Ο τεχνολογικός δυναμισμός του καπιταλισμού (Α΄ μέρος)

Μαθήματα μαρξισμού εν μέσω πανδημίας

Στις 25 Απριλίου 2020, το βρετανικό περιοδικό Tribune δημοσίευσε άρθρο του Ντέιβιντ Χάρβεϊ με τίτλο “Coronavirus Requires a Collective Response“ (https://tribunemag.co.uk/2020/04/david-harvey-coronavirus-requires-a-collective-response ”). Στην εισαγωγή του κειμένου του, ο γνωστός και αγαπητός μας μαρξιστής γεωγράφος γράφει, μεταξύ άλλων, τα εξής:
«Γράφω αυτό το κείμενο στη Νέα Υόρκη, εν μέσω της κρίσης του κορωνοϊού. Κανονικά σε καταστάσεις σαν τη σημερινή, εμείς οι αντικαπιταλιστές θα έπρεπε να είμαστε στους δρόμους, διαδηλώνοντας και προτρέποντας τον κόσμο σε δράση. Αντίθετα, εγώ [λόγω της ηλικίας και του φύλου μου, που με κατατάσσουν στις ευπαθείς κατηγορίες στις οποίες δεν συνιστώνται οι επαφές] είμαι σε μια εκνευριστική αυτο-απομόνωση, σε μια στιγμή που οι καιροί μας καλούν σε συλλογικές μορφές δράσης. Όμως, σύμφωνα με την πασίγνωστη φράση του Μαρξ, δεν γράφουμε την ιστορία στις συνθήκες που επιλέγουμε. Έτσι, αντί να ασχολούμαι συνέχεια με την κατάσταση στη Νέα Υόρκη, σκέφτηκα να προσπαθήσω να απαντήσω στο ερώτημα: Τι είδους σκέψεις μπορεί να κάνει ένας αντικαπιταλιστής για καταστάσεις σαν κι αυτή που ζούμε;».
Οι σκέψεις του Χάρβεϊ δεν χωρούν όλες σε ένα δισέλιδο της εφημερίδας. Γι αυτό αποφασίσαμε να τις χωρίσουμε σε δύο μέρη, σε δύο μαρξιστικά «μαθήματα» στα οποία ο συγγραφέας, με τη γνωστή διαύγεια σκέψης που τον διακρίνει και την έγνοια του για τον κοινωνικό μετασχηματισμό, αναφέρεται στο έργο του Μαρξ και στη δυνατότητα που αυτό έχει να αναλύει τον παλιό και τον σύγχρονο καπιταλισμό.

Χ.Γο.

