Όταν η ζωή είναι μια αλυσίδα απωλειών…

Μπέρνχαρντ Σλινκ «Όλγα»
(μτφ. Απόστολος Στραγαλινός, εκδ. Κριτική, 2018)

Το νέο μυθιστόρημα του Μπέρνχαρντ Σλινκ είναι η προσωπική ιστορία μιας γυναίκας, της Όλγας, με φόντο την ιστορία της Γερμανίας σε εποχές όπου τα πάντα γύρω άλλαζαν, ξεκινώντας από τον 19ο έως σήμερα, σε τόπους όπου τα σύνορα μεταβάλλονταν ξανά και ξανά – Πρωσία, Πολωνία, Γερμανία, Λιθουανία…
Η Όλγα είναι μια «απλή γυναίκα», ένας «απλός», «ανώνυμος» άνθρωπος που θα δει τη ζωή του να επηρεάζεται, να καθορίζεται τελικά, από τη μεγάλη Ιστορία και από σιδερένιους ταξικούς νόμους που καμία αγάπη, καμία δύναμη τελικά, δεν μπορεί να τους σπάσει. Μια δασκάλα, αρχικά, και μετά μοδίστρα, που προσπαθεί να βρει τις δικές της ρωγμές ευτυχίας μέσα σε έναν κόσμο δύσκολο τον οποίο δεν μπορεί παρά να τον αποδεχτεί.

Η μικρή Όλγα είναι ένα παράξενο κοριτσάκι που «ήθελε να στέκεται και να παρατηρεί», ενώ τα παιδιά γύρω της παίζουν παιχνίδια που «αποτελούσαν περισσότερο προετοιμασία για την επιβίωση παρά διασκέδαση». Όταν μένει ορφανή αρχίζει να ζει μαζί με τη γιαγιά της, πρώτη έγνοια της οποίας είναι να αλλάξει την όποια «ταυτότητα» της Όλγας –π.χ. το «σλαβικό» όνομά της– και να της εμφυσήσει τη γερμανικότητα για την οποία υπερηφανεύεται η ίδια. Η Όλγα, μέσα στη μοναξιά της (μιας και «δεν ανήκε πραγματικά σ’ εκείνο τον κόσμο»), αρχίζει να κάνει παρέα με δύο αδέλφια, τον Χέρμπερτ και την Βικτώρια, των οποίων όμως ο πατέρας είναι ο πλούσιος της περιοχής, αν και «το γεγονός ότι έγιναν τόσο γρήγορα φίλοι αποδείκνυε το πόσο μόνοι ήταν, παρόλο που δεν το ήξεραν».
Όταν όμως η φιλία μεταξύ Όλγας και Χέρμπερτ μετατρέπεται σε έρωτα, η σχέση τους προσκρούει στους αμετακίνητους και άκαμπτους ταξικούς φραγμούς: η ετυμηγορία της οικογένειας ήταν σαφής, ο Χέρμπερτ «ήταν αδύνατον να συνεχίσει τη συναναστροφή με το απλό αυτό κορίτσι». Μπορεί κάποιες στιγμές, μέσα στον έρωτά τους, οι δύο νέοι να νομίζουν ότι «είχαν υπερβεί τις κοινωνικές τάξεις χωρίς να νιώθουν δεσμευμένοι από τις συμβάσεις», αλλά αυτοί οι ταξικοί νόμοι θα νικήσουν, μην επιτρέποντας στους δύο νέους να ζήσουν ποτέ μαζί.
Η Όλγα θα γίνει δασκάλα και ο Χέρμπερτ θα μπει στον στρατό, για να καταλήξει στις γερμανικές αποικίες στην Αφρική, ενώ αρχίζει η κοινή και ταυτόχρονα χωριστή ζωή των δύο νέων, αλλά και η απόκλιση μεταξύ τους, καθώς ο Χέρμπερτ θα γοητευτεί από την «εκπολιτιστική αποστολή» των λευκών στην αφρικανική ήπειρο ενώ η Όλγα θα αναρωτιέται «η πατρίδα του δεν ήταν στην Αφρική. Τι γύρευε λοιπόν εκεί; Τι κακό τού είχαν κάνει οι Χερέρο;». Είναι η εποχή που «τα αστικά κόμματα πίστευαν στο αποικιοκρατικό μέλλον της Γερμανίας», ενώ «οι σοσιαλδημοκράτες απέρριπταν τις αποικίες», και «η Όλγα συμφωνούσε με την άποψη της σοσιαλδημοκρατίας».
Τα χρόνια περνάνε με σύντομες συναντήσεις, καθώς η ταξική απαγόρευση ισχύει πάντα. Ο Χέρμπερτ θα ταξιδέψει στη Λατινική Αμερική και στην Ευρώπη, και η περιπέτεια της ζωής του θα χαθεί κάπου στην προσπάθειά του να φτάσει στον Βόρειο Πόλο κι έτσι η Όλγα θα περάσει μόνη της τα ταραγμένα χρόνια των πολέμων και του ναζισμού.
Φτάνοντας στη δεκαετία του 1950, αφηγητής του βιβλίου γίνεται (από πολύ μικρή ηλικία) ο γιος μιας οικογένειας όπου η Όλγα δουλεύει ως μοδίστρα. Ενώ ο κόσμος γύρω της αλλάζει ραγδαία, η Όλγα κουβαλάει πάντα μέσα στην καρδιά και στις διηγήσεις της τον Χέρμπερτ, την περιπετειώδη ζωή του, την αγάπη τους, την κοινή ζωή που δεν έζησαν. Ή μάλλον της χωριστής κοινής ζωής που έζησαν. Η αφήγηση θα τελειώσει τη δεκαετία του 1970, με τον θάνατο της Όλγας, ενώ οι χαμένες επιστολές της Όλγας προς τον Χέρμπερτ, που θα βρεθούν τελικά σε κάποιο παλαιοπωλείο του βορρά, τραγικές πολλές φορές καθώς απευθύνονται σε κάποιον που η αποστολέας γνωρίζει πως είναι πια νεκρός, θα αποκαλύψουν και θα φωτίσουν πολλές κρυφές γωνίες της ζωής της Όλγας.

