Ο ψηφιακός μετασχηματισμός της γεωργίας

geoepixeirein

Του ειδικού συνεργάτη

Με τη διακήρυξη διεθνούς διαγωνισμού του υπουργείου Ψηφιακής Πολιτικής, Τηλεπικοινωνιών και Ενημέρωσης (ΥΨΗΠΤΕ) με αντικείμενο τον «Ψηφιακό μετασχηματισμό του γεωργικού τομέα», συνολικού προϋπολογισμού 31 εκατ. ευρώ, άνοιξε η συζήτηση με επίκεντρο τη σκοπιμότητα ενός τέτοιου ιδιαίτερα δαπανηρού έργου, την επιστημονική τεκμηρίωσή του, αλλά και τις διαφαινόμενες αδυναμίες ή/και επιλογές που ευνοούν συγκεκριμένους επιχειρηματικούς κύκλους. Σε προηγούμενο άρθρο (βλ. Εποχή, 20.05.2018) έχει γίνει αναφορά στις μονοπωλιακές κατευθύνσεις που δρομολογούνται. Εδώ επιχειρείται μια γενική αξιολόγηση σε ό,τι αφορά, κυρίως, τα τεχνικά χαρακτηριστικά του προτεινόμενου έργου.
Σκοπός του έργου είναι η αξιοποίηση των επιτευγμάτων της έρευνας και της καινοτομίας στη γεωργική παραγωγή με στόχο την αύξηση των αποδόσεων, τη μείωση του κόστους παραγωγής με ταυτόχρονη προστασία του περιβάλλοντος. Αυτό επιχειρείται να γίνει με εξασφάλιση των καλύτερων προϋποθέσεων στους τομείς της φυτοπροστασίας, της άρδευσης και της λίπανσης.

