Η νέα συνάντηση της Αριστεράς με την Ιστορία

Ύστερα από πολύν καιρό οι αναγνώστες της “Εποχής”, και όχι μόνο, θα έχουν την ευκαιρία να διαβάσουν ένα θεωρητικό κείμενο του συντρόφου και φίλου Αιμίλιου Ζαχαρέα. Ο Αιμίλιος συμμετέχοντας και σε πολιτικά καθοδηγητικά όργανα, όπως η Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΕ εσωτερικού, δεν παρέλειπε ποτέ να αντλεί επιχειρήματα προσφεύγοντας στη μαρξιστική θεωρία, στις γνώσεις του ως οικονομολόγου με αξιόλογο έργο και συχνά να εγκαλεί εμάς τους νεώτερους, που μας κέρδιζε, μονόπλευρα, ο οργανωτικός – πολιτικός ακτιβισμός. Η εργασία του που δημοσιεύει σήμερα ευχαρίστως η “Εποχή” επιβεβαιώνει αυτό το σταθερό ενδιαφέρον του, την ικανότητά του να χρησιμοποιεί, εντελώς σύγχρονα ζητήματα, ασκώντας αυστηρή κριτική στους νεοφιλελεύθερους, τη μαρξιστική παιδεία του. Ο στόχος σήμερα, όπως σημειώνει, είναι η υποχρέωση της αριστεράς – και της ελληνικής – που υστερεί να οικοδομήσει μία σύγχρονη εναλλακτική λύση σοσιαλιστικής μορφής.

Του Αιμίλιου Ζαχαρέα

1 Η ανάλυση μερικών διαρθρωτικών προβλημάτων του καπιταλιστικού συστήματος, και ιδιαίτερα των συσχετισμένων με ό,τι αποκαλείται κρίση της Αριστεράς, με οδήγησε στη συναγωγή ορισμένων συμπερασμάτων για την ελλαδική Αριστερά. Συγκεκριμένα, πώς η ιστορική της αμηχανία αποτελεί στην ουσία κρίση κουλτούρας. Με άλλα λόγια, ως αδυναμία να κατανοήσει τα καινούργια στοιχεία της σύγχρονης κεφαλαιοκρατικής παραγωγικής οργάνωσης στο διεθνές και εσωτερικό πεδίο.
Η κρίση κουλτούρας της ελλαδικής Αριστεράς δεν αναφέρεται στην ελλιπή πληροφόρηση όσον αφορά τον προωθητικό ρόλο που επιφέρει η τεχνοεπιστημονική επανάσταση στον ανθρώπινο βίο και στην παραγωγική διαδικασία, αλλά περισσότερο στην ανικανότητα της πολιτικής να παρακολουθήσει την επιτάχυνση των οικονομικών και κοινωνικών εξελίξεων. Οι μορφές της πολιτικής δραστηριότητας εξακολουθούν να παραμένουν εκείνες του παρελθόντος, με αποτέλεσμα να αποκόβονται όλο και περισσότερο από την πραγματική κοινωνία και τα συγκεκριμένα προβλήματα. Το γεγονός αυτό επιβεβαιώνεται έτι περαιτέρω, αφ’ ης στιγμής ό,τι προσδιορίζεται ως «νέος καπιταλισμός», «ύστερος καπιταλισμός» κ.λπ. αποδεικνύεται να έχει σημαντικές δυνατότητες αναπτύξεως, όχι μόνο στο χώρο της οικονομίας αλλά και στο πεδίο των πολιτικών και κοινωνικών δικαιωμάτων.
Έχει υποχρέωση, συνεπώς, η Αριστερά να εκπονήσει μια πολιτική-πνευματική στρατηγική, επιδιώκοντας, έστω εν δυνάμει, να προωθήσει τις ταξικές και κοινωνικές συγκρούσεις από την υπανάπτυξη στην καπιταλιστική ανάπτυξη και να οικοδομήσει σ’ αυτό το πεδίο μια σύγχρονη εναλλακτική λύση σοσιαλιστικής μορφής. Παραμένει αναπάντητο το ερώτημα αν τα κόμματα της Αριστεράς στην Ελλάδα επιθυμούν ή μπορούν να γίνουν οι οργανωτές της κουλτούρας για μια αντίστοιχη πανελλαδική προσπάθεια.