Το βάρος της συλλογικής ενοχής

Ο Σλινκ γράφει μια ευθύγραμμη, συμπυκνωμένη, πολυφωνική αφήγηση για να εξιστορήσει τη ζωή της Όλγας και της Γερμανίας εκείνα τα χρόνια. Τα κρίσιμα ιστορικά γεγονότα στήνουν διαρκώς το υπόβαθρο πάνω στο οποίο οικοδομείται αυτή η αφήγηση που μέσα από την εξιστόρηση μιας ζωής αποτυπώνει το πανόραμα ενός κόσμου που αλλάζει σε πολιτικό, κοινωνικό, ταξικό, εθνικό επίπεδο.
Ο συγγραφέας χτίζει τους χαρακτήρες των δύο πρωταγωνιστών του, της Όλγας και του Χέρμπερτ, προσπαθώντας να συμπυκνώσει σε αυτούς χαρακτηριστικά που σημάδεψαν διαδοχικές γενιές στη Γερμανία. Η Όλγα χάνει διαρκώς κομμάτια της ζωής και της χαράς της αλλά ψάχνει πάντα να βρίσκει ανάσες και ρωγμές, καθώς είναι μια γυναίκα συμφιλιωμένη με τη ζωή, με τη ζωή της, αφού ξέρει ότι «πώς να αξιοποιήσεις αυτό που σου δίνεται, αν δεν το αποδεχθείς;». Γίνεται έτσι το αντίβαρο στις υψιπετείς, μεγαλομανιακές κάποτε, φιλοδοξίες του Χέρμπερτ που τελικά οδηγούν στην καταστροφή, τις οποίες πασχίζει, μάλλον μάταια, να κατανοήσει, για να τις αποδεχτεί όσο και όπως μπορεί έχοντας όμως την ενοχή ότι δεν μπόρεσε να τις αποτρέψει.
Το βάρος της προσωπικής ή συλλογικής ενοχής δεν είναι καινοφανές θέμα στα βιβλία του Σλινκ, που δεν διστάζει να ρίχνει τολμηρές ματιές στην «εθνική ιστορία» της Γερμανίας. Εδώ, η γερμανική αποικιοκρατία, ο μεγαλοϊδεατισμός και οι επικίνδυνες αυταπάτες του, η διαρκής επέκταση, η αναζήτηση ενός μεγαλείου ιστορικού ή φαντασιακού, αποτυπώνονται και φτιάχνουν τον καμβά πάνω στον οποίο σκιαγραφεί τη σταθερή και ταραγμένη συνάμα ζωή της Όλγας.
Τελικά, ο Σλινκ μέσα σε λίγες σελίδες καταφέρνει να συμπυκνώσει έναν διάλογο ανάμεσα στη συλλογική και την προσωπική ιστορία, μέσα από τη ζωή μιας γυναίκας που από πολύ νωρίς μαθαίνει, γνωρίζει, πως «η ζωή είναι μια αλυσίδα απωλειών».

Κώστας Αθανασίου