Προβλήματα φυτοπροστασίας

Η συμβουλή φυτοπροστασίας θα πρέπει να εκδίδεται με βάση έξυπνους αλγόριθμους, εξειδικευμένους για εχθρούς και ασθένειες που αφορούν συγκεκριμένη καλλιέργεια και να είναι προσαρμοσμένοι στις μικροκλιματικές συνθήκες κάθε περιοχής. Μέσω της επιστημονικά εμπεριστατωμένης πρόγνωσης της εμφάνισης γενεών εντόμων και της επικινδυνότητας ασθενειών —και με βάση τις συγκεκριμένες μικροκλιματικές συνθήκες της περιοχής, αλλά και του μικροκλίματος που δημιουργεί η ίδια η καλλιέργεια— θα πρέπει να παρέχεται συμβουλή για το χρόνο και το είδος των φυτοπροστατευτικών επεμβάσεων που απαιτούνται σε κάθε περίπτωση.
Όπως είναι διατυπωμένη στην πρόταση, η συμβουλευτική φυτοπροστασία, δείχνει μια επιφανειακή προσέγγιση, καθώς δεν τεκμηριώνει εμπεριστατωμένα πώς ο σύμβουλος (γεωπόνος) θα αποφασίσει επιτυχώς το πότε γίνεται επέμβαση και ποιο φυτοπροστατευτικό προϊόν θα χρησιμοποιηθεί, ώστε να υπάρξει ασφαλής προστασία της παραγωγής στο πλαίσιο της Ολοκληρωμένης Διαχείρισης Εχθρών (IPM) και της Ολοκληρωμένης Διαχείρισης Ανθεκτικότητας (IRM).
Η απλή και «τυφλή» εφαρμογή των μοντέλων που έχουν αναπτυχθεί κάτω από διαφορετικές συνθήκες στη χώρα μας, μπορεί να επιφέρει αποτελέσματα αντίθετα από τα προσδοκώμενα. Εάν η εγκατάσταση κλιματικών σταθμών δεν συνδυαστεί με τη μόνιμη εγκατάσταση και λειτουργία δικτύου παγίδων για τα έντομα (τουλάχιστον για χρονικό διάστημα >3 ετών) σε συνδυασμό με επισκόπηση αγρού και συσκευών συλλογής σπορίων για τους μύκητες, θα περιοριστεί η δυνατότητα να γίνει αξιολόγηση των μοντέλων πρόγνωσης εμφάνισης και να υιοθετηθεί το καταλληλότερο μοντέλο για το χρόνο λήψης μέτρων φυτοπροστασίας. Η δημιουργία νέου μοντέλου, προσαρμοσμένου στις ελληνικές συνθήκες, απαιτεί μακροχρόνια δεδομένα.
Επίσης, δεν παρέχεται καμία πληροφορία σχετικά με το σε ποια επιστημονικά κριτήρια/δεδομένα θα βασίζονται οι συμβουλευτικές υπηρεσίες, όταν θα πρέπει να λαμβάνεται η απόφαση επέμβασης για άλλες κατηγορίες εχθρών, για παράδειγμα έντομα και ιολογικές ασθένειες, για τα οποία δεν υπάρχουν μοντέλα πρόγνωσης εμφάνισης ούτε παγίδες για πρακτική χρήση. Περαιτέρω, δεν αντιμετωπίζεται σοβαρά η ανάπτυξη ανθεκτικότητας από τους εχθρούς στα φυτοπροστατευτικά προϊόντα. Η πρόταση δεν τεκμηριώνει το αυτονόητο: ποια θα χρησιμοποιηθούν και ποια θα είναι η αλληλουχία τους (προγράμματα IRM).
Η σύνδεση της πλατφόρμας με ειδικούς σε θέματα ανθεκτικότητας είναι απαραίτητη. Η ανθεκτικότητα είναι ένα δυναμικό φαινόμενο, το οποίο μεταβάλλεται στο χώρο και στο χρόνο. Συνεπώς, η έλλειψη τόσο συνεχούς παρακολούθησής της όσο και εξέτασης των δειγμάτων σε πραγματικό χρόνο μπορεί να οδηγήσει σε αναξιόπιστες συμβουλευτικές υπηρεσίες. Επιπρόσθετα, δεν προβλέπεται η σύνδεση της πλατφόρμας (αποστολή και εξέταση δειγμάτων) με φορείς που μπορούν να εξετάσουν την αποτελεσματικότητα συγκεκριμένων προϊόντων σε συγκεκριμένες περιοχές και καλλιέργειες. Χωρίς πρόσβαση σε εξοπλισμένο εργαστήριο φυτοπροστασίας δεν είναι δυνατή η επιτυχής ταυτοποίηση (π.χ. ταυτοποίηση/ανίχνευση ιολογικών ασθενειών σε πρώιμο στάδιο). Στις σοβαρές αδυναμίες της πρότασης προστίθεται και η έλλειψη πρόβλεψης για σταθερή σύνδεση με ερευνητικούς φορείς, οι οποίοι διαθέτουν εμπειρία στην εφαρμοσμένη έρευνα.

