Οι συνεταιρισμοί ως δυνητικοί φορείς κοινωνικού μετασχηματισμού

Παρά τις προσδοκίες των ερωτευμένων-φανερά ή κρυφά-με τον καπιταλισμό, η αναζήτηση της κατάλληλης στρατηγικής για την υπέρβασή του δεν σταματά, ακόμα και στη σημερινή φάση της λεγόμενης τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης που περιορίζει σημαντικά τη δύναμη της οργανωμένης εργασίας. Αυτή την αισιόδοξη διαπίστωση ενισχύει και το άρθρο του Τζέιμς Μαλντούν, λέκτορα πολιτικής επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Έξετερ της Βρετανίας, που δημοσιεύτηκε στο ηλεκτρονικό περιοδικό Jacobin, στις 7 Μαϊου 2020, με τίτλο «Why we need cooperatives for the digital economies» [Γιατί χρειαζόμαστε τους συνεταιρισμούς στην ψηφιακή οικονομία]  ( https://jacobinmag.com/2020/05/cooperatives-digital-economy-airbnb-cities ).
Στο συγκεκριμένο άρθρο, που μεταφράσαμε και αναδημοσιεύουμε σήμερα με μικρές περικοπές (το πλήρες κείμενο υπάρχει στον ιστότοπο της Εποχής), ο Μαλντούν αναφέρεται στην ανάγκη και τις δυνατότητες ανάπτυξης μη καπιταλιστικών συνεταιριστικών εγχειρημάτων στην ψηφιακή οικονομία, επικεντρώνοντας το ενδιαφέρον του στον τομέα της βραχυχρόνιας μίσθωσης ακινήτων, που σχεδόν μονοπωλείται παγκοσμίως από τη γνωστή ηλεκτρονική πλατφόρμα Airbnb. Προς επιβεβαίωση της αισιόδοξης άποψης ότι η ανάγκη του κοινωνικού μετασχηματισμού είναι διαχρονική και συνεχής, ο συγγραφέας συνδέει τις σημερινές προσπάθειες απελευθέρωσης από την τυραννία της αγοράς με τον συντεχνιακό σοσιαλισμό των αρχών του εικοστού αιώνα, τα οράματά του, και τους περιορισμούς του.

Χ.Γο.

ΥΓ: Ευχαριστούμε τον Ματθαίο Τσιμιτάκη για την βοήθειά του στην απόδοση κάποιων τεχνικών όρων.

 