2 Ανίσχυρη και αντι-ιστορική είναι η θέση των νεοφιλελευθέρων ότι η πτώση του ανατολικού κομμουνισμού σηματοδοτεί την υπεροχή του ατομικιστικού πνεύματος και της ιδιωτικής οικονομικής δραστηριότητας. Τίποτε δεν μπορεί να αντιπαραθέσει το άτομο στην κοινότητα. Το Εγώ έξω από το Εμείς, όπως και το Εμείς έξω από το Εγώ, δεν έχουν σχέση με το χώρο και το χρόνο.
«Πρέπει να αποφευχθεί ο προσδιορισμός της κοινωνίας σαν αφαίρεση σε σχέση με το άτομο… Η ατομική ζωή και η γενική ζωή του ανθρώπου δεν διαχωρίζονται… Ο άνθρωπος στο μέτρο που είναι ένα ξεχωριστό άτομο είναι ταυτοχρόνως η ολότητα». (Μαρξ)

Ο κοινωνικός μετασχηματισμός

3 Παραμένει, λοιπόν, ως αλήθεια ότι η σύγχρονη κοινωνία -ή οικονομικός και κοινωνικός σχηματισμός κατά Μαρξ, ή πραγματική κοινωνική μορφή και όχι μόνο ιδανική μορφή, κατά Βέμπερ- είναι σύνολο ανθρώπων κοινωνικώς αλληλοεξαρτημένων, ήτοι σύνολο κοινωνικών σχέσεων. Όπως δεν υπάρχουν άνθρωποι χωρίς κοινωνία, το ίδιο δεν υπάρχουν και κοινωνίες χωρίς ανθρώπους. Άρα οι άνθρωποι είναι όντα κοινωνικώς καθορισμένα, όπως οι κοινωνίες είναι φαινόμενα που οι άνθρωποι παρήγαγαν, καίτοι χωρίς πρόγραμμα.

4 Η προσπάθεια να ερμηνευτεί το συγκλονιστικό 1989 ως επιβεβαίωση της αιωνιότητας των σχέσεων του υφιστάμενου οικονομικού και κοινωνικού σχηματισμού δεν βρίσκει δικαίωση στο σύγχρονο κόσμο. Το άτομο έξω από την κοινωνία είναι ανύπαρκτο και συνεπώς αποκλείεται ως ανάγκη μελέτης και προσδιορισμού κατά τον ίδιο τρόπο που αποκλείεται το φιλοσοφικό Εγώ και το καρτεσιανό Cogito, που μετατρέπει την ύπαρξη σε πνεύμα. Η κοινωνία είναι μια ιστορική πολλαπλότητα υποκείμενη στη δράση και στη μεταβολή των ανθρώπινων δραστηριοτήτων.

5 Εξακολουθεί να παραμένει ως κεντρικό πρόβλημα η αλλαγή του κοινωνικού πλαισίου ή, καλύτερα, η έννοια της μετάβασης – μετασχηματισμού από ένα κοινωνικό σύστημα σε κάποιο άλλο. Αυτό το «άλλο» δεν μπορεί να αναδειχθεί εφόσον ως χώρος παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών υστερεί καταφανώς του προηγουμένου (καπιταλισμός σε σχέση με τον κρατικό σοσιαλισμό), ανεξαρτήτως του στοιχείου της ηθικής υπεροχής και της κοινωνική δικαιοσύνης που εμπεριέχονται στο σοσιαλιστικό ιδανικό.

