλιστικές εταιρίες και τα τραπεζικά ιδρύματα. Η αλλαγή δεν πρέπει να θίγει τους ήδη συνταξιούχους, ενώ χρειάζεται να στοχεύει περισσότερο στους νέους και τις νέες που είναι ανάγκη να πειστούν ότι δεν μπορούν να πάρουν δημόσια σύνταξη. Είναι σημαντικό να τονιστεί πως οι συγγραφείς καταλαβαίνουν ότι δεν μπορούν να τα βάλουν με το ολοένα και διευρυνόμενη και ισχυρή κοινωνική κατηγορία των συνταξιούχων. Ιδιαίτερα δε, όταν σκεφτόμαστε για διανοούμενους Ρεπουμπλικανικού κόμματος, την παράταξη δηλαδή που έχει παραδοσιακά αυξημένα ποσοστά στους πολίτες μεγαλύτερης ηλικίας. Διαφημίσεις, λόμπινγκ σε πολιτικούς, δημόσιες σχέσεις, διαγράμματα χρειάζεται να τεθούν στην υπηρεσία της μεταρρύθμισης, όπως μας λένε οι φωτισμένοι συγγραφείς περιγράφοντας την κατά την δική τους άποψη την λενινιστική στρατηγική που πρέπει να ακολουθηθεί.
Οι Butler και Germanis τελικά δεν πέτυχαν να μεταρρυθμίσουν το αμερικάνικο ασφαλιστικό σύστημα όπως εκείνοι θα ήθελαν. Πέτυχαν όμως, αυτοί μαζί με πολλούς άλλους, στο να ορίσουν τον τρόπο που τίθεται το ζήτημα του ασφαλιστικού σε παγκόσμιο επίπεδο.

Η λογική του Τρίτου Δρόμου

Ο Τόνι Μπλερ μαζί με τον φίλο και σύμμαχό του στο κόμμα Γκόρντον Μπράουν το 1993 συναντιούνται με την ομάδα του Κλίντον. Ο τελευταίος έχει μόλις εκλεγεί πρόεδρος καταφέρνοντας προηγουμένως να αλλάξει το Δημοκρατικό Κόμμα και αυτό αποτελούσε μια πρόκληση και για την τάση του Μπλερ στο κόμμα του. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1990 οι εργατικοί  μεταλλάσσονται επαρκώς έτσι ώστε να αναβαπτιστούν ως Νέοι Εργατικοί. Το 1998, οι Μπλέρ και Σρέντερ κάνουν κοινή δήλωση ενόψει των επερχόμενων ευρωπαϊκών εκλογών ονομάζοντας την: «Ευρώπη: Ο Τρίτος Δρόμος2».
Την εποχή εκείνη η σοσιαδημοκρατία ελέγχει σχεδόν το σύνολο των κυβερνήσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η επιτυχής δεξιά μετεξέλιξή της την προηγούμενη περίοδο την βοηθά να συνεχίσει τις νεοφιλελεύθερες πολιτικές των συντηρητικών κομμάτων. Ο Σρέντερ, με την «Ατζέντα 2010», προωθεί την υποτίμηση της εργασίας στην Γερμανία με αυξήσεις μισθών κάτω από την παραγωγικότητα, μειώσεις των συντάξεων και του επιδόματος ανεργίας και αλλαγές στο σύστημα υγείας. Ο Σημίτης στην Ελλάδα προκαλεί τις μεγαλύτερες διαδηλώσεις έπειτα από «7 χρόνια εργασιακής ειρήνης», όπως ευρηματικά γράφει η Ελευθεροτυπία της εποχής. Ο Μπλερ προχωρά σε μεταρρυθμίσεις στο ασφαλιστικό και το φορολογικό ευτελίζοντας τις παροχές που είχαν προστατευτεί με αγώνες από τις επιθέσεις της θατσερικής περιόδου. H νέα ορθοδοξία, την οποία ενστερνίζεται η σοσιαλδημοκρατία είναι οι αποκρατικοποιήσεις, που σαφώς αφορούν και το ασφαλιστικό σύστημα των χωρών.
Η διείσδυση της νεοφιλελεύθερης λογικής στα κόμματα της σοσιαλδημοκρατίας είναι ραγδαία και μόνο στις σκανδιναβικές περιοχές το υπόδειγμα της προηγούμενης περιόδου αντέχει με τριγμούς και μεταρρυθμίσεις.

