Η παγίδα του Θουκυδίδη και τα παλιά, γερά παπούτσια…

giourgos

Ο όρος ανασύρθηκε εσχάτως από τα ιστοριογραφικά εγχειρίδια για να αποδοθεί «επιστημολογικά» το ενδεχόμενο μιας πολεμικής ανάφλεξης στις σχέσεις Ηνωμένων Πολιτειών και Κίνας, εξαιτίας του «πολέμου δασμών» που κήρυξαν οι πρώτες εναντίον της δεύτερης. Είναι η λεγόμενη Παγίδα του Θουκυδίδη. Και παραπέμπει στο συμπέρασμα του αρχαίου ιστορικού και συγγραφέα της Ιστορίας του Πελοποννησιακού Πολέμου ότι στην αναμέτρηση ανάμεσα σε δύο ισχυρές δυνάμεις, μια κυρίαρχη και μια ανερχόμενη, ο πόλεμος είναι αναπόφευκτος, όχι επειδή το θέλουν οι αντίπαλοι, αλλά επειδή κανείς δεν παραιτείται οικειοθελώς χάριν της ειρήνης, ο μεν ένας από την πρωτοκαθεδρία του, ο δε άλλος από τις φιλοδοξίες του.
Ο Θουκυδίδης έγραψε έχοντας κατά νου τη σύγκρουση Αθήνας-Σπάρτης. Και δικαιώθηκε επανειλημμένα. Χαρακτηριστική περίπτωση, ο Μεγάλος Ευρωπαϊκός Πόλεμος 1914-1918. Η πρώτη εκείνη μεγάλη ενδοϊμπεριαλιστική σύγκρουση για τη διεκδίκηση των παγκόσμιων αγορών, γνωστότερη ως Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, υπήρξε και το τελευταίο υπερτοπικών διαστάσεων παράδειγμα «θουκυδίδειας» αυτοπαγίδευσης, αφού ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, που ξέσπασε σύντομα, δεν ήταν παρά η συνέχεια και το τελικό επεισόδιο του Πρώτου.
Στην αναμέτρηση ΗΠΑ-Κίνας –με την τελευταία να διεκδικεί «κεντρικό ρόλο στην παγκόσμια πολιτική σκηνή και περισσότερη συμβολή στην ανθρωπότητα», σύμφωνα με τα λόγια του προέδρου Ξι Ζιπίνγκ στο 19ο Συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος τον περασμένο Οκτώβριο– θα μπορούσε να λειτουργήσει η παγίδα του Θουκυδίδη; Κατηγορηματικά, όχι. Από τον αρχαίο ιστορικό δεν μας χωρίζουν μόνο είκοσι πέντε αιώνες και ένας παγκόσμιος πόλεμος σε δύο δόσεις, αλλά, κυρίως, η βεβαιότητα ότι, λόγω των πυρηνικών όπλων, μια πλανητική πολεμική σύγκρουση θα έχει μόνο ηττημένους.
Υπάρχει, ωστόσο, πάντα η πρόκληση της αναμέτρησης με μη πολεμικούς όρους. Στην οποία ο ηττημένος θα είναι εκείνος που θα την εκλάβει ως πρόκληση για απόλυτη εξουδετέρωση του άλλου. Είναι το σύγχρονο ανάλογο της παγίδας του Θουκυδίδη. Ο Αθηναίος ιστορικός δεν θα μπορούσε να το φανταστεί, όμως οι παγκόσμιες δυνάμεις της εποχής μας, κυρίαρχες και ανερχόμενες, δεν μπορούν να το αγνοήσουν.
Στη διεθνή σύνοδο στο Πεκίνο τον περασμένο Μάιο, όπου συμμετείχαν εβδομήντα αρχηγοί κρατών και επικεφαλής διεθνών οργανισμών, ο κινέζος πρόεδρος παρότρυνε όλες τις χώρες να συμμετέχουν στο σχέδιο αμοιβαίας ανάπτυξης και διεθνούς συνεργασίας «One Belt – One Road», βεβαιώνοντας ότι η χώρα του δεν έχει πρόθεση να δημιουργήσει μια μικρή ομάδα που θα απειλήσει τη σταθερότητα. «Ελπίζουμε», είχε πει, «να δημιουργήσουμε μια μεγάλη οικογένεια αρμονικής συνύπαρξης».
Οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν προσκληθεί, αλλά δεν συμμετείχαν. Σήμερα, ένα χρόνο αργότερα, απαντούν στην «κινεζική πρόκληση» με έναν σκληρό εμπορικό πόλεμο. Πέφτουν στο σύγχρονο ανάλογο της παγίδας του Θουκυδίδη, αντιδρώντας με όρους απόλυτης εξουδετέρωσης του άλλου. Ο οποίος «άλλος» -στη συγκεκριμένη περίπτωση η Κίνα- δεν πρόκειται να αντιδράσει βεβιασμένα. Η Δύση θα πρέπει κάποτε να ασχοληθεί στα σοβαρά με την «τέχνη της απραξίας» σε αναμονή καταλληλότερων συνθηκών, τέχνη που κατέχουν κρατικές οντότητες με ιστορικό βάθος αιώνων το οποίο δεν διαθέτουν οι ίδιες. Η Κίνα, ακόμη και τη δυσμενέστερη των περιπτώσεων θα την δει σαν ευκαιρία για καλύτερη προετοιμασία, καλλιεργώντας και ενισχύοντας σχέσεις με άλλους διεθνείς παράγοντες, κράτη με προβληματικές σχέσεις με τις ΗΠΑ.
