ΙΘΑΓΕΝΕΙΣ ΜΑΠΟΥΤΣΕ ΚΑΙ ΧΙΛΗ: Οι ανυπότακτοι άνθρωποι της γης

Οι ιθαγενείς Μαπούτσε (στη γλώσσα τους σημαίνει άνθρωποι της γης), που κατοικούν στη νότια και κεντρική Χιλή, κατά μήκος των συνόρων της με την Αργεντινή*, αποτελούν το 11% του συνολικού πληθυσμού της (1.800 εκατ. άτομα) και το 80% των ιθαγενών. Αποκαλούνται δε και ανυπότακτοι, καθώς στη μακρόχρονη ιστορία τους δεν μπόρεσαν να τους κατακτήσουν, ούτε οι Ίνκας που αναγκάστηκαν να περιοριστούν στην κατάκτηση μόνο της βόρειας Χιλής, ούτε αργότερα (το 1543) οι Ισπανοί όπου και αυτοί κατέκτησαν μόνο τις βόρειες περιοχές της Χιλής. Για πάνω από τρακόσια χρόνια οι Μαπούτσε αντιστάθηκαν σθεναρά στις αλλεπάλληλες προσπάθειες των ισπανών κατακτητών και κατάφεραν να διατηρήσουν το στρατιωτικό έλεγχο στο μεγαλύτερο μέρος των περιοχών τους, που χαρακτηρίζονται από δάση, μεγάλα ποτάμια, λίμνες, εύφορες πεδιάδες και εξίσου εύφορο υπέδαφος. Ατέλειωτοι οι πόλεμοι και οι μάχες, αμέτρητοι οι νεκροί. Με όπλα μουσκέτα, ακόντια, ρόπαλα, σφεντόνες, τόξα και βέλη, απαλλοτριωμένα από τον ισπανικό στρατό άλογα, αλλά και λάκκους – παγίδες με πασσάλους**, αντιμετώπισαν τον σύγχρονο τότε ισπανικό στρατό. Παράλληλα, κατέστρεφαν συστηματικά τους οικισμούς εποίκων.
Το 1881, οι 3.000 κοινότητες Μαπούτσε, που είναι πια εύποροι κτηνοτρόφοι και έμποροι κυρίως αλόγων, εντάχθηκαν στο ανεξάρτητο πλέον κράτος της Χιλής. Οι Μαπούτσε δεν είχαν εγκαθιδρύσει καμιά μορφή κράτους. Λειτουργούσαν (και λειτουργούν) με βασικό κύτταρο την κοινότητα που αποτελείται από πολλές οικογένειες και εκλέγει τις Αρχές της.

Η απαρχή της ατελείωτης σύγκρουσης με το κράτος

Από το 1884, ξεκίνησε ο τεμαχισμός και η περίφραξη κοινοτικής γης των ιθαγενών με στόχο την πώλησή της. Αυτή η διαδικασία συνεχίστηκε με επιταχυνόμενους ρυθμούς μέχρι το 1927 και τις ολοκλήρωσε η δικτατορία του Πινοσέτ. Είναι η απαρχή της σύγκρουσης με το χιλιάνικο κράτος που κρατά –σχεδόν αδιάλειπτα- μέχρι σήμερα.
Τη δεκαετία του ’50, προσπάθησαν να συμμετάσχουν ενεργά στην πολιτική ζωή της χώρας προσβλέποντας σε κάποιες λύσεις στις διεκδικήσεις τους. Το σύστημα, όμως, όσους δεν ενσωμάτωσε τους περιθωριοποίησε.
Τη δεκαετία του ’60, οι κοινότητες Μαπούτσε ξεσηκώθηκαν μαζικά και εγκαινίασαν ως τακτική το ρίξιμο των φρακτών και την κατάληψη της γης που τους ανήκε από αιώνες πριν. Οι συγκρούσεις ήταν σκληρές και αιματηρές.
Η άνοδος του σοσιαλιστή Αλιέντε το 1970 στην προεδρία γέννησε ελπίδες για τις εδαφικές διεκδικήσεις τους. Σ’ αυτό το πλαίσιο, οι κοινότητες Μαπούτσε εξεγέρθηκαν μαζικά πολλαπλασιάζοντας τις καταλήψεις γης.