6 Είναι εκδήλωση επιστημονικής ορθοφροσύνης η εκκίνηση για τη μελέτη του σύγχρονου πολιτικού φαινομένου να γίνεται από τις πιο πολύπλοκες κοινωνίες και όχι από τις απλούστερες (ανεπτυγμένος και μη καπιταλισμός).
Ο σκοπός είναι να κατανοήσουμε μέσα από την πολύπλοκη φύση των προβλημάτων, τα απλά στοιχεία, που είναι τα ξεχωριστά άτομα. Η διαδικασία αυτή δεν μπορεί να έχει ως αρχή και τέλος μόνο τις ανεπτυγμένες ευρωπαϊκές κοινωνίες, αλλά τη συνεκτίμηση των αλληλοεξαρτημένων οικουμενικών προβλημάτων της ανθρωπότητας (περιβάλλον, φύση, ενέργεια, ειρήνη κ.τ.λ.). Η ελλαδική Αριστερά σωστά αποκαλείται ευρωπαϊκή. Είναι λάθος να κατανοείται αποκλειστικώς ως ευρωκεντρική.

Το καπιταλιστικό σύστημα δεν μπορεί να απολυτοποιείται όπως επιχειρούν να κάνουν οι νεοφιλελεύθεροι. Είναι ένα σύστημα αναφοράς, με την έννοια πως προέκυψε ως διαδοχή από άλλα ιστορικά συστήματα. Η πολιτική δράση ως προϋπόθεση μεταβολής ή αλλαγής του συστήματος αναφέρεται σ’ ένα ή περισσότερα πολιτικά υποκείμενα (κόμματα, κινήσεις κ.τ.λ.), τα οποία παρωθούν τα άτομα σε ελεύθερη δράση και συμμετοχή. Η ελεύθερη συμμετοχική δραστηριότητα στα πολιτικά υποκείμενα γίνεται από άτομα τα οποία τυπικώς (νομικώς) είναι ανεξάρτητα, ενώ κοινωνικώς αλληλοεξαρτώνται.
Η κεντρική, πρωταρχική σημασία της ανταλλαγής είναι ουσιαστική για να κατανοηθεί και η ανταλλαγή ιδεών. Πολύ περισσότερο, αφού η ανταλλαγή γίνεται η τυπική μορφή της παραγωγής. Δηλαδή, παραγωγή μέσω της ανταλλαγής. Ανταλλάσσεται ακόμη και ο άνθρωπος ως πράγμα και εναντίον των πραγμάτων. Ποιος μπορεί να αποδείξει ότι αυτός ο μαρξικός λόγος είναι εκτός της σύγχρονης εποχής;

8 Το πασιφανώς καινούργιο στοιχείο της πολύπλοκης κοινωνίας είναι ότι η ανταλλαγή στο χώρο της παραγωγής ανάμεσα στα πράγματα και στους ανθρώπους γίνεται όλο και πιο αφηρημένη. Όχι μόνο επειδή στην παραγωγική διαδικασία υπεισέρχονται οι μηχανές, στις οποίες αποκρυσταλλώνεται η ανθρώπινη κουλτούρα-εργασία, αλλά, επιπροσθέτως, επειδή οι μηχανές «αυτοδιευθύνονται». Δεν χρειάζεται, δηλαδή, να τεθούν σε κίνηση από τον άνθρωπο. Αποκαλύπτεται ότι το σύνολο σχεδόν της ζωής σε μια ανθρώπινη κοινωνία εξαρτάται από τη σχέση ανάμεσα στην «αντικειμενικοποιημένη κουλτούρα» (μηχανές, εξοπλισμός κ.τ.λ.) και στην κουλτούρα των ανθρώπινων υποκειμένων.
Επιπλέον, η κουλτούρα των υποκειμένων μετατρέπεται σε κουλτούρα αντικειμενικοποιημένη, στο μέτρο που η μεγέθυνση της υλικής κατασκευής (hard) συνεπάγεται αυξημένη ζήτηση σε προγράμματα (soft), δηλαδή, σε επιστημονική γνώση, με αποτέλεσμα να αυξάνεται συνεχώς η ανάγκη για χρηματοδότηση των αυτοδιευθυνόμενων μηχανών. Συνοπτικά, η γνώση έχει μετατραπεί σε άμεση παραγωγική δραστηριότητα.