Του Ντέιβιντ Χάρβεϊ

Αρχίζω με μια αναφορά του Μαρξ στην αποτυχημένη επανάσταση της Παρισινής Κομμούνας, το 1871:
Η εργατική τάξη δεν περίμενε θαύματα από την Κομμούνα. Οι Κομμουνάροι δεν έχουν κάποιες έτοιμες ουτοπίες τις οποίες να θεσπίσουν με λαϊκό νομοθετικό διάταγμα. Ξέρουν ότι για να πετύχουν την απελευθέρωσή τους και μαζί με αυτήν κάποια ανώτερη μορφή κοινωνίας-στην οποία τείνει η σημερινή κοινωνία με τις ενέργειες των δικών της οικονομικών φορέων-πρέπει να περάσουν μέσα από σκληρούς αγώνες, μέσα από μια σειρά ιστορικών διαδικασιών που μετασχηματίζουν τις καταστάσεις και τους ανθρώπους. Δεν έχουν να πραγματοποιήσουν ιδανικά, αλλά να απελευθερώσουν τα στοιχεία της νέας κοινωνίας που κυοφορείται μέσα στην παλιά αστική κοινωνία που καταρρέει.
Ας μου επιτραπεί να κάνω κάποια σχόλια στο πιο πάνω απόσπασμα. Πρώτον, ο Μαρξ είχε κάποιον ανταγωνισμό με τους ουτοπικούς σοσιαλιστές, που ήταν πολλοί στις δεκαετίες 1840, 1850 και 1860 στη Γαλλία. Σ’ αυτούς περιλαμβάνονταν ο Ζοσέφ Φουριέ, ο Ανρί ντε Σεν Σιμόν, ο Ετιέν Καμπέ, ο Λουί Ωγκίστ Μπλανκί, ο Πιερ Ζοζέφ Προυντόν, και άλλοι. Ο Μαρξ πίστευε ότι όλοι τους ήταν ονειροπόλοι, όχι άνθρωποι της πράξης που θα μπορούσαν να αλλάξουν τις συνθήκες εργασίας, εδώ και τώρα, κάτι που προϋποθέτει την πλήρη κατανόηση της φύσης της καπιταλιστικής κοινωνίας.
Ο Μαρξ είχε την ξεκάθαρη άποψη ότι το επαναστατικό σχέδιο πρέπει να επικεντρωθεί στη χειραφέτηση των εργατών. Η λέξη «χειραφέτηση» είναι πολύ σημαντική. Κάθε μεγάλο σχέδιο αλλαγής του κόσμου απαιτεί τον μετασχηματισμό αυτών που την επιδιώκουν. Συνεπώς, πρέπει να αλλάξουν και οι ίδιοι οι εργάτες. Αυτό ήταν που απασχολούσε κυρίως τον Μαρξ τον καιρό της Παρισινής Κομμούνας. Ταυτόχρονα, επισημαίνει ότι ευκαιρίες μετασχηματισμού δημιουργεί και το ίδιο το κεφάλαιο, καθώς και ότι μέσα από μακροχρόνιους αγώνες θα έρθει κάποτε η ώρα να «απελευθερωθούν» τα στοιχεία μιας νέας κοινωνίας στην οποία οι εργάτες θα είναι ελεύθεροι από τα δεσμά της αλλοτριωμένης εργασίας. Το επαναστατικό καθήκον είναι η απελευθέρωση των στοιχείων αυτής της νέας κοινωνίας, που υπάρχουν στη μήτρα της παλιάς καταρρέουσας αστικής τάξης πραγμάτων.