Αντίσταση στην ακραία κρατική καταστολή

Όμως η δικτατορία του Πινοσέτ το 1973, στόχευε στη διάλυση των κοινοτήτων Μαπούτσε και στην ιδιωτικοποίηση της κοινοτικής τους γης. Σ’ αυτήν την κατεύθυνση προχώρησε σε περαιτέρω κατάτμηση της γης, που πουλήθηκε σε πολυεθνικές ή ντόπιες εταιρίες σε τιμές… ευκαιρίας και σχεδόν ταυτόχρονα «παραχώρησε» τίτλους κυριότητας για περιορισμένη σχετικά έκταση της κοινοτικής γης (κατά μέσο όρο έξι εκτάρια ανά άτομο), μετατρέποντας έτσι πολλούς ιθαγενείς σε ακτήμονες ή φτωχούς αγρότες. Οι επιλογές δεν ήταν πολλές: ή εργάτες των αφεντικών της γης των προγόνων τους ή μετανάστευση στο Σαντιάγο ή στο Τεμούκο, πρωτεύουσα της διοικητικής περιφέρειας που ανήκουν (Αρουακανία).
Για να εξασφαλιστεί η επίτευξη των στόχων εγκαινιάστηκε εκστρατεία τρόμου κατά των Μαπούτσε και –μεταξύ άλλων- ψηφίστηκε άρθρο στο Σύνταγμα (ισχύει ακόμα!) σύμφωνα με το οποίο οι «αντάρτες» Μαπούτσε θεωρούνται και διώκονται σαν τρομοκράτες. Να επισημανθεί, τέλος, ότι ανάμεσα στα θύματα της δικτατορίας βρίσκονται πολλά άτομα Μαπούτσε δολοφονημένα, «εξαφανισμένα», φυλακισμένα για χρόνια.
Τη δεκαετία του ’90, «το οικονομικό θαύμα της Χιλής» και το υπόδειγμα προς μίμηση του νεοφιλελευθερισμού έχει πάρει το δρόμο του και θα ολοκληρωθεί τα επόμενα χρόνια. Σ’ αυτό το «θαύμα» η αρπαγή και η κακοποίηση, όπως λένε οι Μαπούτσε της γης, έχει συμβάλει ιδιαίτερα: μεγάλες δασικές εκτάσεις που έχουν μετατραπεί σε μονοκαλλιέργειες πεύκου και έλατου για εξαγωγή,
υδροφράγματα ακόμα και σε ιερές τοποθεσίες των Μαπούτσε εξορύξεις, μεγάλες αγροτικές εκμεταλλεύσεις.
Σε όλα αυτά τα μεγάλα έργα οι κοινότητες των Μαπούτσε αντέδρασαν (και αντιδρούν) μαζικά και μαχητικά: κλείσιμο δρόμων, δολιοφθορές και εμπρησμοί στα φορτηγά των πολυεθνικών που μεταφέρουν τα διάφορα προϊόντα, καταστροφές σε σπίτια τσιφλικάδων, είναι η νέα τακτική. Οι περιοχές των ιθαγενών αστυνομοκρατούνται ή και στρατοκρατούνται αρκετές φορές προσφέροντας προστασία στις εταιρείες και τους τσιφλικάδες. Οι συγκρούσεις με τις κρατικές δυνάμεις καταστολής είναι πολύ συχνές. Δολοφονίες, εξαφανίσεις, εισβολές σε σπίτια, αυθαίρετες συλλήψεις και μεγάλες ποινές φυλάκισης, μεγάλος αριθμός παράνομων ιθαγενών. Οι απεργίες πείνας στις φυλακές για τις διακρίσεις κατά των ιθαγενών δεν είναι σπάνιες.
Ωστόσο, οι Μαπούτσε δεν είναι πλέον μόνοι/ες. Τα τελευταία χρόνια οι διεκδικήσεις τους βρήκαν ανταπόκριση και αλληλεγγύη με διαδηλώσεις σε πολλές πόλεις της Χιλής, αλλά και σε άλλες χώρες.

Η εξέγερση του Οκτώβρη και το δημοψήφισμα

Σε προηγούμενο φύλλο της «Εποχής» έχει καταγραφεί η μαζική και μαχητική συμμετοχή των Μαπούτσε στην εξέγερση. Ίσως είναι η πρώτη φορά που αυτοί οι δύο λαοί παλεύουν ως συναγωνιστές απέναντι στον ίδιο, νοσηρό όπως λένε οι Μαπούτσε, εχθρό. Είναι όμως η πρώτη φορά που τόσες πολλές σημαίες των Μαπούτσε ανεμίζουν σε διαδηλώσεις και δεν τις κρατούν με περηφάνια μόνο αυτοί/ές Οι διαφορές τους με άλλες συλλογικότητες/οργανώσεις που συμμετέχουν στην εξέγερση είναι υπαρκτές και δεν αποσιωπούνται. Οι διαδικασίες για την κατάθεση – συζήτηση θέσεων-προτάσεων σχετικά με το δημοψήφισμα για νέο Σύνταγμα που θα πραγματοποιηθεί (;) τον Οκτώβρη συνεχίζονται. Ήδη οι Μαπούτσε ολοκλήρωσαν τις σχετικές διαδικασίες και σε πανεθνικό επίπεδο.

Η πανδημία του κορονοϊού

Όπως γράφαμε σε προηγούμενο φύλλο της «Εποχής», οι ιθαγενείς της Λατινική Αμερικής αφέθηκαν στην τύχη τους και την κατάσταση έσωσε η βιωμένη εμπειρία του κοινοτισμού και της αλληλεγγύης. Και στις αστυνομοκρατούμενες περιοχές των Μαπούτσε την ευθύνη για την προστασία τους ανέλαβαν οι ίδιοι: ομάδες περιφρούρησης στις κοινότητες για είσοδο-έξοδο από τις κοινότητες, ομάδες οικονομικής στήριξης των οικογενειών που έχασαν λόγω του κλεισίματος των λαϊκών αγορών το αποκλειστικό τους εισόδημα και κινητοποίηση όσων γνωρίζουν καλά την παραδοσιακή ιατρική.

* Κατοικούν επίσης και στη νότια- δυτική Αργεντινή. Τους «γνωρίσαμε» το 2.000 από τους αγώνες τους κατά της Μπένετον.
** Τέσσερις αιώνες αργότερα, οι Βιετκόνγκ χρησιμοποίησαν τα ίδια σχεδόν δόκανα.
*** Σήμερα, ένα εκατομμύριο Μαπούτσε ζουν στην πρωτεύουσα.

Γεωργία Ντούσια