Ο κορωνοϊός εναντίον της αγοράς

Των Άντον Γιέγκερ και Στίβεν Κλάιν

Η πανδημία του κορωνοϊού ανατρέπει τα δεδομένα των οικονομιών σε όλο τον κόσμο, με πολλούς αναλυτές να προβλέπουν μια πτώση της οικονομικής παραγωγής συγκρίσιμη με εκείνη της μεγάλης οικονομικής κρίσης του 1929. Οι περισσότερες χώρες σχεδιάζουν μέτρα έκτακτης ανάγκης για να κρατήσουν στη ζωή τις οικονομίες τους ενόσω προσπαθούν να επιβραδύνουν την εξάπλωση του ιού. Αυτά τα μέτρα είναι ζωτικής σημασίας. Αλλά η κρίση του κορωνοϊού αποκαλύπτει ταυτόχρονα τις βαθύτερες ανεπάρκειες της καπιταλιστικής κοινωνίας: με τη μεγάλη εξάρτηση της οικονομικής ζωής από τις παγκόσμιες, αλληλοσυνδεόμενες αγορές, οι περισσότεροι άνθρωποι είναι εξαιρετικά ευάλωτοι στις οικονομικές και κοινωνικές κρίσεις.
Αυτό ήταν κάτι που αδιάκοπα επαναλάμβανε ο ούγγρος πολιτικός στοχαστής των μέσων του προηγούμενου αιώνα Καρλ Πολάνυι, που πέθανε το 1964. Ο Πολάνυι υποστήριζε ότι το υπόρρητο ιδεώδες του καπιταλισμού-ότι το σύνολο ή το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής και της ανταλλαγής θα μπορούσε να οργανωθεί στη βάση των αγορών-ήταν μια ουτοπική φαντασία που μπορεί να καταρρεύσει λόγω απρόβλεπτων εξωτερικών γεγονότων ή εσωτερικών κρίσεων. Αυτό ακριβώς συμβαίνει σήμερα. Αντιμέτωποι με μια συλλογική απειλή, βλέπουμε ότι η σταδιακή επικράτηση της κυριαρχίας της αγοράς τα τελευταία σαράντα χρόνια υπονόμευσε την ανθεκτικότητα των οικονομιών και των κοινωνιών μας.

Οι κρίσεις ως καθολικά συμβάντα

Από τις αρχές της δεκαετίας του 1970, οι δυτικές οικονομίες, ιδιαίτερα του Ηνωμένου Βασιλείου και των Ηνωμένων Πολιτειών, υπέστησαν έναν εσωτερικό μετασχηματισμό με την ενίσχυση του πεδίου δράσης της αγοράς. Οι χρηματοπιστωτικές επιχειρήσεις απελευθερώθηκαν από ρυθμιστικούς περιορισμούς, οι εταιρείες εξαρτήθηκαν περισσότερο από τα χρηματιστήρια για την χρηματοδότησή τους, το κεφάλαιο αλώνιζε ελεύθερα σε όλο τον κόσμο, και η παραγωγή αναδιοργανώθηκε στη βάση σύνθετων παγκόσμιων εφοδιαστικών αλυσίδων. Η νεοφιλελεύθερη επανάσταση είχε στόχο την προστασία του καπιταλισμού από τη μαζική δημοκρατία, ενσωματώνοντάς τον ταυτόχρονα σε νέους, αντιδημοκρατικούς θεσμούς, με αποτέλεσμα την έκθεση των πληθυσμών στις τυχαίες κινήσεις της αγοραίας εξουσίας.
Ο Πολάνυι υποστήριζε ότι οι κρίσεις του καπιταλισμού είναι κάτι περισσότερο από την αδυναμία των επιχειρήσεων να αποκομίσουν κέρδη. Οι κρίσεις ήταν πάντοτε καθολικά συμβάντα που απειλούσαν τον πολιτικό, οικονομικό και ηθικό ιστό της κοινωνίας. Σ’ αυτές τις καταστάσεις, οι ομάδες και τα συμφέροντα που βλάπτονταν από τον μηχανισμό της αγοράς συνασπίζονταν σε μια «αντι-κίνηση» που απαιτούσε να μπουν προστατευτικά φράγματα απέναντι στο αμόκ της αγοράς. Ο Πολάνυι υποστήριζε ότι οι καπιταλιστικές κρίσεις επηρεάζουν πολλές τάξεις ταυτόχρονα, και γι’ αυτό οι αντικαπιταλιστικές κινήσεις απαιτούν διαταξικές συμμαχίες.
Προκειμένου να γίνουν κατανοητές οι διαταξικές επιπτώσεις των καπιταλιστικών δυσλειτουργιών, ο Πολάνυι συχνά αναφέρεται στην «κοινωνία» που αμύνεται απέναντι στις επιθέσεις της αγοράς. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ορισμένες τάξεις αναζητούν προστασία από την αγορά με στόχο όχι την υπέρβαση του καπιταλισμού, αλλά τη σωτηρία του. Όμως, με την αναζήτηση αυτής της προστασίας οι διαταξικές συμμαχίες θα δημιουργήσουν νέους πολιτικούς θεσμούς που μπορούν να διευκολύνουν, αλλά όχι να εγγυηθούν, έναν ουσιαστικότερο δημοκρατικό μετασχηματισμό της κοινωνίας.

