Νεότερες ματιές σε κλασικά έργα

Ράινερ Μαρία Ρίλκε «Οι σημειώσεις του Μάλτε Λάουριντς Μπρίγκε»

(μτφ. Αλέξανδρος Ίσαρης, εκδ. Κίχλη, 2018)

«Ο Ρίλκε δεν αντιμετώπισε ποτέ τις Σημειώσεις του Μάλτε Λάουριντς Μπρίγκε ως μυθιστόρημα. Έλεγε πάντα πως επρόκειτο για “ένα βιβλίο γραμμένο σε πρόζα”. Ωστόσο ο Μάλτε θεωρείται το πρώτο μοντέρνο μυθιστόρημα της γερμανόφωνης λογοτεχνίας», διαβάζουμε στο εξαιρετικό επίμετρο του Αλέξανδρου Ίσαρη που κλείνει την έκδοση αυτή ενός από τα σπουδαιότερα βιβλία του Ράινερ Μαρία Ρίλκε.
Ο 28χρονος πρωταγωνιστής του βιβλίου («είμαι είκοσι οχτώ χρονών και ως τώρα δεν έχει συμβεί σχεδόν τίποτα»), Δανός από πλούσια οικογένεια που όμως τα έχει χάσει όλα και ζει τη δική της παρακμή, φτάνει στο Παρίσι αποφασισμένος να αφιερωθεί στη λογοτεχνία. Εκεί αρχίζει να κρατάει ένα είδος ημερολογίου, οι σελίδες του οποίου συνθέτουν το βιβλίο αυτό. Εκεί θα διαβάσουμε σχόλια για το παρόν και το παρελθόν, αναδρομές στην παιδική ηλικία του συγγραφέα και εικόνες από τη ζωή του στο Παρίσι, σκέψεις για συγγραφείς ή άλλες προσωπικότητες κ.λπ., που δημιουργούν ένα ψηφιδωτό μέσα από το οποίο αποτυπώνεται η μορφή, η ψυχολογία, τα συναισθήματα του πρωταγωνιστή. Μέσα από κάποιες πραγματικά θαυμάσιες σελίδες για ένα τεράστιο φάσμα από θέματα, για τα κορίτσια και τις γυναίκες του Παρισιού ή για τον γείτονα (αυτό το πλάσμα που εισβάλλει σαν τον «πνευμονιόκοκκο των σκύλων») ή για τον Ίψεν (τον «ξεροκέφαλο») ή για τους «Μοναχικούς» (τους καλλιτέχνες που «ζουν μόνοι ως ξένο σώμα μέσα στην κοινωνία»), ο συγγραφέας αποτυπώνει μια ολόκληρη εποχή που βρίσκεται σε μετάβαση, γύρω του όσο και μέσα του («Αλλά τώρα που αλλάζουν τόσο πολλά, δεν ήρθε η σειρά μας να αλλάξουμε κι εμείς;»).
Το βιβλίο είχε εκδοθεί και πριν από λίγα χρόνια από τις εκδόσεις Ροδακιό (μτφ. Δ. Δήμου).

 

Τζόζεφ Κόνραντ «Η επιστροφή»

(μτφ. Σπάρτη Γεροδήμου, εκδ. Ερατώ, 2018)