Του Τζέιμς Μαλντούν

«Θέλουμε να έχουμε μια καλή συνεργασία με όλους», ισχυρίζεται η Airbnb, το ψηφιακό μεγαθήριο που η αξία του σήμερα είναι 31 δισεκατομμύρια δολάρια. Θέλει να παριστάνει ότι είναι μια μικρή οργάνωση της κοινότητας, που απλώς βοηθάει όπως μπορεί τη συνεργατική οικονομία. Όμως, παρά τις γενικότητες περί «συνεργασίας με τις πόλεις» και της δουλειάς που κάνει με τις τοπικές κοινότητες, η Airbnb έχει ξοδέψει εκατομμύρια ως ομάδα πίεσης στην Ευρωπαϊκή Ένωση για την προώθηση των συμφερόντων της, για να υποβάλλει μηνύσεις εναντίον δημοτικών συμβουλίων, και για τις μάχες που δίνει κατά των προσπαθειών των πόλεων να διατηρήσουν μια οικονομικά προσιτή στέγαση. Τα τελευταία πρωτοσέλιδα για την φοροαποφυγή της Airbnb, τις εκμεταλλευτικές εργασιακές πρακτικές της, και τις μονοπωλιακές τάσεις της έχουν ήδη δημιουργήσει μια αρνητική εικόνα γι’ αυτήν. Όμως, όλα αυτά είναι υποπροϊόντα ενός βασικού προβλήματος: οι πλατφόρμες, όπως αυτή της Airbnb, ουδέποτε είχαν σκοπό να παρέχουν ένα δημόσιο αγαθό. Δημιουργήθηκαν για να μεγιστοποιήσουν τα κέρδη τους.
Μερικοί επιμένουν ότι η λύση είναι η αύξηση του ανταγωνισμού στο εσωτερικό του τεχνολογικού τομέα, με την ενεργοποίηση της αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας. Όμως, οι εκκλήσεις για μια αγορά ρυθμιζόμενη από την κυβέρνηση δεν θίγουν την ουσία του προβλήματος. Ακόμα και αν υπήρχε μια καλύτερη ρύθμιση της λειτουργίας των τεχνολογικών γιγάντων, αυτοί θα ασκούσαν δυσανάλογη επιρροή στην άσκηση πολιτικής και θα έβαζαν το κέρδος τους πάνω από τo συμφέρον των τοπικών κοινοτήτων. H κατάληψη των πόλεών μας από επιχειρήσεις, σαν την Airbnb, αναδεικνύει την ανάγκη μιας πιο ριζικής λύσης- μιας λύσης που να αλλάζει το συσχετισμό δύναμης, με πλατφόρμες που θα ανήκουν πραγματικά στην κοινότητα και θα διοικούνται από αυτήν. Αντικαθιστώντας τις κερδοσκοπικές πλατφόρμες με κάποια δημοκρατική εναλλακτική δομή, μπορούμε να αποκλείσουμε τον παρασιτικό μεσάζοντα, και να δώσουμε την ευκαιρία στους παρόχους υπηρεσιών και στους χρήστες να απολαμβάνουν τους καρπούς της συνεργασίας τους, αξιοποιώντας και τα στοιχεία που διαθέτουν.
Πώς όμως θα μπορούσε να οργανωθεί μια τέτοια εναλλακτική δομή; Ένα χρήσιμο σύνολο προτάσεων υπάρχει στα γραπτά των υποστηρικτών του λεγόμενου «συντεχνιακού σοσιαλισμού». Στην Βρετανία των αρχών του εικοστού αιώνα, αυτό το κίνημα είχε στόχο την εφαρμογή του εργατικού ελέγχου στη βιομηχανία, και τη δημιουργία μιας συμμετοχικής σοσιαλιστικής κοινωνίας. Προσαρμοσμένες στις δικές μας συνθήκες, αυτές οι διεκδικήσεις και τα οράματα μάς δείχνουν ότι υπάρχει η δυνατότητα δημιουργίας δημοκρατικών χώρων εργασίας και παροχής υπηρεσιών που θα διοικούνται συλλογικά προς το κοινό συμφέρον. Η διερεύνηση διάφορων πιθανών δομών ιδιοκτησίας και διοίκησης μπορούν να μας βοηθήσουν να ξανασκεφτούμε τον σοσιαλισμό στην ψηφιακή εποχή -ένα σοσιαλισμό της καινοτομίας που υπερβαίνει τις άκαμπτες στρατηγικές του κρατικού σοσιαλισμού του εικοστού αιώνα, και τις αυταρχικές εκ των άνω εθνικοποιήσεις. Το πάντρεμα των νέων τεχνολογιών με την υπόσχεση δημοκρατίας μπορεί να μας παραπέμψει σε ένα ψηφιακό μέλλον, για το οποίο αξίζει να αγωνιστούμε.