Ο όχι και τόσο ταξικά μεροληπτικός υπόλοιπος κόσμος

Σε πολλές άλλες περιοχές του κόσμου το ασφαλιστικό σύστημα μεταρρυθμίζεται κατά την περίοδο της νεοσυντηρητικής επανάστασης. Η  Τουρκία αλλάζει το ασφαλιστικό της σύστημα, κατά τα πρότυπα της Αργεντινής (σταδιακή μετάβαση στην ιδιωτική ασφάλιση με ρήτρες), την πρώτη περίοδο της πρωθυπουργίας Ερντογάν. Η μεταρρύθμιση είναι ένα αμάλγαμα νεοφιλελεύθερης προσέγγισης για τη φτώχεια, σε συνδυασμό με την παραδοσιακή ισλαμική φιλανθρωπία.
Στην Αυστραλία, το ασφαλιστικό σύστημα μεταρρυθμίζεται στα τέλη του προηγούμενου αιώνα με την ιδιωτική ασφάλιση να αποτελεί ισχυρό πυλώνα του συστήματος θεσμοθετημένο από το 1991. Κύρια χαρακτηριστικά; Η «εξέταση μέσων», ο προσδιορισμός, δηλαδή, μέσα από επίσημη κρατική έρευνα, της οικονομικής δυνατότητας του πολίτη ή όλης της οικογένειας για τη διαπίστωση δικαιώματος συμμετοχής στην κοινωνική ασφάλιση. Η πρακτική αυτή βρίσκει την εφαρμογή της στον Καναδά, τις ΗΠΑ, την Σιγκαπούρη κλπ. Στην πραγματικότητα είναι έννομη και υλική αποτύπωση της παύσης του καθολικού κοινωνικού κράτους. Στην Αυστραλία το Centerlink, ο φορέας που πιστώνει τα επιδόματα κοινωνικής ασφάλισης, είναι συνέργεια δημόσιου και ιδιωτικού τομέα.
Στη Λατινική Αμερική, η κοινωνική ασφάλιση μεταρρυθμίστηκε με έναν τρόπο που είναι πλέον οικείος και στην Ελλάδα. Τα προγράμματα δανεισμού των οικονομιών μπορούσαν να απορροφηθούν από τις χώρες που τα ζητούσαν υπό την πρόνοια να εφαρμόσουν προγράμματα λιτότητας. Η συνθήκη αυτή επέτρεψε της σκληρές περικοπές σε συντάξεις και ιδιωτικοποιήσεις των συστημάτων με τη συνέργεια και του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, του ΔΝΤ, της Παγκόσμιας Τράπεζας και της Διαμερικανικής Αναπτυξιακής Τράπεζας. Η Χιλή είχε δοκιμάσει πρώτη το φρούτο του νεοφιλελευθερισμού με τραγικά αποτελέσματα για την κοινωνική συνοχή3.
Τέλος, στην κομμουνιστική Κίνα, έπειτα από την αλλαγή υποδείγματος το 1978, η καθολικότητα του κοινωνικού κράτους παύει να ισχύει. Το «Σιδερένιο μπολ με ρύζι», δηλαδή η εξασφαλισμένη εργασία και άρα το σταθερό εισόδημα για τα οποία ήταν υπεύθυνο το κράτος αρχίζει να ραγίζει, παρόλο που η κοινωνική ασφάλιση σταδιακά άγγιξε ολοένα και περισσότερο από τον μεγάλο πληθυσμό αυτής της χώρας. Από το 1995, η κοινωνική ασφάλιση αρχίζει να προσαρμόζεται στην οικονομία της αγοράς, μιας και το σύστημα λαμβάνει χαρακτήρα τριών πυλώνων, με τον ιδιωτικό να διευρύνεται ολοένα και περισσότερο.