Η επιστροφή είναι μια ιδιαίτερη –θεματικά, τουλάχιστον– νουβέλα του Κόνραντ. Μιλάει για μια γυναίκα που ξεκινάει –χωρίς να τολμάει όμως να ολοκληρώσει– τη ρήξη με τον αλαζόνα και συναισθηματικά απονεκρωμένο σύζυγό της, έναν άνδρα με πρόσωπο που «είχε εκείνη την ελαφριά χροιά της δυσάρεστα υπερβολικής κτηνωδίας που αποκτάται μερικώς μόνο από την κατάκτηση δύσκολων επιτευγμάτων, από την εξαιρετική διάκριση στα σπορ ή στην τέχνη της απόκτησης χρημάτων, από την εύκολη κυριαρχία πάνω σε ζώα και σε ανθρώπους που έχουν ανάγκη».
Ο σύζυγος, ο Άλβαν Χέρβυ, επιστρέφει κάποια μέρα από τη δουλειά και βρίσκει ένα σημείωμα από τη γυναίκα του, όπου του ανακοινώνει ότι τον εγκαταλείπει. Προτού προλάβει καλά-καλά να επεξεργαστεί και να διαχειριστεί την κατάσταση, εκείνη επιστρέφει. Επιστρέφει, χωρίς όμως να απολογηθεί, χωρίς να δείχνει διάθεση να ταπεινωθεί μπροστά του. Ο Χέρβυ είναι ένας άνθρωπος που τη γυναίκα του την «ποθούσε κυριαρχικά, για διάφορους λόγους, αλλά, βασικά, από ικανοποίηση να γίνεται το δικό του». Γι’ αυτόν, το βασικό δεν είναι η (όποια) αγάπη αλλά η έγνοια να μη λεκιαστεί η υποκριτικά άσπιλη και καλοσιδερωμένη αστική ζωή του, να μην κηλιδωθεί η ηθική του καθωσπρεπισμού, να μη ραγίσει το τσόφλι της κάλπικης οικογενειακής ευτυχίας που τους περιβάλλει.
Η μέχρι χλευασμού επικριτική ματιά του Κόνραντ στις κοινωνικές συμβάσεις και τους κανόνες εκείνης της εποχής είναι κατεδαφιστική, εκείνο όμως που η μαστοριά του συγγραφέα αποδίδει με χειρουργικά λεπτομερή τρόπο είναι η ψυχολογική τρικυμία και οι –εσωτερικές, κυρίως– συγκρούσεις που πυροδοτεί αυτή η αλληλουχία γεγονότων στον Άλβαν, κατά κύριο λόγο, καθώς η γυναίκα, χωρίς να εξαφανίζεται από το κάδρο, μένει όμως σε μεγάλο βαθμό σε δεύτερο πλάνο.
Η επιστροφή γράφτηκε το 1897 και περιλήφθηκε σε μια συλλογή που κυκλοφόρησε τον επόμενο χρόνο. Στα ελληνικά είχε εκδοθεί για πρώτη φορά το 1998, από τις εκδόσεις Πατάκη, από τις οποίες επανεκδόθηκε και πρόσφατα (2016, μτφ. Τ. Μενδράκος).

 

Τα παραμύθια του Περρώ, εικονογραφημένα με τις γκραβούρες του Ντορέ

(μτφ. Δέσποινα Καμπάνη-Δετζώρτζη, Ισμήνη Δούκα, εκδ. Άγρα, 2018)

Μεγάλη συζήτηση έχει γίνει επανειλημμένως για τα παραμύθια, για τη (μη) απλοϊκότητά τους, για τα νοήματά τους, για τις ρίζες τους. Τα παραμύθια του κορυφαίου σε αυτό το είδος συγγραφέα Σαρλ Περρώ εκδόθηκαν για πρώτη φορά στο σύνολό τους το 1697, ενώ η παρούσα έκδοση περιλαμβάνει τις γκραβούρες του Γκυστάβ Ντορέ, που εικονογραφούσαν την έκδοση του 1862 (ή ίσως του 1861).
Στο βιβλίο περιλαμβάνονται, λοιπόν, η Σταχτοπούτα, ο Δαχτυλάκης (ή αλλιώς Κοντορεβιθούλης), η Ωραία κοιμωμένη, ο Παπουτσωμένος γάτος, η Κοκκινοσκουφίτσα, ο Ρικέτος με την τούφα, η Γαϊδουρόγονα, οι Νεράιδες και ο Μπλαβογένης (ή, σύμφωνα με την πιο συνηθισμένη μεταφραστική εκδοχή, ο Κυανοπώγων, αυτή η τρομακτική μορφή που πιθανότατα έλκει την καταγωγή της από θρύλους για κάποια πραγματικά, ίσως, πρόσωπα). Και προφανώς περιέχεται το πλήρες κείμενο των παραμυθιών, καθώς, όπως αναφέρεται στην εισαγωγή, «τα Παραμύθια γράφτηκαν τόσο για κοινό ενηλίκων, εγγράματες γυναίκες κυρίως, όσο και για παιδιά, όμως η κατακρεούργηση που υπέστησαν για να ταιριάξουν στο παιδικό κοινό εμπόδισε την ενδελεχή ανάγνωση της ολότητας του έργου, το οποίο απευθυνόταν σ’ ένα λογοτεχνικά καλλιεργημένο κοινό, ικανό να αποκωδικοποιήσει τα λανθάνοντα νοήματα».
Όσον αφορά την εικονογράφηση, ο πλούτος που εκφράζουν οι γκραβούρες του Ντορέ, «η αναζήτηση μιας ψυχολογικής έκφρασης» αλλά και η προσπάθεια να εκφραστούν χαρακτήρες, τα ερωτήματα που απορρέουν από αυτές («είχε πράγματι [ο ίδιος ο Ντορέ] την πρόθεση να προτείνει μια νέα κατανόηση του κειμένου;») είναι θέματα που αναλύονται εκτενέστατα στα πολύ κατατοπιστικά εισαγωγικά κείμενα που περιλαμβάνονται στη συγκεκριμένη έκδοση.
Τα παραμύθια του Περρώ έχουν γνωρίσει αμέτρητες εκδόσεις, αν και συνήθως σε εκδοχές με διάφορους τύπους «προσαρμογής». Ο ίδιος εκδοτικός οίκος τα είχε εκδώσει στην ίδια μορφή αλλά με διαφορετικά εισαγωγικά κείμενα και πριν από πολλά χρόνια, το 1985.