Εξειδίκευση των αναγκών σε νερό

Η άρδευση των καλλιεργειών βασίζεται στη συνδυασμένη γνώση μετεωρολογικών και εδαφολογικών παραμέτρων, με βάση τις οποίες θα γίνεται η πρόταση άρδευσης για κάθε καλλιέργεια. Προκειμένου να γίνεται επέκταση σε γειτονικούς αγρούς, από σημειακές πληροφορίες που θα συλλέγονται σε κάθε μετεωρολογικό σταθμό, απαιτείται η χρήση έξυπνων μηχανισμών, που χρησιμοποιούν τεχνικές παρεμβολής (interpolation). Σε ό,τι αφορά τις μετεωρολογικές παραμέτρους, εάν οργανωθεί σωστά το δίκτυο των μετεωρολογικών σταθμών, μπορεί να γίνει με επιτυχία η παρεμβολή των δεδομένων από έναν αγρό σε έναν άλλο γειτονικό, ο οποίος δεν διαθέτει μετεωρολογικό σταθμό. Εδώ, να σημειωθεί ότι ο αριθμός των 6.500 σταθμών (αναφέρεται στη διακήρυξη) φαίνεται πολύ μεγάλος, λαμβάνοντας υπόψη τα μικροκλίματα και τις αντίστοιχες αγρομετεωρολογικές ζώνες της Ελλάδας. Σε άλλες χώρες όπου έχουν εφαρμοστεί αντίστοιχα προγράμματα (π.χ. πολιτεία Καλιφόρνιας), υπάρχουν αισθητά λιγότεροι μετεωρολογικοί σταθμοί. Τίθεται, λοιπόν, το ερώτημα: με ποια κριτήρια προσδιορίστηκε αυτός ο αριθμός σταθμών;
Σε ό,τι, όμως, αφορά τις εδαφολογικές παραμέτρους, η τεχνική της παρεμβολής είναι αδύνατη με τις ελάχιστες πληροφορίες που αναφέρει η πρόταση (μηχανική σύσταση). Βασικό μειονέκτημα —που πιθανά οφείλεται σε αδυναμία συμπερίληψης όλων των παραμέτρων— είναι η απουσία αναφοράς στη χρησιμοποίηση των εδαφολογικών δεδομένων που αποκτήθηκαν από πολυδάπανα, εθνικής εμβέλειας προγράμματα (όπως ο εδαφολογικός χάρτης της χώρας). Με τη χρησιμοποίηση των πληροφοριών των εδαφολογικών χαρτών (κοκομετρική σύσταση, στράγγιση, ανθρακικό ασβέστιο κτλ.) μπορούν να γίνουν ικανοποιητικές προσεγγίσεις. Επίσης, μπορεί με μικρής έκτασης έρευνα να αναπτυχθούν πεδοσυναρτήσεις (τρόπος προσδιορισμού ζητούμενων παραμέτρων με βάση άλλες γνωστές ιδιότητες), που θα εκτιμούν με ικανοποιητική ακρίβεια τις ανάγκες σε νερό.
Τέλος, ένα ακόμα έλλειμμα που εντοπίζεται στο κείμενο της διακήρυξης, είναι ότι δεν αναφέρονται οι δυνατότητες χρησιμοποίησης κατάλληλων αισθητήρων, οι οποίοι έχουν ήδη δοκιμαστεί ερευνητικά και στη χώρα μας με σημαντική επιτυχία, καθώς και οι πληροφορίες που αποκτώνται από την ανάλυση δορυφορικών εικόνων, με τις οποίες μπορούν να δημιουργούνται ζώνες άρδευσης από αγρό σε αγρό ή ακόμα και εντός του ίδιου αγρού.

Πόση λίπανση χρειάζεται

Η λίπανση των εδαφών αποτελεί ουσιώδη παράγοντα της γεωργικής παραγωγής, αλλά και απειλή για το περιβάλλον, εάν δεν γίνεται με βάση τις πραγματικές ανάγκες των φυτών. Λόγω όμως της μεγάλης παραλλακτικότητας των εδαφικών ιδιοτήτων, οι τεχνικές παρεμβολής μπορεί να έχουν σημαντικά ποσοστά λάθους στην εκτίμηση των αναγκών σε λίπανση. Η διαμόρφωση πρότασης λίπανσης του εδάφους ή της καλλιέργειας είναι μια πολύ σοβαρή διαδικασία που, δυστυχώς, με τον τρόπο που προτείνεται να γίνεται στο πρόγραμμα, οδηγεί σε τελείως επισφαλή αποτελέσματα.
Στις μέρες μας, διατίθενται τεχνικά εργαλεία που επιτρέπουν την ακριβή εκτίμηση και διαφοροποίηση της λίπανσης όχι μόνο μεταξύ των αγρών, αλλά και εντός του ίδιου αγρού. Ο συνδυασμός των πολύτιμων πληροφοριών που περιέχονται στους εδαφολογικούς χάρτες με τη χρησιμοποίηση αισθητήρων εδάφους και φυτών, δίνουν τη δυνατότητα εφαρμογής της κατάλληλης ποσότητας και του είδους των λιπασμάτων, εξασφαλίζοντας ικανοποιητικές αποδόσεις και μείωση του κόστους παραγωγής. Στο προτεινόμενο έργο αυτές οι δυνατότητες δεν αξιοποιούνται.

