Οι ιθαγενείς στο έλεος του κορωνοϊού


“Σ’ αυτήν την πανδημία δεν είμαστε όλοι στην ίδια βάρκα, είμαστε στην ίδια θάλασσα: άλλοι με γιοτ, άλλοι με λάντζα, άλλοι με σωσίβια και άλλοι κολυμπώντας με όλη τους τη δύναμη…” Ανακοίνωση επτά οργανώσεων ιθαγενών στο Μεξικό.

Στην Λατινική Αμερική ζουν πάνω από σαράντα εκατομμύρια ιθαγενείς πολλών εθνοτήτων με αντίστοιχες γλώσσες και αποτελούν το 8,3% του συνολικού πληθυσμού της περιοχής. Ωστόσο, το κατά χώρα αντίστοιχο ποσοστό διαφοροποιείται σημαντικά. Ενδεικτικά, Βολιβία 62,2% (6,2 εκατ), Γουατεμάλα 41%, Περού 24,% (7,0 εκατ.), Μεξικό 15,1% (17 εκατ.), Κολομβία 3,4% (1,6 εκατ.).

Αποκλεισμένοι

Η νέα πανδημία που πλήττει λιγότερο ή περισσότερο όλη την περιοχή ανέδειξε και διεύρυνε τις προϋπάρχουσες μεγάλες κοινωνικές ανισότητες σε βάρος των ιθαγενών κοινοτήτων. Συγκεκριμένα, είναι ανύπαρκτα ή στην καλύτερη περίπτωση ανεπαρκή εξειδικευμένα μέτρα και ειδικά πρωτόκολλα που απαιτούν οι ιδιαίτερες συνθήκες διαβίωσής τους. Τι νόημα έχει π.χ το “τακτικό σαπούνισμα των χεριών”, όταν στις περισσότερες ζώνες/ κοινότητες ιθαγενών δεν υπάρχει πόσιμο νερό, πώς μπορούν, εξάλλου, τα ιθαγενή παιδιά να συμμετέχουν στην ηλεκτρονική πλατφόρμα “μαθαίνω στο σπίτι” όταν σε πολλές κοινότητες δεν υπάρχει ηλεκτρικό, ούτε ίντερνετ και προφανώς ούτε υπολογιστές;
Αποκλεισμένοι ήδη από τα συστήματα υγείας, αφού η οποιαδήποτε μορφής δομή υγείας είτε είναι ανύπαρκτη είτε βρίσκεται σε μεγάλη απόσταση από τις κοινότητές τους. Παρόλα αυτά, οι κυβερνητικές οδηγίες (κατά κανόνα μόνο στην ισπανική γλώσσα) δεν απαντούν στο ερώτημα πού και από ποιόν γιατρό θα εκτιμηθεί η σοβαρότητα της κατάστασης ενός κρούσματος της νέας νόσου σε μια ιθαγενή κοινότητα ή η ανάγκη, ενδεχομένως, νοσοκομειακής περίθαλψης. Επιπρόσθετα, η συντριπτική πλειονότητα των ιθαγενών αποκλείεται από τα όποια κοινωνικά, για τυπικούς κυρίως λόγους.
Το κλείσιμο των δρόμων και η απαγόρευση των μεταφορών, συμπεριλαμβανομένων τροφίμων και φαρμάκων, καθώς και η απαγόρευση λειτουργίας των ανοιχτών αγορών που αποτελεί σημαντική ή αποκλειστική πηγή εσόδων για την πλειονότητα των ιθαγενών, θέτει σε κίνδυνο τις ζωές τους, όχι μόνο από το νέο ιό αλλά και από την έλλειψη φαρμάκων για χρόνια νοσήματα, τον υποσιτισμό, την αδιαφορία, τελικά, της κυβέρνησης. Ο ιθαγενείς της Λατινικής Αμερικής συγκαταλέγονται αναμφισβήτητα στους ανθρώπους που κολυμπούν στη “θάλασσα της πανδημίας” χωρίς να διαθέτουν ούτε ένα σωσίβιο.
Στην επιλογή να σκιαγραφηθεί πιο αναλυτικά η κατάσταση στο Περού και την Κολομβία “μέτρησε” η ανάδειξη της άνισης και θανατηφόρας αρκετές φορές μάχης που δίνουν οι παρίες της Λατινικής Αμερικής για να διασώσουν αυτονόητες αξίες της δικής τους ύπαρξης, προστατεύοντας έτσι τις ζωές όλων μας. Σε επόμενο φύλλο της «Εποχής» θα καταγραφεί η κατάσταση και σε άλλες χώρες της Λατινικής Αμερικής.

Περού: «τακτικό και σχολαστικό πλύσιμο των χεριών»