Η παραγωγή της γνώσης

9 «… Στις ανεπτυγμένες βιομηχανικές κοινωνίες, η επιστήμη ως κινητήρας της ίδιας της τεχνικής προόδου έγινε η πρώτη παραγωγική δύναμη». (Habermas). Αυτό δεν οφείλεται επειδή ο homo faber είναι ταυτοχρόνως και homo sapiens, αλλά επειδή η παραγωγή της γνώσης μεγεθύνει την παραγωγική δραστηριότητα των πραγμάτων.
Η ρομποτική, οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές, η πληροφορική εν γένει, αποτελούν αυτό που παραδοσιακά αποκαλείται επέκταση των ανθρώπινων χεριών. Από μιαν άλλη σκοπιά συνθέτουν μια καινούργια υλική ανάπτυξη, μια αντικειμενικοποίηση του νου, μια κουλτούρα που παράγεται κοινωνικά. Δεν υπάρχει συνεπώς «καθαρή επιστήμη», αλλά μόνο βασική, θεμελιώδης επιστήμη, επειδή ακόμη και η καθαρή επιστήμη έχει μετατραπεί σε παραγωγική δύναμη.

10  Η εξέλιξη της πολύπλοκης σύγχρονης κοινωνίας αναδεικνύει ένα γενικό φαινόμενο. Ο βασικός διαχωρισμός δε γίνεται πλέον μεταξύ του ατόμου και της κοινωνίας, αλλά μεταξύ του πνευματικού επιπέδου και εκείνου των αισθήσεων. Τα δύο αυτά επίπεδα συμπλέκονται στη σημερινή παραγωγική δραστηριότητα. Όπως η γλώσσα μεταφέροντας και αντικειμενικοποιώντας κουλτούρα ταυτοχρόνως τη μεγεθύνει, με τον ίδιο τρόπο η γνώση που μετατρέπεται και αντικειμενικοποιείται σε εργαλείο, υποδηλώνει τη γενική της παραγωγική αξία. Αυτό που συνήθως ορίζεται ως «κοινωνικό σώμα» τείνει να λειτουργεί όλο και περισσότερο ως κοινωνικός νους. Η επιστήμη εξελίσσεται σε βασικό δημόσιο αγαθό της σύγχρονης κοινωνίας με την έννοια ότι αποτελεί κουλτούρα αντικειμενοποιημένη. Η επιστήμη, λειτουργώντας ως αντικειμενικοποιημένη κουλτούρα, αποδεικνύει ότι η ιστορία των ανθρώπων δεν είναι μόνο η ιστορία του πνεύματος, αλλά ιστορία μιας γενικής, κοινωνικής αντικειμενικοποίησης, επειδή μέσα απ’ αυτή τη λειτουργία μετασχηματίζονται φυσικά αντικείμενα σε ανθρώπους και πνευματικά αντικείμενα σε πράγματα.

Η ουτοπία και ο σημερινός κόσμος

11 Ζούμε στην εποχή ενός κόσμου δίχως σύνορα. Είναι ανάγκη να ανακαλυφθούν οι αιτίες αυτής της πολύπλοκης οικουμενικότητας που γίνεται η κοινωνία των μαζών, με τη μορφή ενός καταπληκτικού καλειδοσκοπίου εθνών, κουλτούρας, γλώσσας. Καθώς στο πλαίσιο αυτό η επιστήμη γίνεται παραγωγική δύναμη, δεν μπορούμε να συμβιβαστούμε με τις υφιστάμενες ανθρώπινες σχέσεις, όπως επιθυμούν εκείνοι που εξαντλούν τη σκέψη τους στον ορίζοντα του καπιταλισμού. Η σημερινή παγκοσμιότητα διασχίζει τα πράγματα, τα εθνικά σύνορα, τις διαφορετικές γλώσσες. Δεν είναι αλήθεια ότι η επιστήμη και η τεχνική πρέπει να περιορίζουν τον ανθρώπινο χώρο. Δεν είναι αλήθεια ότι η αφθονία και η ευημερία των λίγων πρέπει να επιβάλλει την απελπισία των πολλών. Δεν είναι αλήθεια ότι η ομορφιά του κόσμου πρέπει να ανήκει μόνο σε λίγους, ενώ στους άλλους η χυδαιότητα και η πείνα.