Η οργάνωση FairBnb.coop:
Μια «κοινωνική» συνεταιριστική πλατφόρμα

Η οργάνωση Fairbnb.coop, που ιδρύθηκε το 2016, αυτοπαρουσιάζεται ως μια εναλλακτική δομή απέναντι στο κερδοσκοπικό μοντέλο των πλατφορμών ενοικίασης καταλυμάτων για διακοπές. Εγγεγραμμένη στο μητρώο συνεταιριστικών επιχειρήσεων από τον Οκτώβριο 2018 [ΣτΜ: η έδρα της οργάνωσης είναι στη Μπολόνια, βλ. https://fairbnb.coop/], η οργάνωση προάγει τα «βιώσιμα» ταξίδια, εφαρμόζοντας τον κανόνα «ένας οικοδεσπότης/ένα σπίτι», με στόχο να βάλει ένα εμπόδιο στον εκτοπισμό των κατοίκων μιας περιοχής, ενώ ταυτόχρονα επενδύει τα μισά έσοδα από την προμήθειά της, που ανέρχεται στο 15%, σε κοινωνικά προγράμματα που επιλέγουν οι οικοδεσπότες και οι ταξιδιώτες. Δεσμεύεται, επίσης, να συμμορφώνεται με την ισχύουσα δημοτική νομοθεσία, να πληρώνει τους φόρους της, και να μοιράζεται τα στοιχεία που διαθέτει με τις δημοτικές αρχές.
Να πώς παρουσιάζει την Fairbnb ο Νταμιάνο Αβελίνο, ένας από τους ιδρυτές της: «Είμαστε ένας εργατικός συνεταιρισμός, αλλά θέλουμε να γίνουμε ένας συνεταιρισμός πολλαπλών ενδιαφερομένων μερών (stakeholders)», που θα μπορούν να αποκτήσουν συνεταιριστικά μερίδια και να ασκούν έλεγχο στην εταιρεία. Η διοίκηση του συνεταιρισμού θα μπορούσε να επεκταθεί έτσι ώστε να περιλαμβάνει οικοδεσπότες, επισκέπτες, ή τοπικές κοινότητες που εξυπηρετούνται από τα προγράμματα της Fairbnb. Ο Αβελίνο θεωρεί ως πιο επιθυμητό τον τελευταίο στόχο. «Είναι λογικό να δίνουμε περισσότερα συνεταιριστικά μερίδια σε κοινωνικά προγράμματα που χρηματοδοτούμε», λέει. Και συνεχίζει: «Οι τοπικές κοινότητες υφίστανται τις επιπτώσεις της αύξησης του κόστους της στέγασης και του «εξευγενισμού» (gentrification) διαφόρων περιοχών τους, και γι’ αυτό πρέπει να έχουν λόγο για τον τρόπο λειτουργίας της Fairbnb.coop».Η οργάνωση διοικείται από μια βασική ομάδα εργαζομένων, με τοπικούς κόμβους σε διάφορες πόλεις, και ομάδες εργασίας που ασχολούνται με συγκεκριμένα προγράμματα και σχέδια για την ενίσχυση «βιώσιμων» ταξιδιών.
Οι ψηφιακές πλατφόρμες επιτρέπουν στους εργατικούς συνεταιρισμούς να εξετάζουν μια ποικιλία διοικητικών και ιδιοκτησιακών δομών. Για να διατηρηθεί μια ευκολία ανάλογη με εκείνη των πλατφορμών που υπάρχουν σήμερα, οι συνεταιριστικές πλατφόρμες θα χρειαστεί να διατηρήσουν την επιλογή κάθε ατόμου να κατεβάζει την εφαρμογή στον υπολογιστή ή στο κινητό του, και να δημιουργεί ένα δωρεάν λογαριασμό ως χρήστης της υπηρεσίας. Οι χρήστες και οι πάροχοι υπηρεσιών θα πρέπει, επίσης, να μπορούν να επενδύουν ένα μικρό ποσό στην οργάνωση, και ως αντάλλαγμα να αποκτούν ένα μερίδιο στο συνεταιριστικό κεφάλαιο, καθώς και δικαιώματα ψήφου. Βέβαια, είναι φυσικό τα μέλη ενός συνεταιρισμού να μην έχουν την ίδια προσωπική δέσμευση και επιρροή σ’ αυτόν. Πολλοί δεν θα θέλουν να συμμετέχουν σε συναντήσεις, ή να παρακολουθούν τις καθημερινές δοσοληψίες του συνεταιρισμού, προτιμώντας να έχουν λόγο μόνο σε σημαντικές αποφάσεις, ή να εκφράζουν τις αντιρρήσεις τους σε ορισμένες πρακτικές της οργάνωσης.
Η Fairbnb.coop έχει μπροστά της ένα δύσκολο δρόμο στη σκληρά ανταγωνιστική αγορά της βραχυχρόνιας μίσθωσης. Μπορεί όμως να ανταγωνιστεί τους κολοσσούς της τεχνολογίας; Μια συνήθης κριτική των παραδοσιακών εργατικών συνεταιρισμών είναι ότι προσπαθούν να ανταγωνιστούν καπιταλιστικές επιχειρήσεις σε μια καπιταλιστική αγορά, και ότι αυτό απλώς δεν μπορεί να γίνει. Οι καπιταλιστικές επιχειρήσεις θα έχουν πάντα περισσότερους πόρους να επενδύσουν σε έρευνα και ανάπτυξη, και θα μπορούν να ακολουθούν επιθετικές επιχειρησιακές στρατηγικές με στόχο την συντριβή των ανταγωνιστών τους. Είναι επίσης πιο πρόθυμες να εξωτερικεύουν το κόστος τους, να μειώνουν τους μισθούς, και να υιοθετούν πρακτικές λιγότερο φιλικές στο περιβάλλον.