Είναι, τουλάχιστον, εξωπραγματική η γνωστή μας σύσταση προφύλαξης από τον κορωνοϊό όταν απευθύνεται σε περιοχές ιθαγενών και ιδιαίτερα στην περουβιάνικη Αμαζονία όπου ζουν 3 εκατ. ιθαγενείς σε σχεδόν 2.000 κοινότητες. Είναι εξωπραγματική, επειδή γνωρίζουν ότι το νερό της περιοχής είναι μολυσμένο εδώ και πολλά χρόνια από τις εξορύξεις πετρελαίου, όπως μολυσμένα με πετρέλαιο είναι και τα ποτάμια της περιοχής και το έδαφος μεγάλων εκτάσεων καλλιεργειών που έχουν εγκαταλειφθεί. Ήδη, οι φτωχοί ιθαγενείς είχαν γίνει φτωχότεροι και οι πολυεθνικοί “πετρελαιάδες”, πλουσιότεροι.
Η μεγαλύτερη συνομοσπονδία ιθαγενικών οργανώσεων της Αμαζονίας (1800 κοινότητες) προσέφυγε στον ΟΗΕ με λεπτομερέστατο υπόμνημα και συγκεκριμένα παραδείγματα που αναδεικνύουν τον υπαρκτό κίνδυνο γενοκτονίας των ιθαγενών. Καταγγέλλουν δε την απραξία της κυβέρνησης και τη συνέχιση των πολιτικών διακρίσεων σε βάρος των ιθαγενών και στην αντιμετώπιση της σημερινής πανδημίας. Το Περού με 2.100 νεκρούς κατατάσσεται τέταρτο στην Λατινική Αμερική ως προς αυτό το κριτήριο. Έχουν καταγραφεί (;) ελάχιστοι θάνατοι ιθαγενών.
Συγκλονιστικές είναι οι -για εμας -εικόνες των χιλιάδων οικογενειών ανέργων πια και πεινασμένων που, όπως στην Ινδία, εγκαταλείπουν την πρωτεύουσα Λίμα και με τα πόδια διανύουν απίστευτα μεγάλες αποστάσεις προκειμένου να επιστρέψουν στους τόπους τους και τους δικούς τους. Μεταξύ αυτών πολλοί-ές είναι ιθαγενείς. Το Περού κατατάσσεται 4ο στην Λατινική Αμερική, ως προς τα θύματα (2.100).
“Η βία δεν μπαίνει σε καραντίνα”: Είναι η φράση που επαναλαμβάνεται όλο και συχνότερα από ιθαγενείς υπερασπιστές-τριες των ανεκτίμητων φυσικών πόρων της περουβιάνικης Αμαζονίας και πολέμιους του ναρκοεμπορίου. Ήδη, μέσα σ’ ένα μήνα καραντίνας έχουν δολοφονηθεί τουλάχιστον έξι ηγετικά στελέχη ή μέλη περιβαντολογικών οργανώσεων, ενώ δολοφονήθηκε από τις γνωστές μαφίες ναρκεμπορίου και ο πρόεδρος κοινότητας της περιοχής, ηγέτης του αγώνα κατά του ναρκεμπορίου. Η καραντίνα δεν έχει εμποδίσει γνωστές μαφίες να διαπράττουν συνεχώς περιβαλλοντικά εγκλήματα στην περιοχή ή να συνεχίζουν το ναρκεμπόριο.

Κολομβία: η πανδημία του κορωνοϊού και της βίας

Παρόλο το μικρό σχετικά αριθμό των ιθαγενών, η συλλογική τους οργάνωση είναι ιδιαίτερα αναπτυγμένη. Η οργανωτική έκφραση των ιθαγενών της Κολομβίας (ΟΝΙC) εξέδωσε για πρώτη φορά επιδημιολογική επιφυλακή και κατάρτισε έγκαιρα ειδικό πρόγραμμα για τις κοινότητες: κλείσιμο των δρόμων και απαγόρευση των μεταφορών, εκτός φαρμάκων και βασικών προϊόντων, δημιουργία “φρουρών ιθαγενών” για να εμποδίσουν, μεταξύ άλλων, την πρόσβαση τουριστών στο αξιοθέατο Εθνικό Πάρκο Ταϊρόνα. Ταυτόχρονα, υλοποιήθηκε το αποκαλούμενο παιδαγωγικό πρόγραμμα δηλαδή η κατανόηση από όλες/ους της πανδημίας, η αντιμετώπιση της ανεπάρκειας πόσιμου νερού και η κινητοποίηση όσων γνωρίζουν την παραδοσιακή ιθαγενική ιατρική. Έχουν ανακοινωθεί επτά κρούσματα, ενώ ενενήντα άτομα βρίσκονται σε καραντίνα. Σε εθνικό επίπεδο, έχουν ανακοινωθεί 490 θάνατοι, ενώ τις τελευταίες ημέρες εντοπίστηκαν πολλά κρούσματα σε φυλακές της χώρας, όπου στοιβάζονται χιλιάδες άνθρωποι.
Όμως, για πολλές κοινότητες ιθαγενών που βρίσκονταν λόγω των συνεχιζόμενων ένοπλων συγκρούσεων σε μια ιδιότυπη μορφή επιφυλακής, η κατάσταση τώρα επιδεινώνεται αφού εκτός από τη νέα υγειονομική πανδημία έχουν να αντιμετωπίσουν και “την πανδημία” των παραστρατιωτικών ομάδων που συνεχίζουν τις εχθροπραξίες και τις δολοφονίες. Τα τελευταία χρόνια έχουν δολοφονηθεί 160 ιθαγενείς. Δεν είναι λίγοι/ες που θεωρούν την παραστρατιωτική βία χειρότερη και από τον κορωνοϊό.

Κοινοτισμός και αυτοργάνωση

Η βιωμένη εμπειρία κοινοτισμού και αυτοοργάνωσης των ιθαγενών κοινοτήτων, με υποδειγματικό σύγχρονο παράδειγμα τις ζαπατίστικες κοινότητες στο νότιο Μεξικό, είναι αυτά που διέσωσαν τους ιθαγενείς από τα χειρότερα που “προέβλεπαν” οι κυβερνητικές πολιτικές σε όλες σχεδόν τις χώρες της Λατινικής Αμερικής.

Γεωργία Ντούσια