12 Παρόλο ότι η ουτοπία ως εξιδανίκευση του μέλλοντος θεωρείται ανεπίτρεπτη υποκειμενικότητα από την πλευρά της «αυθεντικής» επιστήμης, εντούτοις διαπιστώνεται ότι οι ουτοπίες είναι προϊόντα σημαντικών ιστορικών και κοινωνικών ανακατατάξεων. Πρόκειται, μάλλον, για μια συγκεχυμένη έκφραση κοινωνικών, πολιτικών και οικονομικών κρίσεων. Στις περιπτώσεις αυτές γίνεται προσπάθεια «να ανακαλυφθεί» το μέλλον, ένα μέλλον που απουσιάζει από τη μήτρα του παρόντος.
Η κρίση εκφράζεται με ένα ρήγμα στη συνεχή και απρόσκοπτη ανάπτυξη και προσδιορίζεται σαφώς, όταν οι παραδοσιακοί μηχανισμοί λειτουργίας των οικονομικών και κοινωνικών σχηματισμών παύουν να λειτουργούν. Αναζητείται τότε το μέλλον «πάνω και έξω από την κρίση».
Η κομμουνιστική ουτοπία, όπως και οι σοσιαλιστικές των Μουρ και Καμπανέλα είναι προϊόντα τέτοιων ιστορικών κρίσεων, γιατί οι ουτοπικές συγκυρίες συνδέονται με την αμφισβήτηση, την αμφιβολία, την απώλεια εμπιστοσύνης στην υπάρχουσα κατάσταση.

13 Καθώς η κοινωνική πρακτική των ανατολικών χωρών κατεδάφισε τη σοσιαλιστική ουτοπία, παραμένει ως πρόβλημα η ύπαρξη μιας καινούργιας ουτοπίας, ενός εξιδανικευμένου μέλλοντος.
Άλλο η μελλοντική πρόγνωση, π.χ. ότι το έτος 2025 οι συνταξιούχοι θα αποτελούν το 60% του πληθυσμού —στην οποία πρόγνωση δεν εμπεριέχονται ηθικές αξίες—, άλλο η μελλοντική πρόγνωση η οποία εμπεριέχει τέτοιες αξίες, όπως π.χ. ότι «είναι ο ελεύθερος χρόνος και όχι ο χρόνος εργασίας το μέτρο του πλούτου της κομμουνιστικής κοινωνίας» (Μαρξ).
Οι ουτοπικές διαθέσεις ή εκτιμήσεις ανθούν στο χώρο της θεωρίας και ιδεολογίας στις δυτικές χώρες, προκειμένου περί του προσδιορισμού της μεταβιομηχανικής κοινωνίας.

Η ανάγκη ελευθεριών και συλλογικών πρωτοβουλιών

14 Η στρατηγική του μετασχηματισμού στην εποχή του ηλεκτρονικού πολιτισμού θέτει επί τάπητος την ανάγκη των ατομικών ελευθεριών και των συλλογικών πρωτοβουλιών.
Ανάμεσα στην επιλογή της ελεύθερης αγοράς και των κεντρικών, κρατικών ρυθμίσεων, διάφοροι μελλοντολόγοι της Δύσεως επιλέγουν τη σχεδιοποίηση ή καλύτερα τη σχεδίαση (design) της λειτουργίας των κοινωνικών διαρθρώσεων.
Ο Τόφλερ με τη σχεδιοποίηση εννοεί τη βραχυπρόθεσμη και μακροπρόθεσμη πρόβλεψη σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο, μέσω της συλλογικής εργασίας και των κοινωνικών οργανώσεων. Πρόκειται για την «ανακάλυψη» μεθόδων που προκαταλαμβάνουν τη δημοκρατία του μέλλοντος. Η σχεδίαση (design) των διαδικασιών αποκαλύπτεται ότι έχει διαρκή και όχι μεταβατική αξία.

