Της
Βιβής Κεφαλά
Το οικτρό τέλος του πάλαι ποτέ αρχηγού της «Επανάστασσης του Σεπτεμβρίου», που απεικονίστηκε στην φωτογραφία του μωλωπισμένου, αιμόφυρτου και μισόγυμνου πτώματος του Μουαμάρ Καντάφι, σηματοδότησε το νικηφόρο τέλος της εξέγερσης στη Λιβύη. Ένα τέλος λυτρωτικό για όσους υπέστησαν τη φρίκη του πολέμου αλλά κάθε άλλο παρά ανέφελο, μια και τα προβλήματα που έχει να αντιμετωπίσει η χώρα την επαύριο του πολέμου, είναι πολλά και δυσεπίλυτα. Ένα από αυτά είναι και ο τρόπος με τον οποίο έκλεισε το «κεφάλαιο Καντάφι» στη λιβυκή ιστορία.
Η δολοφονία
του Μουαμάρ Καντάφι
Πράγματι, το ίδιο το γεγονός της δολοφονίας αλλά και ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζεται το φρικτό τέλος του Μουαμάρ Καντάφι από εσωτερικούς παράγοντες αλλά και ξένους διπλωμάτες, δηλαδή ως ένα «ατύχημα» της στιγμής άνευ σημασίας, που όμως προκαλεί μία δύσκολα κρυμμένη αγαλλίαση, δεν προμηνύει τίποτα καλό για το μέλλον. Θα περίμενε κανείς οι θιασώτες της ελευθερίας και της δημοκρατίας να σεβαστούν στοιχειώδεις κανόνες, όπως μία δίκαιη δίκη από την οποία θα προκύψει η νόμιμη ποινή. Αντίθετα, επικροτείται η αυτοδικία στη χειρότερη μορφή της, η οποία στην προκειμένη περίπτωση απαλλάσσει από νόμιμες διαδικασίες, που μπορεί να έφερναν πολλούς από τους κατηγόρους του Μουαμάρ Καντάφι σε δύσκολη θέση.
Όλα αυτά, δεν προμηνύουν τίποτα καλό για το μέλλον, μια και όπως έγραφα με αφορμή την πτώση της Τρίπολης, στην «Εποχή» (11/09/11): «Η αδιαφορία απέναντι στον θάνατο του Άλλου, δείχνει τη βαθειά επιθυμία για εκδίκηση προς τους μισθοφόρους του καθεστώτος, (…) μια τέτοια στάση δεν προοιωνίζει τίποτα καλό σχετικά με το πώς θα συμπεριφερθεί η νέα εξουσία στους υποστηρικτές του παλαιού καθεστώτος, εάν δηλαδή θα υπάρξουν αντίποινα και τι είδους, (…) η αποφυγή αντιποίνων θα διευκόλυνε την επιστροφή στην ομαλότητα, όποτε γίνει αυτή η επιστροφή.»
Η εξουσία
Οι σκέψεις αυτές, που συνεχίζουν να παραμένουν επίκαιρες, συνδέονται άμεσα με τα προβλήματα που έχει να αντιμετωπίσει η Λιβύη, όπως το ζήτημα της ανάληψης της εξουσίας, της δημιουργίας πολιτικών θεσμών, του οικονομικού και πολιτικού μοντέλου που θα επικρατήσει και των συνεπειών που θα έχει στο λιβυκό λαό.
Τον περασμένο Αύγουστο, τα μέλη του Εθνικού Μεταβατικού Συμβουλίου (ΕΜΣ) της Λιβύης είχαν συμφωνήσει ότι θα σχηματιστεί μεταβατική κυβέρνηση, πράγμα που μέχρι σήμερα δεν έχει γίνει, και ότι θα προκηρυχθούν εκλογές που θα γίνουν σε οκτώ μήνες από την επίσημη κήρυξη της λήξης του πολέμου. Ο πόλεμος τελείωσε με την πτώση της Σύρτης στις 20 Οκτωβρίου και τη δολοφονία του Μουαμάρ Καντάφι την επόμενη μέρα, όμως το ζήτημα της δημιουργίας μεταβατικής κυβέρνησης που θα αναλάβει το έργο της διεξαγωγής εκλογών παραμένει ανοικτό και ακανθώδες.
Το ΕΜΣ αποτελεί ένα όργανο το οποίο απαρτίζεται από ετερόκλητες πολιτικές δυνάμεις, που χαρακτηρίζονται από μεγάλες ιδεολογικές και πολιτικές διαφορές, συνεκτικός ιστός των οποίων ήταν η αντίθεση τους προς το καθεστώς Καντάφι και το οποίο δημιουργήθηκε για να αντιμετωπιστούν οι ανάγκες της εξέγερσης. Το σημείο σύγκλισης τους εξέλιπε και μάλιστα με δραματικό τρόπο και τώρα όλα τα ενδεχόμενα είναι ανοικτά.