Τα προβλήματα που έρχονται

Αν όλα αυτά είναι μια πολύ συνοπτική εικόνα των ασφαλιστικών συστημάτων ανά τον κόσμο τις τελευταίες δεκαετίες, αλλά φαντάζει ζοφερή, τα επόμενα χρόνια η κοινωνική ασφάλιση θα τεθεί ως μείζον σημείο διαπάλης μεταξύ των ταξικά υποτελών, των κρατών και των καπιταλιστικών επιχειρήσεων με έμφαση στις ασφαλιστικές εταιρίες.
Ένα μόνο παράδειγμα: Από 828 εκατομμύρια το 2015, η εργατική δύναμη της Κίνας θα συρρικνωθεί στα 658 εκατομμύρια τα επόμενα 35 χρόνια. Ταυτόχρονα, οι ηλικιωμένοι άνω των 65 ετών θα ανέλθουν από 130 εκατομμύρια που είναι τώρα (2015) σε 330 εκατομμύρια το 2050. Ως αποτέλεσμα αυτής της αύξησης τα κόστη των συντάξεων θα αυξηθούν υπέρμετρα και είναι βέβαιο πως θα υπονομεύσουν την αποτελεσματικότητα του συστήματος.
Η Διεθνής Ένωση Κοινωνικής Ασφάλισης (ISSA), οργανισμός που έχει αναφορά σε 160 χώρες και 350 οργανισμούς παγκοσμίως, ιεραρχεί τέσσερα σημαντικά ζητήματα που πρόκειται να ανακύψουν στις επόμενες δεκαετίες:
• Τις αλλαγές στην αγορά εργασίας
• Την κλιματική αλλαγή και την έλλειψη φυσικών πηγών
• Τις δημογραφικές προκλήσεις
• Τις αλλαγές στην οικογένεια, τα φύλα και εν γένη την κοινωνία4
Σε παγκόσμιο επίπεδο τα πιο ισχυρά ασφαλιστικά συστήματα τοποθετούνται στον πάλαι ποτέ δυτικό κόσμο. Οι baby boomers  με την πληθυσμιακή τους ευρύτητα χρηματοδότησαν αδρά τα χρόνια της ενεργής εργασιακής τους ζωής τα συστήματα ασφάλισης. Έχει έρθει η ώρα, εδώ και κάποια χρόνια, να απολαύσουν τους καρπούς των κόπων τους. Μόνο που η επόμενη γενιά εργαζόμενων ή -για να το θέσουμε σωστά – όλες οι επόμενες γενιές εργαζόμενων είναι σταθερά πληθυσμιακά μικρότερες με αποτέλεσμα την, συν τω χρόνω, αδυναμία ανταπόκρισης του συστήματος.
Μπορεί το κενό να συμπληρωθεί με πρόσφυγες και μετανάστες; Προφανώς, και ίσως θα είναι ένα από τα πιο σοβαρά χαρτιά της ευρωπαϊκής αριστεράς ενάντια στον ρατσισμό και την ξενοφοβία. Μόνο που οι ισχυρές προσφυγικές ροές μέχρι στιγμής λειτουργούν πολιτικά με θετικό τρόπο προς την αντίθετη κατεύθυνση. Η αντιστροφή θα συμβεί μόνο όταν γίνει ευρύτατα κατανοητό πως σε μεσοπρόθεσμο επίπεδο ο μόνος τρόπος διατήρησης της κοινωνικής ασφάλισης στην Ευρώπη, ο μόνος τρόπος διατήρησης του παρόντος επιπέδου ζωής, θα ήταν με την αύξηση του εργατικού δυναμικού. Και μιας και η Ευρώπη αντιμετωπίζει ισχυρότατο δημογραφικό πρόβλημα, οι μετανάστες και οι πρόσφυγες είναι η μόνη υπαρκτή λύση που δε θα φτωχοποιήσει βίαια τους συνταξιούχους.
Ο τονισμός είναι στη μεσοπρόθεσμη βάση της επίλυσης. Μακροπρόθεσμα, αν δεν επικρατήσει η επιβολή μιας ρωμαλέας ταξικής πάλης σε παγκόσμιο επίπεδο στην οποία οι από κάτω να νικάνε, δεν θα έχουμε συνταξιοδοτικά συστήματα που να επιτρέπουν συνθήκες ζωής πάνω από τα ορισμένα από τους καπιταλιστές επιβαλλόμενα όρια της φτώχειας.

Σημειώσεις:
1. http://romcache.tripod.com/cato.pdf
2. http://library.fes.de/pdf-files/bueros/suedafrika/02828.pdf
3. Για περισσότερες λεπτομέρειες: https://www.researchgate.net/profile/Carles_Bonet/publication/11550367_Health_and_social_security_reforms_in_Latin_America_the_convergence_of_the_World_Health_Organization_the_World_Bank_and_transnational_corporations/links/0deec52d052678752b000000.pdf
4. https://www.issa.int/topics/megatrends/overview