Απελευθέρωση των δυνατοτήτων

Ας συμφωνήσουμε, λοιπόν, ότι σήμερα ζούμε σε μια κατάσταση όπου η παλιά αστική κοινωνία καταρρέει. Είναι, επίσης, βέβαιο ότι αυτή κυοφορεί ένα σωρό άσχημα πράγματα -όπως το ρατσισμό και την ξενοφοβία- που δεν θα μου άρεσε τόσο πολύ να τα δω να απελευθερώνονται. Αλλά ο Μαρξ δεν προτρέπει στην απελευθέρωση όλων όσοι υπάρχουν στην καταρρέουσα παλιά, φριχτή κοινωνική τάξη πραγμάτων. Αυτό που λέει είναι ότι χρειάζεται να επιλέξουμε εκείνα τα στοιχεία της αστικής κοινωνίας, τα οποία μπορούν να συμβάλουν στην απελευθέρωση των εργατών και των εργατικών τάξεων.
Εδώ μπαίνει ένα ερώτημα: Ποιες είναι οι δυνατότητες που έχουν οι εργάτες και από πού προέρχονται αυτές; Ο Μαρξ δίνει κάποια απάντηση στο φυλλάδιό του για την Κομμούνα, αλλά ο στόχος ενός μεγάλου μέρους του προηγούμενου θεωρητικού του έργου αφορά ακριβώς την ανακάλυψη των δυνητικών δημιουργικών δυνατοτήτων των εργατικών τάξεων. Αυτό το κάνει στο πολύ μεγάλο, σύνθετο, και ημιτελές έργο του Grundrisse (Βασικές Αρχές της Πολιτικής Οικονομίας), που συνέγραψε κατά τη διάρκεια της κρίσης των ετών 1857–1858.
Υπάρχουν κάποια σημεία σ’ αυτό το έργο που ρίχνουν φως στις πιθανές σκέψεις του Μαρξ όταν υπερασπιζόταν την Κομμούνα. Η έννοια της «απελευθέρωσης των δυνατοτήτων» σχετίζεται με την κατανόηση όσων συνέβαιναν τότε στο εσωτερικό της αστικής κοινωνίας. Αυτά πάσχιζε διαρκώς να κατανοήσει ο Μαρξ. Στα (τετράδια των) Grundrisse (Γκρουντρίσε), ασχολείται επί μακρόν με το ζήτημα της τεχνολογικής αλλαγής και του ενδογενούς τεχνολογικού δυναμισμού του καπιταλισμού. Αυτό που υποστηρίζει είναι ότι ο καπιταλισμός, από τη φύση του, δίνει μεγάλο βάρος στην καινοτομία και στη δημιουργία νέων τεχνολογικών και οργανωτικών δυνατοτήτων. Ο καπιταλιστής θα αναζητήσει εκείνη την τεχνολογία που θα είναι ανώτερη από την αντίστοιχη των ανταγωνιστών του προκειμένου να αυξήσει την παραγωγικότητά του, και συνεπώς τα κέρδη του. Να γιατί ο τεχνολογικός δυναμισμός είναι ενσωματωμένος στην καπιταλιστική κοινωνία.
Ο Μαρξ είχε καταλήξει στο παραπάνω συμπέρασμα ήδη από το 1848, όταν έγραψε το Κομμουνιστικό Μανιφέστο. Ο τεχνολογικός δυναμισμός είναι ένας από τους βασικότερους λόγους που εξηγεί τον διαρκώς επαναστατικό χαρακτήρα του καπιταλισμού. Ποτέ δεν είναι ικανοποιημένος με την υπάρχουσα τεχνολογία, και πάντα ψάχνει τον τρόπο να την βελτιώσει. Αυτό είναι επωφελές για τον καπιταλιστή, την επιχείρηση, αλλά και την κοινωνία. Το κράτος, το έθνος, ή το μπλοκ εξουσίας που έχει την πιο εξελιγμένη και δυναμική τεχνολογία είναι εκείνο που θα προηγηθεί στην κούρσα του ανταγωνισμού. Εν κατακλείδι, ο τεχνολογικός δυναμισμός οικοδομείται στο εσωτερικό των παγκόσμιων δομών του καπιταλισμού. Και αυτό είναι κάτι που συνέβαινε πάντα.

Τεχνολογική καινοτομία

Η άποψη του Μαρξ για την τεχνολογική καινοτομία είναι και διαφωτιστική και ενδιαφέρουσα. Όταν προσπαθούμε να κατανοήσουμε τη διαδικασία της τεχνολογικής καινοτομίας, συνήθως μας έρχεται στο νου κάποιος που κάνει το τάδε ή το δείνα για να βελτιώσει κάτι που κατασκευάζει. Δηλαδή, ο τεχνολογικός δυναμισμός αφορά ένα συγκεκριμένο εργοστάσιο, ένα συγκεκριμένο σύστημα παραγωγής, μια συγκεκριμένη κατάσταση. Τελικά, όμως, αποδεικνύεται ότι στην πραγματικότητα αυτό που συμβαίνει είναι ότι πολλές τεχνολογίες διαχέονται από τη μια σφαίρα παραγωγής στην άλλη. Μετατρέπονται σε γενόσημα. Για παράδειγμα, η τεχνολογία των ηλεκτρονικών υπολογιστών είναι διαθέσιμη σε όλους όσους θέλουν να την χρησιμοποιήσουν για οποιονδήποτε σκοπό. Οι τεχνολογίες της αυτοματοποίησης είναι διαθέσιμες σε κάθε άνθρωπο και σε κάθε κλάδο.
Ο Μαρξ παρατηρεί ότι στις δεκαετίες 1820, 1830 και 1840, στην Βρετανία, οι νέες τεχνολογίες είναι μια ανεξάρτητη και αυτοτελής επιχειρηματική δραστηριότητα. Δηλαδή, δεν έχουμε να κάνουμε πια, για παράδειγμα, με έναν κλωστοϋφαντουργό που ενδιαφέρεται για εκείνη τη νέα τεχνολογία που θα αυξήσει την παραγωγικότητα των εργατών που απασχολεί. Αντίθετα, υπάρχουν κάποιοι επιχειρηματίες που είναι κάτοχοι μια νέας τεχνολογίας η οποία μπορεί να χρησιμοποιηθεί παντού. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της κατάστασης τον καιρό του Μαρξ ήταν η ατμοκίνητη μηχανή, που είχε διάφορες εφαρμογές, από την αποστράγγιση των νερών στα ανθρακωρυχεία μέχρι την κατασκευή ατμομηχανών των σιδηροδρόμων, ενώ χρησιμοποιούνταν και στους αργαλειούς των υφαντουργείων. Αν κάποιος ήθελε να ασκήσει επιχειρηματική δραστηριότητα στην καινοτομία, έπρεπε να ασχοληθεί κυρίως με τη μηχανολογία και τη βιομηχανία κατασκευής εργαλειομηχανών.
Ολόκληρες τοπικές οικονομίες -όπως αυτή με κέντρο το Μπέρμινχαμ, η οποία ειδικευόταν στην κατασκευή εργαλειομηχανών- προσανατολίστηκαν στην παραγωγή όχι μόνο νέων τεχνολογιών, αλλά και νέων προϊόντων. Ήδη από τον καιρό του Μαρξ, η τεχνολογική καινοτομία είναι μια αυτοτελής επιχειρηματική δραστηριότητα.