15 Τα πιο φανταστικά ουτοπικά σενάρια αποκτούν καταστρεπτική ή εποικοδομητική δύναμη, εφόσον κατακτήσουν τις συνειδήσεις των μαζών. Η αρνητική άποψη της ουτοπίας ασκεί μεγάλη ιδεολογική επίδραση στην ανθρώπινη ζωή, όταν πρόκειται για μιαν ολοκληρωτική ιδέα που αντιστοιχεί στα ένστικτα των μαζών: π.χ. φασισμός, ναζισμός, κ.τ.λ. Αυτός είναι ο λόγος για την αντι-ουτοπία που εκπροσωπεί την αρνητική εικόνα του μέλλοντος – π.χ. οι θεωρία των Huxley, Orwell, Burgess και Mumford. Εκείνο που φαίνεται ν’ απορρίπτεται στη σύγχρονη εποχή από τη συνείδηση των μαζών είναι ο ολοκληρωτισμός που έχει ως βάση την τεχνολογία.

Η σχέση ουτοπίας και ιδεολογίας

16 Υπάρχει μια αρνητική συμπεριφορά απέναντι στην ουτοπία εξαιτίας των πολλαπλών διαψεύσεων και επίσης αναφορικώς προς τη δυνατότητα να πραγματοποιηθούν έστω και εν μέρει οι ουτοπικές διακηρύξεις. Το γεγονός αυτό διευκολύνει τη χειραγώγηση της ατομικής και κοινωνικής συνείδησης με την εφαρμογή των μεθόδων της κοινωνικής ψυχολογίας, διαδικασία που επιχειρείται έντονα την τελευταία δεκαετία. Η ανθρωπότητα πάντοτε αναζητά ιδεολογικές μορφές για να εκφραστεί η λαϊκή εμπιστοσύνη και πίστη προς «κάτι καλύτερο», ανεξαρτήτως των υποκειμένων της πολιτικής δράσης. Η σχέση ουτοπίας και ιδεολογίας δεν μπορεί να θεωρηθεί μόνο από την πλευρά της απόστασης της πρώτης από την πραγματικότητα αλλά και ως θετικό στοιχείο ανόδου της εμπιστοσύνης των μαζών προς το μέλλον. Με την έννοια αυτή, η ουτοπία μετατρέπεται σε οικουμενικό φαινόμενο με το οποίο συμπλέκεται η θεωρία και η πράξη του Λόγου. Πρόκειται για μια ενοποιητική διαδικασία της κριτικής αμφιβολίας με την πίστη.

17 Δεν απαιτείται δόση φαντασίας για να διαπιστωθεί ότι σημαντικοί τομείς της οικονομίας θα λειτουργούν στο προσεχές μέλλον με την απασχόληση ενός ελάχιστου αριθμού εργαζομένων, ώστε, με την οικονομική έννοια του όρου, η επίδρασή τους στην παραγωγή να θεωρείται μηδενική. Αυτή είναι η συνέπεια από την εφαρμογή της ρομποτικής στην οικονομία. Αν η τάση αυτή επεκταθεί στο σύνολο της οικονομίας, εκτός του τομέα των προσωπικών υπηρεσιών, τότε το συνολικό καθαρό εισόδημα θα ταυτιζόταν μ’ αυτό που ο Σράφφα αποκαλούσε «μέγιστο ποσοστό κέρδους».
Στις συνθήκες όπου η οικονομία είναι «ρομποτοποιημένη», οι επιπτώσεις στην αξία και στη διανομή του εισοδήματος είναι καταλύτικές. Η θεωρία της αξίας-εργασίας του Μαρξ απομακρύνεται από το προσκήνιο και επιβεβαιώνεται επιστημονικά ότι είναι η τεχνολογία και όχι η εργασία που καθορίζει το σύστημα τιμών παραγωγής.

