Με τη φωνή ενός αγοριού στην πρώτη εφηβεία

Ο Ανγκολέζος συγγραφέας Οντζάκι πρωτοεκδόθηκε στα ελληνικά και μας συστήνεται

3c64b2ad-3efc-4214-a520-2fb6d4e44033_16

Καλεσμένος στο πλαίσιο του 10ου Ιβηροαμερικανικού Φεστιβάλ Λογοτεχνίας Εν Αθήναις – ΛΕΑ (8-19/6), ο Ανγκολέζος συγγραφέας Οντζάκι (ψευδώνυμο του Ndalou de Almeida) μόλις κυκλοφόρησε στην Ελλάδα, από τις εκδόσεις Αιώρα, το πρώτο του βιβλίο «Καλημέρα σύντροφοι», στην πολύ ωραία μετάφραση της Αθηνάς Ψυλλιά. Ο Οντζάκι σπούδασε στη Λισσαβώνα και σήμερα ζει στο Ρίο ντε Τζανέιρο. To 2013 κέρδισε το βραβείο Σαραμάγκο για το μυθιστόρημά του «Os transparentes», πορτρέτο της σύγχρονης Λουάντα, της πόλης του και πρωτεύουσας της Ανγκόλα, στην οποία διαδραματίζονται σχεδόν όλα τα βιβλία του.

 

Ο Οντζάκι γεννήθηκε το 1977 στη Λουάντα, στη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου. «Μετά την επανάσταση των γαρυφάλλων στην Πορτογαλία που ανέτρεψε τον Σαλαζάρ, στην Ανγκόλα ξέσπασε εμφύλιος που ουσιαστικά έληξε το 2002, αλλά ενδιάμεσα το κόμμα* που τελικά είχε αναλάβει την εξουσία ανακήρυξε τη χώρα σοσιαλιστικό κράτος, ενώ το 1989 με την πτώση του τείχους του Βερολίνου ο Πρόεδρος είπε: «Τώρα έχουμε δημοκρατία». Ήταν μια τρέλα, κανένας δεν καταλάβαινε. Το σύστημα είναι πολυκομματικό αλλά δεν ζούμε ακόμη σε μια δημοκρατία» είχε πει σε μια συνέντευξή του το 2014. Πώς ήταν όμως να μεγαλώνεις σε μια σοσιαλιστική χώρα, στην Αφρική; Ο Οντζάκι είχε χαρακτηρίσει το πολίτευμα «σχηματικό σοσιαλισμό» – δηλαδή οι κανόνες ήταν αυστηροί, τα πάντα δημιουργούσαν σχήματα αλλά όχι διαφθορά, ακόμη. Όλοι είχαν χρήματα αλλά δεν μπορούσαν να αγοράσουν τίποτα με αυτά. Όλα διατίθονταν με δελτίο, όπως περιγράφεται και στο Καλημέρα σύντροφοι.
Το βιβλίο είναι το πρώτο του και μαζί με άλλα δύο, τα Os da minha rua (2007) και AvóDezanove e o segredo do soviético (2008), που έχουν περίπου τον ίδιο πρωταγωνιστή, ένα αγόρι στην πρώτη εφηβεία, αποτελούν μια τριλογία που αναφέρεται στη δεκαετία του ’80. Στο Καλημέρα σύντροφοι, που έχει χαρακτηριστεί μετααποικιακή τοιχογραφία, ο Ντάλου, ο αφηγητής που έχει το πραγματικό όνομα του συγγραφέα, ανακαλύπτει τον κόσμο μέσα από το σχολείο, τα παιχνίδια με τους φίλους του, τις πομπώδεις δημόσιες παράτες και τελετουργίες, τις κουβέντες και τις αντιφάσεις των ενηλίκων. Ο συγγραφέας έχει εξομολογηθεί ότι αδυνατεί να αναφερθεί στη δεκαετία του ’80 με άλλη αφηγηματική φωνή, παρά μόνο με αυτή του αγοριού.