Για να μην πέσεις πρέπει να τρέξεις

Στα Γκρουντρίσε, ο Μαρξ εξετάζει λεπτομερώς τι συμβαίνει όταν η τεχνολογία γίνεται επιχειρηματική δραστηριότητα, δηλαδή όταν η καινοτομία, αντί να λειτουργεί για να ανταποκριθεί σε μια συγκεκριμένη, προϋπάρχουσα αγοραία ζήτηση για κάποια νέα τεχνολογία, δημιουργεί μια νέα αγορά. Σ’ αυτήν την περίπτωση οι νέες τεχνολογίες είναι η αιχμή του δυναμισμού της καπιταλιστικής κοινωνίας.
Οι συνέπειες καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα. Ένα προφανές αποτέλεσμα είναι ότι οι τεχνολογίες δεν είναι στατικές: δεν ησυχάζουν ποτέ, και απαξιώνονται γρήγορα. Η προσπάθεια να είναι κανείς, πάντα, σε επαφή με την τελευταία τεχνολογία μπορεί να προκαλεί άγχος και να είναι δαπανηρή. Η επιτάχυνση της τεχνολογικής απαξίωσης μπορεί να είναι καταστροφική για τις υπάρχουσες επιχειρήσεις.
Παρά ταύτα, ολόκληροι οικονομικοί κλάδοι-ηλεκτρονικά προϊόντα, φάρμακα, προϊόντα βιοτεχνολογίας κλπ-δραστηριοποιούνται στην παραγωγή καινοτομίας χάριν της καινοτομίας. Όποιος τα καταφέρει να δημιουργήσει μια τεχνολογική καινοτομία που θα αιχμαλωτίσει τη φαντασία, όπως το κινητό τηλέφωνο ή το τάμπλετ, ή κάτι που έχει τις πιο ποικίλες εφαρμογές, όπως το τσιπ υπολογιστή, πιθανότατα θα υπερισχύσει των άλλων. Συνεπώς, η θέση ότι η τεχνολογία καθαυτή γίνεται επιχειρηματική δραστηριότητα είναι στο κέντρο της ανάλυσης του Μαρξ για τη φύση της καπιταλιστικής κοινωνίας. Αυτό είναι που διαφοροποιεί τον καπιταλισμό από τους άλλους τρόπους παραγωγής.
Η ικανότητα δημιουργίας καινοτομίας ήταν παρούσα σε όλη την ανθρώπινη ιστορία. Τεχνολογικές αλλαγές υπήρχαν ακόμα και στην αρχαία Κίνα υπό φεουδαλικό καθεστώς. Αυτό όμως που ισχύει μόνο στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής είναι ότι η τεχνολογία είναι επιχειρηματική δραστηριότητα, η οποία παράγει ένα γενόσημο προϊόν που πωλείται και στους παραγωγούς και στους καταναλωτές. Η τεχνολογία είναι η κινητήρια δύναμη της εξέλιξης της καπιταλιστικής κοινωνίας. Σ’ αυτόν τον κόσμο ζούμε, είτε μας αρέσει είτε όχι.