 

Μπραμ Στόουκερ «Δράκουλας»

(μτφ. Βασίλης Κιμούλης, εκδ. Μεταίχμιο, 2018)

Μπραμ Στόουκερ «Ο καλεσμένος του Δράκουλα»

(μτφ. Ευαγγελία Κουλιζάκη, εκδ. Άγρα, 2018)

Πολλές φορές μιλάμε για τον Δράκουλα. Πόσοι όμως από όσους χρησιμοποιούν αυτή τη λέξη έχουν διαβάσει το μυθιστόρημα του Μπραμ Στόουκερ απ’ όπου προέρχεται;
Ο εφιάλτης του εγκλεισμού του νεαρού δικηγόρου Τζόναθαν Χάρκερ στον πύργο του κόμη Δράκουλα στα Καρπάθια, ο τρόμος της εισβολής του Δράκουλα στην Αγγλία, το ριψοκίνδυνο κυνηγητό του Δράκουλα που θα οδηγήσει διώκτες και διωκόμενο ξανά στα λιμάνια και στα όρη των Βαλκανίων, στήνουν μια πλοκή που αποδίδεται με τη μορφή ημερολογίων, αφηγήσεων, επιστολών, αποκομμάτων από εφημερίδες κ.λπ., για να αποτυπωθεί το κλίμα της υφέρπουσας αλλά διαρκώς εντεινόμενης απειλής, του διάχυτου ερωτισμού, του άγνωστου τρόμου.
Τον χαρακτήρα του Δράκουλα ο Στόουκερ φαίνεται πως τον εμπνεύστηκε από ένα ιστορικό πρόσωπο. Στο ίδιο το μυθιστόρημα αναφέρεται «ο βοεβόδας Δράκουλας, ο πρίγκιπας της Βλαχίας, που έμεινε στην ιστορία για τη σκληρότητα με την οποία αποδεκάτισε τους Τούρκους περνώντας τον μεγάλο ποταμό στα σύνορα με την Τουρκία». Πιθανότατα το πρόσωπο αυτό είναι ο Βλαντ ο 3ος, γιος του Βλαντ του Δράκου, ο οποίος πολέμησε σκληρά τους Τούρκους και έμεινε στην ιστορία ως ο «Παλουκωτής», καθώς χρησιμοποιούσε συχνά τον ανασκολοπισμό για να αποθαρρύνει τους εχθρούς του.
Ο καλεσμένος του Δράκουλα είναι ένα σύντομο διήγημα που εκδόθηκε το 1914, δύο χρόνια μετά τον θάνατο του Στόουκερ, ως μέρος μιας συλλογής διηγημάτων που εξέδωσε η σύζυγος του Στόουκερ, Φλόρενς Μπάλκομπ, η οποία υποστηρίζει πως η ιστορία αποτελούσε μέρος (το πρώτο κεφάλαιο, ίσως;) του Δράκουλα, αλλά τελικά κόπηκε, για λόγους οικονομίας.