Οι τρείς βασικές συνιστώσες του ΕΜΣ είναι: στελέχη του καθεστώτος Καντάφι που ενώθηκαν με τους εξεγερμένους, ισλαμιστές διαφόρων αποχρώσεων και φιλελεύθεροι, υπέρμαχοι ενός λαϊκού κράτους. Η νομιμοποίηση των τριών αυτών τάσεων έγκειται στο γεγονός ότι αγωνίστηκαν για την πτώση του καθεστώτος, πράγμα που νομιμοποιεί με τη σειρά του και τη διεκδίκηση της εξουσίας, διαδικασία που μπορεί να εξελιχθεί σε μία νέα σύγκρουση για την κατάκτηση και νομή της. Οι τρεις αυτές συνιστώσες έχουν, προφανώς, βλέψεις για την εξουσία και επιδιώκουν την εγκαθίδρυση εντελώς διαφορετικών, αν όχι αντικρουόμενων, μοντέλων κρατικής συγκρότησης. Ο κίνδυνος μιας νέας σύγκρουσης γίνεται ακόμα εντονότερος από την τάση δημιουργίας συγκυριακών πολιτικών συμμαχιών στο εσωτερικό του ΕΜΣ, με στόχο τη συνιστώσα που κάθε φορά φαίνεται ισχυρότερη ή και λόγω πραγματικών διαφωνιών, όπως στην αντίθεση που υπάρχει ανάμεσα στη συνιστώσα των πρώην στελεχών του καθεστώτος και στη συνιστώσα των υπέρμαχων ενός κοσμικού, δυτικού τύπου κράτους από τη μια μεριά και των ισλαμιστών από την άλλη.
Ένα άλλο ζήτημα που διχάζει το ΕΜΣ είναι και το θέμα της εκκαθάρισης των κυβερνητικών στελεχών του παλαιού καθεστώτος, στο οποίο όπως είναι αναμενόμενο οι γνώμες διίστανται. Η συνιστώσα που συγκεντρώνει τα πρώην στελέχη του καθεστώτος είναι εναντίον μίας τέτοιας επιδίωξης για ευνόητους προσωπικούς λόγους αλλά όχι μόνο. Πράγματι, εάν αρχίσουν οι εκκαθαρίσεις αφενός θα παροξυνθεί το πρόβλημα των φυλών και περιοχών που στήριξαν τον Καντάφι και αφετέρου η χώρα θα εμπλακεί σε ένα κυνήγι μαγισσών από το οποίο μόνο χαμένη μπορεί να βγει. Έτσι, όμως, δημιουργείται ένα πεδίο μεταβλητής γεωμετρίας, που οδηγεί σε πολιτική παράλυση ενώ χρειάζεται δράση, και το οποίο είναι ιδιαίτερα πρόσφορο για την έναρξη μιας νέας σύγκρουσης, με αποκλειστικό στόχο την κατάκτηση και νομή της εξουσίας. Σε μια τέτοια περίπτωση η κάθε συνιστώσα θα επιδιώξει την εξωτερική στήριξη, πράγμα που όχι μόνο θα επιμηκύνει τον πόλεμο αλλά και θα διχάσει ακόμα περισσότερο τη χώρα από όσο είναι ήδη διχασμένη.
Το ζήτημα των όπλων
Όμως, το πολιτικό πρόβλημα, δηλαδή το ποιος θα κατακτήσει την εξουσία, πώς θα την ασκήσει και προς ποια κατεύθυνση θα οδηγήσει τη Λιβύη, συνδέεται άμεσα και με το ζήτημα της διασποράς των τεράστιων ποσοτήτων όπλων που είχε το καθεστώς, μέρος των οποίων έχει εξαφανιστεί και μέρος των οποίων βρίσκεται στα χέρια των εξεγερμένων. Το ζήτημα των ενόπλων, όμως, κάθε άλλο παρά απλό είναι.
Η πρώτη του πτυχή αφορά τους ατάκτους ενόπλους ή τις ένοπλες ομάδες, δηλαδή όλους εκείνους που πολέμησαν υπό τις διαταγές κάποιου προσώπου, το οποίο αποτελεί τη μόνη αρχή που αναγνωρίζουν. Η δεύτερη πτυχή αφορά τον αφοπλισμό όλων αυτών των ομάδων και προσώπων, καθώς το πιθανότερο είναι ότι θα αποδειχθεί ένα εξαιρετικά δύσκολο έργο, δεδομένου ότι για να πειστούν να καταθέσουν τα όπλα τους και να επανέλθουν στην ειρηνική ζωή και τους κανόνες μίας συντεταγμένης πολιτικής εξουσίας, θα πρέπει πρώτα να ικανοποιηθούν τα αιτήματα τους.