Εξάρτημα της μηχανής

Συνεχίζοντας, ο Μαρξ επισημαίνει ένα πολύ σημαντικό αποτέλεσμα αυτής της εξέλιξης. Η τεχνολογία για να γίνει επιχειρηματική δραστηριότητα πρέπει να ενεργοποιήσει νέες μορφές γνώσης-την επιστήμη και την τεχνολογία-οι οποίες βοηθούν και στην κατανόηση του κόσμου με ένα διακριτό τρόπο. Με την αναγνώρισή τους ως διακριτών επιστημονικών κλάδων ολοκληρώνεται η κυριαρχία των νέων τεχνολογιών στην παραγωγή. Αυτό που διερευνά ο Μαρξ είναι ακριβώς ο τρόπος με τον οποίο η εφαρμογή της επιστήμης και της τεχνολογίας στην παραγωγή και η δημιουργία νέων μορφών γνώσης γίνονται αναγκαία στοιχεία της επαναστατικής τεχνολογικής καινοτομίας.
Η συγκεκριμένη διερεύνηση έχει καθοριστική σημασία για την κατανόηση μιας άλλης πλευρά της φύσης του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Ο τεχνολογικός δυναμισμός είναι συνδεδεμένος με την παραγωγή νέας επιστημονικής και τεχνικής γνώσης και νέων, συχνά επαναστατικών, προσλήψεων του κόσμου. Κάποια στιγμή, η διευκόλυνση αυτής της εξέλιξης γέννησε την ανάγκη ίδρυσης νέων, ερευνητικών πανεπιστημιακών ιδρυμάτων, όπως τα ινστιτούτα τεχνολογίας της Μασαχουσέτης και της Καλιφόρνιας-το ΜΙΤ και το Cal Tech.
Στη συνέχεια, ο Μαρξ θέτει το ερώτημα ποια είναι η επίπτωση της τεχνολογίας και της επιστήμης στην καπιταλιστική διαδικασία παραγωγής, και πώς αυτές επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο η εργασία και ο εργάτης ενσωματώνονται σ’ αυτήν την παραγωγική διαδικασία. Στην προκαπιταλιστική εποχή, δηλαδή τον δέκατο πέμπτο και τον δέκατο έκτο αιώνα, ο χειρώνακτας εργάτης είχε γενικώς τον έλεγχο των μέσων παραγωγής-τα αναγκαία εργαλεία-και γινόταν ειδικός στη χρήση τους. Ο ειδικευμένος εργάτης ήταν ο μονοπωλιακός κάτοχος ενός είδους γνώσης που, όπως σημειώνει ο Μαρξ, αντιμετωπιζόταν πάντοτε ως τέχνη. Όμως, με την έλευση του εργοστασιακού συστήματος παραγωγής, και πολύ περισσότερο του σύγχρονου κόσμου, αυτό παύει να ισχύει. Οι παραδοσιακές δεξιότητες των εργατών γίνονται περιττές γιατί μπαίνουν στη σκηνή η τεχνολογία και η επιστήμη, οι οποίες ενσωματώνονται στη μηχανή με αποτέλεσμα την εξαφάνιση της τέχνης. Σε κάποιες συναρπαστικές σελίδες των Γκρουντρίσε, ο Μαρξ εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο οι νέες τεχνολογίες και η νέα γνώση ενσωματώνονται στη μηχανή: δεν τις κατέχει πια ο εργάτης, ο οποίος περιθωριοποιείται και γίνεται ένα απλό εξάρτημα της μηχανής, κάποιος που επιβλέπει τη λειτουργία της. Όλη η ευφυϊα και όλη η γνώση που κατείχαν οι εργάτες, που τους έδιναν μια κάποια μονοπωλιακή δύναμη απέναντι στο κεφάλαιο, εξαφανίζονται. Ο καπιταλιστής που κάποτε είχε ανάγκη τις δεξιότητες του εργάτη έχει τώρα απελευθερωθεί από αυτόν τον περιορισμό, δεδομένου ότι αυτές οι δεξιότητες έχουν ενσωματωθεί στη μηχανή. Η γνώση που παράγεται μέσω της επιστήμης και της τεχνολογίας διαχέεται στη μηχανή, και η μηχανή γίνεται η «ψυχή» του καπιταλιστικού δυναμισμού.