Συμπεράσματα

Από τα παραπάνω φαίνεται ότι στην πρόταση υπάρχουν σοβαρές αδυναμίες που πρέπει να αντιμετωπιστούν πριν προκηρυχθεί ένα τέτοιο έργο, σε συνεργασία με τους αρμόδιους δημόσιους φορείς (ΥΠΑΑΤ, ΕΛΓΟ, ΕΛΓΑ, Πανεπιστήμια). Αναμφίβολα, η αξιοποίηση των σύγχρονων τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνιών (ΤΠΕ) μπορεί να βοηθήσει σημαντικά τη γεωργική παραγωγή. Αναμφίβολα, επίσης, συνιστά κοινωνική υποχρέωση της Πολιτείας να προσφέρει υποστήριξη στους παραγωγούς και να εξασφαλίζει την πρόσβαση και τη χρησιμοποίηση των επιτευγμάτων της έρευνας στη γεωργική παραγωγή. Με αυτή την έννοια, η απόφαση να διατεθούν οικονομικοί πόροι από το πρόγραμμα δημοσίων επενδύσεων μόνο ως θετικό μπορεί να εκληφθεί.
Είναι, όμως, πολύ σημαντικό να διασφαλιστεί ότι η δημόσια αυτή δαπάνη θα καταβληθεί για την εξυπηρέτηση των αναγκών της ελληνικής γεωργίας και των παραγωγών, και όχι για την ικανοποίηση περιορισμένων επιχειρηματικών συμφερόντων. Πρέπει να αξιοποιηθεί το σύνολο της υπάρχουσας δημόσιας υποδομής μέσω της ενεργοποίησης δημόσιων οργανισμών, που δεν έχουν αξιοποιηθεί ή αξιοποιούνται μερικά για το σκοπό αυτό, όπως η ΕΜΥ, το Εθνικό Αστεροσκοπείο, οι υπηρεσίες γεωργικών προειδοποιήσεων του ΥΠΑΑΤ, τα ινστιτούτα έρευνας του ΕΛΓΟ, ο ΕΛΓΑ, τα γεωπονικά πανεπιστήμια. Τον κεντρικό συντονιστικό ρόλο θα πρέπει να έχει το ΥΠΑΑΤ.
Σε κάθε περίπτωση, οι υπηρεσίες που αναφέρονται στη διακήρυξη (μετά από ουσιαστική βελτίωση στα τεχνικά θέματα όπου υστερεί) θα πρέπει να εξασφαλιστούν για τους παραγωγούς. Σε καμία περίπτωση στο όνομα οποιασδήποτε αδυναμίας του δημόσιου τομέα —με τις υπάρχουσες παθογένειες που οδηγούν σε ακινησία— το έργο δεν πρέπει να ακυρωθεί. Είναι καθήκον της κυβέρνησης να το προσφέρει στους παραγωγούς είτε μέσω του Δημοσίου ή, εάν αυτό δεν κριθεί δυνατό, μέσω συνεργειών δημόσιου και ιδιωτικού τομέα (συνεργαζόμενη με ιδιωτικές εταιρείες/αναδόχους διαφορετικές ανά περιφέρεια), διασφαλίζοντας σε κάθε βήμα της διαδικασίας την τήρηση κανόνων διαφάνειας, αντικειμενικότητας και λογοδοσίας.