Κοινωνικό πείραμα

Τα παραπάνω προβλήματα δεν είναι τόσο νέα. Ένας παρόμοιος διάλογος είχε γίνει όταν πρωτοεμφανίστηκαν οι συνεταιρισμοί στις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα, μαζί με τη Βιομηχανική Επανάσταση. Πολλοί από αυτούς τους πρώτους συνεταιρισμούς επηρεάστηκαν από τα γραπτά των πρώιμων σοσιαλιστών, όπως ο Ρόμπερτ Όουεν και ο Σαρλ Φουριέ, που περιείχαν τα οράματά τους για μια μελλοντική αρμονική κοινωνία. Η στάση του Καρλ Μαρξ ήταν πιο αντιφατική. Έλεγε αρκετά θετικά πράγματα για τους εργατικούς συνεταιρισμούς, αποκαλώντας τους «μεγάλα κοινωνικά πειράματα», θεωρώντας όμως ότι η αξία τους «δεν πρέπει να υπερτιμάται». Καταλάβαινε ότι θα μπορούσαν να είναι χρήσιμοι ως μια μεταβατική δομή, ικανή να αυξήσει τη δύναμη και την αυτονομία της εργατικής τάξης. Πίστευε, όμως, ότι δεν αρκούσε η δημιουργία κάποιων νησίδων σοσιαλισμού, και ότι χρειαζόταν ένα γενικότερο ξερίζωμα της μισθωτής εργασίας.
Πράγματι, ακόμα και τα πλεονεκτήματα των συνεταιρισμών, όπως ο μεγαλύτερος έλεγχος των εργατών και η μικρότερη αλλοτρίωση της εργασίας τους, υπάρχει κίνδυνος να υπονομευτούν από τον ανταγωνισμό που υπάρχει στην καπιταλιστική κοινωνία. Αυτό αφορά και την «αυτοεκμετάλλευση» που προκαλείται από τον ανταγωνισμό της αγοράς. Η Ρόζα Λούξεμπουργκ είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι συνεταιρισμοί «είναι υποχρεωμένοι να παίζουν το ρόλο του καπιταλιστή επιχειρηματία-μια αντίφαση στην οποία οφείλεται η αποτυχία των παραγωγικών συνεταιρισμών, που, ή γίνονται εντελώς καπιταλιστικές επιχειρήσεις, ή, αν τα συμφέροντα των εργατών εξακολουθούν να είναι κυρίαρχα, διαλύονται». Παρά ταύτα, αν και γνωρίζουμε ότι οι συνεταιρισμοί δεν αποτελούν πανάκεια για όλα τα προβλήματά μας, και ότι δεν μπορούν να αντικαταστήσουν άλλες μορφές πολιτικής οργάνωσης, δεν πρέπει να τους απορρίψουμε. Στην πραγματικότητα, τα συνεταιριστικά εγχειρήματα είναι πιο ελπιδοφόρα όταν συνδυάζονται με άλλες στρατηγικές κοινωνικού μετασχηματισμού-από το συνδικαλισμό μέχρι τη διεκδίκηση της κρατικής εξουσίας.