Απελευθέρωση της εργασίας

Ο δυναμισμός της καπιταλιστικής κοινωνίας είναι στενά εξαρτημένος από τις διαρκείς καινοτομίες που προκαλούν η επιστήμη και η τεχνολογία. Ο Μαρξ είχε τη διαύγεια να το παρατηρήσει αυτό στην εποχή του. Ας μην ξεχνάμε ότι το έτος στο οποίο έγραψε γι’ αυτήν την κατάσταση ήταν το 1858! Σήμερα, βέβαια, ζούμε σε μια περίοδο που η σημασία αυτού του δυναμισμού είναι καίρια και καθοριστική. Η τεχνητή νοημοσύνη είναι η σύγχρονη εκδοχή του φαινομένου για το οποίο μιλούσε ο Μαρξ. Έχει μεγάλη σημασία να γνωρίζουμε κατά πόσο η τεχνητή νοημοσύνη αναπτύσσεται μέσω της επιστήμης και της τεχνολογίας, και σε ποιο βαθμό εφαρμόζεται (ή μπορεί να εφαρμοστεί) στην παραγωγή. Το προφανές αποτέλεσμα ενός τέτοιου ενδεχομένου θα ήταν η αντικατάσταση του εργάτη, και ο περαιτέρω αφοπλισμός και η υποτίμηση της αξίας του ως προς τη δυνατότητά του να χρησιμοποιεί στην παραγωγική διαδικασία τη φαντασία του, τις δεξιότητες, και την εμπειρία του. Αυτό οδηγεί τον Μαρξ να κάνει το εξής σχόλιο στα Γκρουντρίσε, που το θεωρώ συναρπαστικό:
Ο μετασχηματισμός της παραγωγικής διαδικασίας από μια απλή εργασιακή διαδικασία σε μια επιστημονική διαδικασία, η οποία υποτάσσει τις δυνάμεις της φύσης και τις αναγκάζει να τεθούν στην υπηρεσία των ανθρώπινων αναγκών εμφανίζεται σαν ιδιότητα του σταθερού κεφαλαίου, σε αντίθεση με τη ζωντανή εργασία …, με συνέπεια όλες οι εξουσίες της εργασίας να μετατρέπονται σε εξουσίες του κεφαλαίου.
Η γνώση και η επιστημονική εμπειρία είναι ενσωματωμένες σήμερα στη μηχανή πού ελέγχει ο καπιταλιστής. Η παραγωγική εξουσία της εργασίας έχει μετεγκατασταθεί στο σταθερό κεφάλαιο το οποίο βρίσκεται έξω από την εργασία. Ο εργάτης είναι στριμωγμένος στη γωνία. Έτσι, ως προς την παραγωγή και την κατανάλωση, φορέας της συλλογικής μας γνώσης είναι το κεφάλαιο.
Ο Μαρξ προσπαθεί να δώσει απάντηση στο ερώτημα αν υπάρχει κάτι από αυτά που κυοφορεί η καταρρέουσα αστική τάξη πραγμάτων, το οποίο θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί προς όφελος της εργασίας. Το συμπέρασμά του είναι καταφατικό: το κεφάλαιο-«εντελώς άθελά του-μειώνει στο ελάχιστο την ανθρώπινη εργασία, και τη δαπάνη γι’ αυτήν. Αυτό μπορεί να αποβεί προς όφελος της απελευθερωμένης εργασίας, και συνιστά τη συνθήκη της απελευθέρωσής της». Ακολουθώντας την σκέψη του Μαρξ, μπορούμε να πούμε ότι ο αυτοματισμός ή η τεχνητή νοημοσύνη δημιουργούν τις συνθήκες και τις πιθανότητες για την απελευθέρωση της εργασίας.