Η Ρωσία είναι ένα από αυτά. Που τυγχάνει επίσης -αν σωστά «διαβάζουμε» τα τριάντα χρόνια από τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης- να κατέχει την «τέχνη της απραξίας» σε αναμονή καταλληλότερων συνθηκών. Απόδειξη, η ανάμιξή της στο συριακό πρόβλημα, εκμεταλλευόμενη την ευκαιρία που της πρόσφερε η Δύση με τη μορφή του σκοτεινής προέλευσης Ισλαμικού Κράτους.
Το γαλλο-γερμανικό κανάλι Arte, διαβάζουμε σε άρθρο του Σερζ Χαλιμί στο τεύχος Απριλίου της μηνιαίας γαλλικής εφημερίδας Le monde diplomatique, πρόβαλε δύο τηλεοπτικές σειρές του νορβηγικού φιλμ Occupied (Υπό κατοχή), όπου η Ρωσία, με την έγκριση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καταλαμβάνει τη Νορβηγία για να διασφαλίσει την ακώλυτη παροχή αερίου και πετρελαίου. Το σενάριο παραλληλίζει τους Ρώσους και τους Ναζί κατακτητές της Νορβηγίας τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, συγκρίνοντας τον υποθετικό νορβηγό πρωθυπουργό, που συνεργάζεται με τους Ρώσους, με τον αυστριακό καγκελάριο Κουίσλινγκ και τον γάλλο στρατηγό Πεταίν. Τα πρώτα επεισόδια προβλήθηκαν το 2015, αμέσως μετά την προσάρτηση της Κριμαίας, με την οποία η Ρωσία απάντησε στην απόσπαση της Ουκρανίας από τη Ρωσική Ομοσπονδία.
Το ίδιο κανάλι, συνεχίζει στο άρθρο του ο Χαλιμί, στις 16 Ιανουαρίου, ένα χρόνο μετά την ορκωμοσία του προέδρου Τραμπ, παρουσίασε ένα αμερικανικό ντοκιμαντέρ με τίτλο Η Εκδίκηση του Πούτιν. Βασισμένο στην υπόθεση ότι στη διάρκεια της εκστρατείας για την προεδρική εκλογή στις ΗΠΑ το 2016, «ο Πούτιν έχει την ευκαιρία να εκδικηθεί για μια ολόκληρη ζωή προσβολών», το ντοκιμαντέρ παρουσιάζει «μια επική σύγκρουση ανάμεσα στον Ρώσο πρόεδρο και την αμερικανική δημοκρατία». Μετά τις «πολύχρωμες επαναστάσεις» στη Γεωργία και την Ουκρανία, «ο Πούτιν ξέρει ότι, αργά ή γρήγορα, θα έλθει η σειρά του. Αυτή η αγωνία υπαγορεύει τις κινήσεις του», αυτό εξηγεί την επιθυμία του για εκδίκηση, την εκμετάλλευση των εκλογών, όπου «η Ρωσία του Πούτιν μαχαίρωσε κατάκαρδα τη αμερικανική δημοκρατία»…
Πώς τελειώνει το άρθρο; «Στις 18 Απριλίου 1985, λίγο μετά την ανάληψη της εξουσίας από τον Μιχαήλ Γκορμπατσώφ, το κανάλι FR3 της γαλλικής δημόσιας τηλεόρασης παρουσίασε ένα δραματοποιημένο ντοκιμαντέρ με τίτλο La Guerre en Face, όπου ο παρουσιάζεται ο Κόκκινος Στρατός να εισβάλει στη δυτική Ευρώπη. Τριάντα τρία χρόνια μετά, οι περισσότερες χώρες του Συμφώνου της Βαρσοβίας έχουν συνταχθεί με τις ΗΠΑ, η Σοβιετική Ένωση έχει διαλυθεί και ο αμυντικός προϋπολογισμός της Ρωσίας είναι ίσος με το ένα δέκατο εκείνου των Ηνωμένων Πολιτειών. Αλλά έναν καλό εχθρό δεν τον πετάς».
Ο καλός εχθρός είναι σαν τα παλιά, γερά παπούτσια. Αντέχει μια ζωή.
Είναι και αυτός ένα τρόπος να παγιδευτεί μια παγκόσμια δύναμη στην ψευδαίσθηση της διαιώνισης του μονοπωλίου της κυριαρχίας.

Κωστής Γιούργος