Ο σοσιαλισμός της τοπικής αυτοδιοίκησης

Οι προαναφερθείσες δυσκολίες συμβάλλουν στη στήριξη του εγχειρήματος που η Ζανέλ Ορσί αποκάλεσε «Munibnb», το οποίο αναφέρεται σε μια πλατφόρμα δημοτικής ιδιοκτησίας που θα μπορούσε να αναπτυχθεί σε διάφορες μεγάλες πόλεις, με στόχο τη διαχείριση της βραχυχρόνιας παροχής καταλυμάτων που θα παρέχονται από τους κατοίκους ενός δήμου. Αυτός θα ήταν ένας νέος τρόπος διαχείρισης ενός κοινού αγαθού από κάποιες πόλεις-που θα μπορούσαν να φορολογήσουν αποτελεσματικά την ιδιοκτησία και να ρυθμίσουν τη χρήση της, έτσι ώστε να εξασφαλίζεται ότι το χρήμα θα παραμένει στην πόλη και θα ωφελεί εξ ίσου όλους τους κατοίκους της.
Το μεγάλο πλεονέκτημα του ελέγχου από τη δημοτική αρχή είναι ότι αυτή (ανάλογα με τη δικαιοδοσία της) μπορεί να έχει σε ορισμένες περιπτώσεις τη ρυθμιστική εξουσία να απαγορεύει τον καπιταλιστικό ανταγωνισμό, και να επιμένει στην τήρηση υψηλών προτύπων και λογικών τιμών στην παροχή υπηρεσιών στους χρήστες. Η δημοτική αρχή που θα έχει την ευθύνη της πλατφόρμας θα μπορούσε επίσης να συμβάλει στο συντονισμό υπηρεσιών στέγασης που προσφέρουν διάφορες πόλεις, και να προσφέρει βοήθεια σε θέματα που σχετίζονται με την εύρεση προσιτής στέγασης, και τον «εξευγενισμό» ορισμένων περιοχών. Θα μπορούσε, επίσης, να προτρέπει τους χρήστες να μην παραχωρούν όλο το σπίτι τους στην αγορά της βραχυχρόνιας μίσθωσης, και να αυξήσει τη φορολογία της συγκεκριμένης υπηρεσίας, κάτι που θα μείωνε τις στεγαστικές ελλείψεις της κοινότητας.
Βέβαια, υπάρχει πάντα κάποια αμφιβολία σε σχέση με τη δυνατότητα αποτελεσματικού δημόσιου ελέγχου στον διαχειριστή του συστήματος, ώστε να εξασφαλίζεται μια πραγματικά δημοκρατική λογοδοσία. Αν ο κύριος τρόπος λογοδοσίας των διαχειριστών είναι οι δημοτικές εκλογές, τότε αυτό το θέμα εντάσσεται στο ευρύτερο ζήτημα της καλής διακυβέρνησης και των κομματικών προτιμήσεων-γεγονός που αφαιρεί από πολλούς ανθρώπους τη ρεαλιστική δυνατότητα να επηρεάζουν την πολιτική που αφορά την παροχή των συγκεκριμένων υπηρεσιών. Με άλλα λόγια, ο κίνδυνος ενός συστήματος σοσιαλισμού της τοπικής αυτοδιοίκησης είναι ότι τα καπιταλιστικά αφεντικά θα αντικατασταθούν από ανεξέλεγκτους γραφειοκράτες. Αυτός ο φόβος ξαναφέρνει στο νου μας τα προβλήματα των αυταρχικών εκ των άνω εθνικοποιήσεων του εικοστού αιώνα, τα οποία απέτυχαν να ενσωματώσουν μορφές άμεσης δημοκρατίας και ουσιαστικού ελέγχου από τους χρήστες διαφόρων υπηρεσιών.