Μια οιονεί κομμουνιστική κοινωνία

18 Σε μια πλήρως ρομποτοποιημένη οικονομία, εκτός του προβλήματος της αξίας, παραμένει ως θέμα από ποιες επαγγελματικές κατηγορίες θα αγοράζονται τ’ αγαθά, αφοί οι μόνοι κάτοχοι του εισοδήματος θα είναι οι κάτοχοι του κεφαλαίου. Αν υποτεθεί ότι η καθαρή παραγωγή αποτελείται από καταναλωτικά αγαθά, είναι αδύνατο να αγοράζονται όλα από τους καπιταλιστές και το ίδιο συμβαίνει και για τ’ αγαθά παραγωγής. Ούτε μπορούν να διανέμονται από τους επιμέρους κατόχους κεφαλαίων. Προκύπτει συνεπώς η ανάγκη να υπάρχει κάποιο «κράτος», μια κεντρική εξουσία, η οποία δε θα προβαίνει σε μια διανομή εισοδήματος βάσει ανθρωπιστικών κριτηρίων, αλλά βάσει ορθολογιστικών. Δηλαδή, το οικονομικό σύστημα θα διανέμει «στον καθένα σύμφωνα με τις ανάγκες του». Αυτό είναι το κριτήριο διανομής σε μια κοινωνία χωρίς μισθωτούς εργαζομένους και χωρίς τάξεις με την οικονομική έννοια του όρου. Δηλαδή πρόκειται για μια οιονεί κομμουνιστική κοινωνία! Αυτό είναι το παράδοξο. Με την εφαρμογή της ρομποτικής, η περί αξίας-εργασίας θεωρία του Μαρξ είναι άνευ σημασίας, ενώ ταυτοχρόνως η κομμουνιστική ουτοπία εμφανίζεται ως ανάγκη στη ρομποτοποιημένη οικονομία, ιδιαίτερα σήμερα,.

19 Η τρομερή επέκταση του ελεύθερου χρόνου λόγω της ρομποτικής δεν είναι εξ ορισμού ένα θετικό γεγονός. Ο ελεύθερος χρόνος μπορεί να χρησιμοποιείται με τρόπο αρνητικό, με αποτέλεσμα να επεκτείνονται οι αντιπαραγωγικές και παρασιτικές δραστηριότητες και να δημιουργούνται αρνητικά στοιχεία στον ανθρώπινο χαρακτήρα. Ταυτοχρόνως όμως, η ανάπτυξη της βιομηχανίας συνοδεύτηκε από εμφανή στοιχεία μολύνσεως του αέρα, του νερού και του περιβάλλοντος γενικότερα.
Σε ορισμένες αναπτυγμένες χώρες μικρό ποσοστό αυξήσεως της βιομηχανικής παραγωγής μπορεί να επιφέρει ανυπολόγιστες οικολογικές καταστροφές. Είναι ανάγκη να υπάρξει μεγάλος όγκος επενδύσεων για να ουδετεροποιηθούν ορισμένες βιομηχανικές δραστηριότητες και να μειωθεί η μόλυνση του αέρα και των υδάτων.

Ένα πολυφωνικό, πλουραλιστικό σύστημα

20 Διαπιστώθηκε ότι το όριο προς το οποίο τείνει η τεχνική, επιστημονική πρόοδος, είναι όχι μόνο η αύξηση του καθαρού εισοδήματος αλλά και η δραματική επέκταση του ελεύθερου χρόνου, επειδή περιορίζεται κατά πολύ ο παραγωγικός χρόνος της εργασίας.
Το φαινόμενο αυτό, ορατό από το τέλος του 20ού αιώνα, επιλύει σοβαρά προβλήματα και δημιουργεί καινούργια, ίσως πιο σοβαρά.

21 Αποκαλύπτεται, επομένως, από την παγκόσμια εξέλιξη, ότι για απροσδιόριστο χρονικό διάστημα οι οικονομικοί και κοινωνικοί αγώνες θα διεξάγονται σ’ ένα πολυφωνικό, πλουραλιστικό σύστημα, με τη συνύπαρξη όλων των τομέων, ιδιωτικού, κρατικού, συνεταιριστικού κ.λπ. Μέτρο αποκλειστικό πρέπει να είναι ο Άνθρωπος, ενώ στρατηγικός ορίζοντας της αριστερής ιδιαιτερότητας να είναι η Πολιτική Οικονομία της Λαϊκής Συμμετοχής, ως καινούργιο πεδίο της διαλεκτικής των κοινωνικών συγκρούσεων. Αποκλειομένης της προοπτικής να εφαρμοστεί αυτή η στρατηγική σε μονοκομματικό καθεστώς, η Αριστερά μπορεί να ανανεώσει το ραντεβού της με την ιστορία.