«Αντι-κινήσεις»

Αντιμέτωπες με την κρίση του κορωνοϊού που συνιστά μια τεράστια απειλή για τις κοινωνίες τους, οι κυβερνήσεις πήραν τη ριζοσπαστική απόφαση να θυσιάσουν την αγορά για χάρη της συλλογικής ασφάλειας. Αυτού του είδους οι «αντι-κινήσεις» δεν χρειάζεται να είναι αριστερές. Όταν οι Βραζιλιάνοι αγρότες, στο τέλος του δέκατου ένατου αιώνα, ήρθαν αντιμέτωποι με διάφορους λιμούς στράφηκαν στους θρησκευτικούς προφήτες. Από την πλευρά τους, οι Γερμανοί εργοδότες στη δεκαετία του 1930 λαχταρούσαν την πολεμική παραγωγή. Έτσι, η «κοινωνία» του Πολάνυι μπορεί να οριστεί με διάφορους τρόπους-ένα σύνολο αγοραίων σχέσεων, μια «αγνή» φυλετική κοινότητα, μια ομάδα πολιτών ίσων απέναντι στο νόμο. Ο Πολάνυι είχε βαθιά επίγνωση του τρόπου με τον οποίο ο φασισμός προσπαθούσε να απαντήσει στην κρίση του καπιταλισμού της δεκαετίας του 1930.
Εκτός από το γεγονός ότι αναφερόταν σε μια υπερβολικά ομοιογενή «κοινωνία», οι επικριτές του Πολάνυι τον κατηγορούσαν ότι απέκρυπτε το ενδεχόμενο οι «αντι-κινήσεις» του τελικά να σώσουν τον καπιταλισμό αντί να τον θάψουν. Αν, μετά την κρίση, οι Ηνωμένες Πολιτείες αποκτήσουν ένα δημόσιο σύστημα υγείας αυτό θα συμβεί για να κρατηθεί ζωντανό και πειθήνιο το εργατικό δυναμικό, και όχι επειδή θα έχει υπάρξει κάποιο ανθρωπιστικό ή σοσιαλιστικό ενδιαφέρον. Αλλά ο Πολάνυι θεωρούσε ότι η εναλλακτική σε αυτές τις «ανταγωνιστικές κινήσεις» ήταν η αμιγής, καταστροφική αναρχία, όπως αποδείχτηκε από τους πολέμους που κομμάτιασαν την Ευρώπη από το 1914 ως το 1945. Τότε, οι επιλογές των «ανταγωνιστικών κινήσεων» ήταν μόνο δύο: ή η επιβίωση της αγοράς ή η επιβίωση της ανθρωπότητας.
Όπως ήταν αναμενόμενο, μια από τις πιο εντυπωσιακές απώλειες της πανδημίας ήταν οι αντιλήψεις που επί σαράντα χρόνια είχαν μετατραπεί σε «κοινό νου». Στην Αμερική και στο Ηνωμένο Βασίλειο, η απεγνωσμένη αναζήτηση μηχανισμών που θα μπορούσαν να κρατήσουν ζωντανούς τους ανθρώπους κατά τη διάρκεια μιας γενικής οικονομικής κρίσης δείχνει πόσο σαθρό είναι τελικά το κοινωνικό δίχτυ ασφάλειας. Πρόκειται για μια ωμή παραδοχή του γεγονότος ότι οι θεσμοί που έχουν σχεδιαστεί για να καλύπτουν τα κενά της αγοράς, όπως η ασφάλιση της ανεργίας ή η δωρεάν υγειονομική περίθαλψη, έχουν κουρελιαστεί, και είναι πια προσανατολισμένοι στην επιβολή κυρώσεων στους άνεργους και στον εξαναγκασμό τους να επιστρέψουν στην αγορά. Η τωρινή κατάσταση απλώς έχει γενικεύσει τις κρίσεις που βιώνουν κάθε μέρα οι φτωχοί, οι επισφαλώς εργαζόμενοι και οι άνεργοι.

