Η χουντική περιπέτεια μέσα από το αρχείο της οικογένειας Μεϋνώ

 

Tου Γεράσιμου Νοταρά

Την Κυριακή συμπληρώνονται 52 χρόνια από την εκδήλωση του κινήματος των συνταγματαρχών, που κατέληξε σε μία καταστροφική για τη χώρα δικτατορία επτάμιση ετών.
Τύχη αγαθή, η εκ δεξιών καθήμενη κυρία Ελένη Μεϋνώ, μου εμπιστεύτηκε προ καιρού το αρχείο της μητέρας της, Ελένης Μεϋνώ – Ζωγράφου. Παρέλαβα 9 ογκώδεις ταχυδρομικούς σάκους από τη Γαλλία και, όταν τους ανοίξαμε με τον συνάδελφό μου στο Ιστορικό Αρχείο Παναγιώτη Καλομοίρη, βρεθήκαμε προ εκπλήξεως. Επρόκειτο για ένα μικρό θησαυρό.
Η επόμενη ευτυχής συγκυρία ήταν η άφιξη στο Αρχείο, λίγες μέρες μετά ως εκπαιδευόμενου, του επίσης παρακαθήμενου στο τραπέζι αυτό, Δημήτρη Μαχλούτα. Πρότεινα στον Παναγιώτη να αναθέσει, υπό την εποπτεία του, στον Δημήτρη την ταξινόμηση του αρχείου αυτού. Πράγματι, στην τρίμηνη παραμονή του κοντά μας παρέδωσε μια υποδειγματική εργασία.
Έχοντας πλέον πλήρη εποπτεία του αρχείου που είχα στα χέρια μου, σε μία εκδήλωση στο Σύλλογο Φυλακισθέντων και Εξορισθέντων 1967-1974, είχα την ευκαιρία να συζητήσω με τον Πρόεδρο της Βουλής Νίκο Βούτση, να του μιλήσω για το αρχείο αυτό και να του προτείνω να το παρουσιάσουμε στη Βουλή. Η απάντηση ήταν καταφατική και μου υπέδειξε, αποκορύφωμα των ευτυχών συγκυριών, να συνεννοηθώ με τη κυρία Νίκη Μαρωνίτη Γενική Γραμματέα του Ιδρύματος της Βουλής.

Μια έκθεση και ο κατάλογός της

Έτσι φτάσαμε στο σήμερα. Έχουμε μια καλά σχεδιασμένη και ωραία παρουσιασμένη έκθεση με δείγματα του αρχείου της Ελένης Mεϋνώ – Ζωγράφου και έναν κατάλογο που την αποτυπώνει, αλλά και στο δεύτερο μέρος του παρουσιάζει, με συνοπτικό αλλά ταυτόχρονα ουσιαστικά περιεκτικό τρόπο, το συνολικό εύρος του αρχείου αυτού. Ο συνδυασμός έκθεσης και καταλόγου, είμαι βέβαιος ότι θα κινήσει το ενδιαφέρον ερευνητών που ασχολούνται με την περίοδο αυτή.
Αλλά θα διερωτηθούν ίσως κάποιοι, τι ιδιαίτερο έχει το αρχείο αυτό, ώστε να με κάνει να τολμήσω να προτρέψω τον φίλο Πρόεδρο και την Γενική Γραμματέα του Ιδρύματος όχι μόνο να το φιλοξενήσουν στις αίθουσες του κορυφαίου θεσμού της Βουλής, αλλά και να παρουσιαστεί με την ευκαιρία της συγκεκριμένης επετείου της επαράτου, που σημαίνει για όλους τους Έλληνες δημοκράτες:
Δεν ξεχνώ.

Η σημασία του αρχείου

* Το αρχείο αυτό αποτυπώνει τη δραστηριότητα ενός μόνον ανθρώπου. Η έκταση αυτής της προσπάθειας, και μόνο όταν περιεργαζόμαστε τον χάρτη που την αποτυπώνει, κόβει την ανάσα. Καλύπτει σχεδόν όλη την Ευρώπη, μεγάλο τμήμα του Καναδά και της Αμερικής, επεκτείνεται ως την Αυστραλία.
* Δεν συγκροτήθηκε με το σκοπό να καταγράψει για το μέλλον την δόξα ενός προσώπου. Είναι τα λειτουργικά κατάλοιπα μιας συγκεκριμένης δράσης, που έμμεσα πλην σαφώς αποδίδονται στο πρόσωπο που διεξήγαγε τον συγκεκριμένο αγώνα.
* Το αρχείο αυτό αποτυπώνει μία πλευρά του αντιδικτατορικού αγώνα, αυτή που διεξήχθη εκτός Ελλάδος, που είναι λιγότερο γνωστή και δεν έχει αποτελέσει ακόμα αντικείμενο συστηματικής ιστορικής επεξεργασία.
* Αποτυπώνει μία σημαντική πλευρά, που είναι η κινητοποίηση των ξένων που συμπαραστάθηκαν στον αγώνα μας. Το πόσο οι δράσεις αυτές επηρέασαν ξένες κυβερνήσεις, πολυεθνικούς θεσμούς, ή και τμήματα των ξένων λαών, είναι ακόμα προς διερεύνηση.
* Το αρχείο αυτό οι κληρονόμοι το προσέφεραν, χωρίς να παρέμβουν στο περιεχόμενό του, ώστε να μεταφερθεί στην Ελλάδα και να αποδοθεί στην έρευνα.