Συντεχνιακός σοσιαλισμός για την ψηφιακή οικονομία

Υπ’ αυτήν την έννοια, μια πηγή έμπνευσης για την αντιμετώπιση κάποιων από τα παραπάνω προβλήματα θα μπορούσε να είναι τα γραπτά του σοσιαλιστής των αρχών του εικοστού αιώνα, Τζορτζ Ντάγκλας Χάουαρντ Κόουλ. Μέλος της Φαβιανής Εταιρείας στα πανεπιστημιακά του χρόνια, ο Κόουλ άσκησε κριτική στις στρατηγικές των αυταρχικών εκ των άνω εθνικοποιήσεων και την έλλειψη δημοκρατίας στους χώρους εργασίας. Ελευθεριακός σοσιαλιστής ο ίδιος, ανέπτυξε τις ιδέες του συντεχνιακού σοσιαλισμού στις δεκαετίες του 1910 και του 1920 μαζί με άλλους διανοητές, όπως ο Σάμιουελ Τζόρτζ Χόμπσον και ο Άρθουρ Τζόζεφ Πέντι.
Στο βιβλίο του Guild Socialism Restated [Η επαναδιατύπωση του συντεχνιακού σοσιαλισμού], ο Κόουλ πρότεινε κάθε σημαντική οργάνωση να έχει τις δικές της δημοκρατικές δομές διοίκησης, προκειμένου να διευρύνει την ικανότητα των ατόμων να ασκούν εξουσία στη λήψη αποφάσεων για τους θεσμούς που διαμορφώνουν τις υλικές συνθήκες της ζωής τους. Η βασική του άποψη ήταν ότι οι εκλεγμένοι αντιπρόσωποι σε διάφορα πολιτικά επίπεδα δεν ήταν σε θέση να εκπροσωπήσουν επαρκώς το εκλογικό σώμα «ως όλον», γιατί αυτό περιείχε πολλές διαφορετικές κοινωνικές συνθέσεις που θα έπρεπε να έχουν τις δικές τους δημοκρατικές δομές. Η εκπροσώπηση κατά τον Κόουλ θα έπρεπε να είναι «εξειδικευμένη και λειτουργική», και όχι «γενική και συμπεριληπτική».
Οι συντεχνιακοί σοσιαλιστές οραματίζονταν μια συμμετοχική σοσιαλιστική δημοκρατία στην οποία την κοινωνική ζωή θα συντόνιζαν πολλαπλές και επικαλυπτόμενες παραγωγικές, καταναλωτικές και δημοτικές ενώσεις. Η κεντρική ιδέα ήταν να επεκταθούν οι δημοκρατικές αρχές του ελέγχου των πολιτών και της αυτονομίας πέρα από τη στενή πολιτική σφαίρα του κράτους προς τις ευρύτερες κοινωνικές σχέσεις. Ο Κόουλ υποστήριζε ότι η εξουσία του κράτους έπρεπε να μειωθεί δραστικά ώστε να είναι μόνο ένα μικρό στοιχείο ενός μεγαλύτερου κοινωνικού συστήματος, που θα αποτελείται από ενώσεις με εσωτερική δημοκρατική λειτουργία.
Στην περίπτωση της στέγασης, μπορεί να φανταστεί κανείς ότι η διαχείριση των βραχυχρόνιων μισθώσεων θα είναι μέρος μιας ευρύτερης οργάνωσης της στέγασης, που θα εξισορροπεί τις ανάγκες διαφόρων μελών της κοινότητας. Η προτεραιότητα θα είναι να εξασφαλιστεί ότι όλοι θα έχουν πρόσβαση σε ασφαλή και προσιτή μακροχρόνια στέγαση, μαζί με μια ευελιξία στη δυνατότητα εκμίσθωσης δωματίων σε ενοικιαστές που κάνουν τις διακοπές τους. Η ίδια η οργάνωση πρέπει να έχει μια δημοκρατική εσωτερική λειτουργία, και να φροντίζει τα ενδιαφερόμενα μέρη που μετέχουν σ’ αυτήν να έχουν λόγο στον σχεδιασμό και τη διοίκησή της. Αυτές οι κατευθυντήριες αρχές δεν συνιστούν ένα πλήρες σχέδιο για μια νέα πλατφόρμα, αλλά βοηθούν σημαντικά να καταδειχθεί με ποιόν τρόπο νέα δημοκρατικά μοντέλα ιδιοκτησίας και διοίκησης μπορούν να είναι ένα βήμα προς τα εμπρός, και μια νίκη της δημοκρατίας επί της ιδιωτικής εξουσίας.
Δεν χρειαζόμαστε απλώς νέες εφαρμογές-πρέπει να αναπτύξουμε επίσης την κουλτούρα και την υποδομή μιας συνεταιριστικής κοινωνίας, με δημοκρατικούς ελέγχους στις επενδύσεις και στο χρηματοπιστωτικό σύστημα, νέες νομικές δομές και περιβαλλοντικά βιώσιμες πρακτικές. Οι συνεταιρισμοί είναι μόνο ένα μέρος της αντιμετώπισης του προβλήματος, όχι μια εναλλακτική πρόταση που αντιπαρατίθεται στη συμμετοχή σε άλλους αγώνες. Πρέπει να αντιμετωπίζουμε την ανάπτυξη της συμμετοχικής οικονομίας ως μια πλευρά της ανάγκης για μια ευρύτερη μετατόπιση πλούτου και εξουσίας στους εργάτες, η οποία μπορεί να επιτευχθεί μόνο `με την ταξική πάλη. Οι εργατικοί συνεταιρισμοί και οι σοσιαλιστικές ρυθμίσεις σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης είναι πρακτικά παραδείγματα ενός εναλλακτικού ιδιοκτησιακού μοντέλου, που μπορεί να δώσει την έμπνευση και για άλλους αγώνες, και για μια καλύτερη πολιτική οργάνωση.
Η υποχρέωσή μας σήμερα είναι να στηρίζουμε εκείνες τις δικαιότερες εναλλακτικές δομές που μπορούν να αντικαταστήσουν τα κερδοσκοπικά μοντέλα των τεχνολογικών γιγάντων. Δεν θέλουμε μόνο καλύτερες αμοιβές και συνθήκες εργασίας για τους απασχολούμενους στην οικονομία της περιστασιακής απασχόλησης. Πρέπει να πιέζουμε για μια ριζική αναδιάρθρωση της ιδιοκτησίας και της διοίκησης των επιχειρήσεων της ψηφιακής οικονομίας, δημιουργώντας νέες, δημοκρατικά ελεγχόμενες εναλλακτικές δομές.

Μετάφραση, επιμέλεια: Χάρης Γολέμης