Ένα μάθημα για τον καπιταλισμό

Δεν υπάρχει εγγύηση ότι η εξέλιξη της κρίσης θα επηρεαστεί από την Αριστερά. Με κάποιες εξαιρέσεις, όπως η αυτή της συμμαχικής κυβέρνησης Σοσιαλιστών και Ποδέμος στην Ισπανία που προχώρησε στην επίσχεση των ιδιωτικών νοσοκομείων, δεν υπάρχει κάποια ισχυρή προοδευτική απάντηση στην κρίση. Παρ’ όλα αυτά, η πανδημία έχει ήδη γεννήσει τις δικές της απρόβλεπτες «αντι-κινήσεις». Ξαφνικά, έγινε εμφανές το ενδεχόμενο διάφορων οικονομικών διευθετήσεων: αναστολή πληρωμής των λογαριασμών νερού και υγραερίου στη Γαλλία, χρηματικές μεταβιβάσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες, εθνικοποίηση αεροπορικών εταιρειών στην Ιταλία, μισθολογική προστασία στο Ηνωμένο Βασίλειο. Υπάρχουν συν και πλην σε όλα αυτά το μέτρα. Το βασικό εισόδημα μπορεί να διατηρήσει σε κάποιο βαθμό την αγοραστική δύναμη, αλλά δεν αρκεί για να επανασυσταθούν οι διαλυμένες υποδομές της Αμερικής. Οι εθνικοποιημένες εταιρείες μπορούν να επιστρέψουν στα χέρια των ιδιωτών μόλις ηρεμήσει η κρίση, έχοντας προηγουμένως καλοταϊστεί με δημόσιο χρήμα. Οι χρηματικές ενέσεις, έχοντας στόχο τη διάχυση της βοήθειας από πάνω προς τα κάτω, μπορεί εν τέλει να ωφελήσουν τους εργοδότες και όχι τους εργαζόμενους. Δεν είναι αριστερές όλες οι μορφές του αγώνα για την αντιμετώπιση της κρίσης.
Ο κορωνοϊός, όμως, μας δίδαξε ένα πολύ σοβαρό μάθημα. Ο καπιταλισμός παραμένει ένα εγγενώς ασταθές σύστημα, που παράγει εσωτερικές κρίσεις και είναι ευάλωτος σε κρίσεις που έρχονται απ’ έξω. Πάντως, είναι δύσκολο να χαρακτηρίσουμε τον κορωνοϊό ως ένα αμιγώς «εξωγενές» φαινόμενο. Μπορεί να μετακινηθεί μέσω των παγκόσμιων εφοδιαστικών αλυσίδων και του αερομεταφορών, ενώ η εμφάνισή του οφείλεται εν μέρει και στη μονοκαλλιέργεια της κινεζικής γεωργίας. Ως συνήθως ο καπιταλισμός απειλεί συχνά να σκοτώσει τον ίδιο τον φορέα του-τα ανθρώπινα όντα.
Αξίζει να σημειωθεί ότι πολλά δημόσια πρόσωπα του συντηρητικού χώρου έχουν αρχίσει να υποστηρίζουν ρητά την άποψη ότι στο δίλημμα να έχουμε ένα μεγαλύτερο αριθμό θανάτων ή «να συνεχίσει να λειτουργεί η οικονομία», η ορθή επιλογή είναι η δεύτερη. Προς το παρόν τα μέτρα έχουν σχεδιαστεί για να διατηρηθεί ζωντανό το εργατικό δυναμικό-μια άλλη «αντι-κίνηση» από τους από πάνω για τους από πάνω. Αλλά εν τω μεταξύ είμαστε μπροστά σε ένα μεγάλο πεδίο δυνατοτήτων: όχι απλώς να κρατήσουμε ζωντανούς τους ανθρώπους, αλλά να τους βοηθήσουμε να ζήσουν μια διαφορετική ζωή όπου που δεν θα τους κυνηγά το νοίκι, οι λογαριασμοί και τα αφεντικά. Αυτή θα μπορούσε επίσης να είναι και το είδος της «αντι-κίνησης» που ο Πολάνυι είχε την ελπίδα ότι θα μπορούσε να υπάρξει κάποτε.

Μετάφραση-επιμέλεια: Χάρης Γολέμης

* Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο βρετανικό περιοδικό Tribune, στις 28 Μαρτίου του 2020 (https://tribunemag.co.uk/2020/03/coronavirus-against-the-market).Ο Άντον Γιέγκερ (Anton Jäger) είναι υποψήφιος διδακτορικός φοιτητής του Πανεπιστημίου του Κέμπριτζ, και ο Στίβεν Κλάιν (Steven Klein) επίκουρος καθηγητής πολιτικής επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Φλόριντα.