Βαθιές ρίζες

Αλλά ας έρθουμε για μια στιγμή σε μια πιο ανθρώπινη πλευρά. Η μεγάλη Ελένη, όπως είχαμε συνηθίσει να την αποκαλούμε, έτσι ξαφνικά λειτούργησε εν κενώ; Σίγουρα όχι. Πρώτα απ’ όλα ήταν οι ρίζες, η καταγωγή και η Κατοχή που έζησε στην Ελλάδα την περίοδο 1940-1944. Σίγουρα επίσης οι δημοκρατικές αριστερές πεποιθήσεις της. Ακόμα η επιστημονική δουλειά του συζύγου της καθηγητού Ζαν Μεϋνώ, ο οποίος από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 ασχολήθηκε με τη διερεύνηση της ελληνικής πολιτικής ζωής με επιστέγασμα τη δημοσίευση, στα γαλλικά αρχικά (1965) και τον επόμενο χρόνο στα ελληνικά, του έργου «Οι πολιτικές δυνάμεις στην Ελλάδα». Ακολούθησαν η βασιλική εκτροπή από τον κοινοβουλευτισμό, του Ιουλίου του 1965, το στρατιωτικό πραξικόπημα του Απρίλιου του 1967. Μετά το «Rapport sur l’Abolition de la Démocratie en Grèce», στα γαλλικά, μια πρώτη συνοπτική προσέγγιση του θέματος, ακολούθησαν δύο πολυσέλιδοι τόμοι με τον ίδιο τίτλο, που ολοκληρώθηκαν το 1972. Τέλος, το τελευταίο έργο του, που κυκλοφόρησε μετά θάνατό του το1972, ήταν επίσης αφιερωμένο στην Ελλάδα με τίτλο «La dictature grecque a cinq ans!»
Η δραστηριότητα αυτή των δύο γονιών δεν άφησε ανεπηρέαστα τα δύο παιδιά τους. Η μικρή Ελένη, φοιτήτρια την εποχή της δικτατορίας και ο Mισέλ, εκκολαπτόμενος διευθυντής ορχήστρας και μουσουργός, στρατεύονται στον αντιδικτατορικό αγώνα.
Η πρώτη δραστηριοποιείται στον Μακρυγιάννη του Μόντρεαλ και ιδιαίτερα μεταξύ της φοιτητικής κοινότητας του Πανεπιστημίου.
Ο δεύτερος συνθέτοντας ένα μουσικό έργο για βιολί, στο οποίο δίνει το όνομα Λέρος Ι κι ΙΙ, το οποίο αφιερώνει στον υποφαινόμενο, τότε κρατούμενο της Χούντας.
Όλη αυτή η δραστηριότητα της οικογένειας Mεϋνώ, και ιδιαίτερα το εκτενές αρχείο της μεγάλης Ελένης, είναι βέβαιο ότι θα υπηρετήσει αποτελεσματικά τους ερευνητές, που θα ασχοληθούν περαιτέρω με την μικροϊστορία της χουντικής μας περιπέτειας.

Μερικά ερωτήματα

Στο σημείο αυτό θα ήθελα να διατυπώσω ένα ερώτημα, χωρίς να προτίθεμαι να ανοίξω μια νέα συζήτηση σήμερα.
Η ελληνική χουντική περιπέτεια, όπως και άλλες περιπέτειες σε άλλα σημεία του πλανήτη, που εμφανίστηκαν με διάφορους τρόπους, πάνω κάτω την ίδια εποχή, αλλά είχαν τον ίδιο στόχο, της καθυπόταξης κάθε σπίθας απαλλαγής από ξενόδουλα κατεστημένα και κάθε προσπάθειας εμπέδωσης ανεξάρτητης πορείας, μήπως δεν ήταν τόσο ανεξάρτητα μεταξύ τους, αλλά είχαν την ίδια αφετηρία και στόχευαν στο ίδιο αποτέλεσμα;
Η δημιουργία ενός παγκοσμιοποιημένου οικονομικού συστήματος, που δεν συνοδεύεται από κανένα κανόνα λειτουργίας και εποπτείας, με αφανείς ‘ηγήτορες’ τις εταιρείες αξιολόγησης και τα ανώνυμα FUNDS και διαχειριστές τεχνοκράτες χωρίς λαϊκή αναφορά, είναι φαινόμενο παρθενογένεσης;
Ιδού πεδίο λαμπρό για τους ιστορικούς της σύγχρονης ιστορίας να εντάξουν τις μικροϊστορίες στη «μεγάλη εικόνα».
Θα ήθελα ακόμα να διατυπώσω μια ευχή, και ας μη θεωρηθεί ως επαγγελματική διαστροφή, για τη διαφύλαξη όλων των αρχείων της εποχής, τον επαναπατρισμό όσων βρίσκονται στο εξωτερικό και την απόδοσή τους στην έρευνα.