Εικόνες μιας χώρας μετέωρης

ondjaki-13020144-436e-42ce-8eb6-f4697925609-resize-750

Η Ανγκόλα πριν από την ανεξαρτησία παρουσιάζεται μέσα από τις συγκρούσεις του ανέμελου βλέμματος του αγοριού με τις διαφορετικές εμπειρίες των ενηλίκων: Ο πατέρας του συμμετείχε στον αγώνα για την ανεξαρτησία, ο οικογενειακός φίλος Αντόνιο νοσταλγεί την περίοδο της αποικιοκρατίας, οι κουβανοί δάσκαλοι εκπλήσσονται που οι μαθητές έχουν τη δυνατότητα να φορούν ρολόι και το σχολείο να διαθέτει τόσα κομπιουτεράκια. Κυρίως, όμως, η αντιπαράθεση με τις απορίες της θείας Ντάντα, η οποία έχει έρθει επίσκεψη από την Πορτογαλία, είναι το «εύρημα» μέσω του οποίου παρουσιάζεται η πολιτική κατάσταση της χώρας. Η θεία, η οποία έφερε δώρο στον Ντάλου, μετά από αίτημά του, μια βαλίτσα πατάτες, εκπλήσσεται όταν οι άνθρωποι βγαίνουν από τα αυτοκίνητά τους όταν περνά ο Πρόεδρος, επειδή αυτός φοβάται ότι κρύβουν όπλα για να τον δολοφονήσουν, ή όταν πρέπει να εξηγήσει ότι στην Πορτογαλία δεν χρειάζεται δελτίο για τα τρόφιμα. Ενώ σκηνές όπου στο σχολείο όλοι πανικόβλητοι πιστεύουν ότι δέχονται επίθεση από το «άδειο φέρετρο», μια ομάδα απατεώνων, παρεμπιπτόντως Ελλήνων, ενώ τελικά είναι ο Πρόεδρος που κάνει την εθιμοτυπική επίσκεψή του, δημιουργούν σουρεαλιστικές εικόνες μιας χώρας μετέωρης ανάμεσα στην πραγματικότητα του εμφυλίου και τη φαντασίωση της επανάστασης.

Oι λεκτικές «μονομαχίες» των παιδιών

Όπως είπε στην παρουσίαση ο Οντζάκι, πολλά πρόσωπα και γεγονότα του βιβλίου είναι πραγματικά. Για παράδειγμα η θεία, η οποία μάλιστα του θύμισε τις πατάτες, οι δάσκαλοι, οι φίλοι, η Ρομίνα, καίτοι το ρομάντζο μαζί της ήταν πόθος του και όχι πραγματικότητα.
Σπίτι, δρόμος, σχολείο, αυτές είναι οι αναφορές του Οντζάκι, όπως ομολόγησε ο ίδιος. Τα βιβλία του είναι αυτοβιογραφικά. Είναι μεγάλη πρόκληση όταν κυκλοφορεί ένα βιβλίο του και στην παρουσίαση όλοι οι ήρωές του κάθονται στην πρώτη σειρά. Το Kαλημέρα σύντροφοι είναι αφιερωμένο σ’ αυτούς. Η γιαγιά του τού εμφύσησε την ιδέα πώς ό,τι μένει στη μνήμη είναι για να το διηγηθείς – να μη το αγνοήσεις. Μπορούμε ένα γεγονός να το φυλάξουμε εντός μας. Μπορούμε να το φυλάξουμε και να το αφηγηθούμε. Ή μπορούμε να το φυλάξουμε και να το αφηγηθούμε με μια διαφορετική εκδοχή, πιο επεξεργασμένη. Αυτό που τοποθετείται πάνω από τα βιβλία, πάνω από όλα, είναι η ίδια η πράξη της αφήγησης. Όλοι οι λαοί έχουν τους αφηγητές τους. Εμείς, στην Ανγκόλα, αφηγούμαστε με τρόπο που μεγεθύνει τα γεγονότα, μας είπε.
Μετά το τέλος της παρουσίασης, βρήκα λίγο χρόνο και τον ρώτησα για τη διατριβή του στο Università degli studi di Napoli L’ Orientale, στην Ιταλία, που έχει ως θέμα τη γλωσσική παράδοση της Ανγκόλας και συγκεκριμένα τις estigas, παιχνίδια λέξεων που αγαπούν πολύ τα παιδιά. Τι είναι οι estigas, λοιπόν;
«Είναι ένα παιχνίδι, ναι. Ένα παιχνίδι λέξεων, νοημάτων, δημιουργικότητας. Μου αρέσει να το μελετώ, να παρατηρώ τα παιδιά, να καταγράφω τις λεκτικές, φωνητικές «μονομαχίες» τους και πώς προσπαθούν να τραβήξουν το ενδιαφέρον του κοινού. Μπορείς να διδαχτείς πολλά για την πραγματικότητα αναλύοντας τις επιλογές τους».

Σοφία Ξυγκάκη

* MPLA, μαρξιστικό κόμμα που στήριζε η Κούβα.