Το τελευταίο αυτό ζήτημα συνδέεται άμεσα και με το πρόβλημα των τοπικών διαχωρισμών στη Λιβύη, δηλαδή τους χαλαρούς δεσμούς που υπάρχουν ανάμεσα στις περιοχές της χώρας, οι οποίοι διατρέχουν τον κίνδυνο να δοκιμαστούν σκληρά, καθώς θα τεθεί αργά ή γρήγορα το ζήτημα του ποια περιοχή από αυτές που συμμετείχαν στην εξέγερση θα έχει την πρωτοκαθεδρία, μέσω των εκπροσώπων της, στη νέα πολιτική κατάσταση που θα διαμορφωθεί: οι εκπρόσωποι της Βεγγάζης και της Κυρηναϊκής, περιοχές από όπου άρχισε η εξέγερση, οι εκπρόσωποι της Μισράτα, δηλαδή της περιοχής που κατέβαλε το μεγαλύτερο φόρο αίματος ή οι εκπρόσωποι των φυλών χάρη στις οποίες κατελήφθη η Τρίπολη και άρχισε η πραγματική αντίστροφη μέτρηση της πτώσης του καθεστώτος;
Προφανώς, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, τίθεται και το ζήτημα του ποια θα είναι η τύχη των περιοχών που δεν συμμετείχαν στην εξέγερση ή, ακόμα χειρότερα, αυτών που υποστήριξαν το καθεστώς Καντάφι.
Το ζήτημα των θεσμών
και της οικονομίας
Είναι σαφές ότι το αποτέλεσμα που θα προκύψει από την έκβαση του αγώνα για την εξουσία, θα καθορίσει το πολίτευμα της Λιβύης και βεβαίως τους νέους πολιτικούς θεσμούς της χώρας αλλά και το οικονομικό της μοντέλο, παράγοντες εξαιρετικής σημασίας για λιβυκή κοινωνία, η οποία θα υποστεί ένα τεράστιο σοκ από τις καταιγιστικές αλλαγές που θα επέλθουν. Το πρώτο πρόβλημα που θα πρέπει να επιλυθεί, με βάση το Σύνταγμα που θα καταρτιστεί, είναι η ίδια η μορφή της χώρας και το σύστημα διοίκησης που θα επιλεγεί. Θα είναι συγκεντρωτικό, ώστε να είναι αποτελεσματικό, τουλάχιστον στον τομέα των εξωτερικών σχέσεων ή θα είναι αποκεντρωτικό ώστε να διατηρηθούν οι ισορροπίες μεταξύ των φυλών; Ή μήπως θα προκύψει ένα μεικτό μοντέλο σε μία προσπάθεια συγκερασμού και πώς θα εφαρμοστεί σε μία χώρα που δεν είχε ποτέ πολιτικούς και διοικητικούς θεσμούς δυτικού τύπου, που δεν είχε καν Σύνταγμα;
Ένα άλλο, τεράστιο, ζήτημα είναι το οικονομικό σύστημα που θα επιβληθεί στη μετα-Κανταφική Λιβύη, το οποίο σχεδόν με βεβαιότητα θα πρέπει να αναμένει κανείς ότι θα ακολουθεί το «μοντέλο της ελεύθερης αγοράς». Αυτό, όμως, σημαίνει ότι οι Λίβυοι θα βρεθούν αντιμέτωποι με μια ακόμα πρωτόγνωρη και εξαιρετικά επώδυνη κατάσταση, δηλαδή θα βρεθούν χωρίς τις παροχές που είχαν από το καθεστώς Καντάφι, οι οποίες τους εξασφάλιζαν δουλειά και το, μακράν, υψηλότερο βιοτικό επίπεδο από όλες τις χώρες της περιοχής. Εξάλλου, θα πρέπει να αναμένεται ότι οι νέες πετρελαϊκές συμφωνίες που θα υπογράψει η όποια κυβέρνηση της Λιβύης με τις ξένες πετρελαϊκές εταιρείες θα είναι λεόντιες, προφανώς ως ανταπόδοση της βοήθειας που προσέφεραν οι δυτικές χώρες στους εξεγερμένους.
Ο πόλεμος εναντίον του καθεστώτος Καντάφι τελείωσε με τη νίκη εξεγερμένων, που πλήρωσαν βαρύ φόρο αίματος σε έναν αδίστακτο ηγέτη. Όμως, το τέλος που του επιφύλαξαν αμαυρώνει αυτήν τη νίκη, μια και το αποτρόπαιο τέλος του προσβάλλει κάθε ανθρώπινη αξία και κάθε ηθική.
Η «επόμενη ημέρα» για τη Λιβύη έφθασε, γεμάτη προβλήματα, ανταγωνισμούς και αντιφάσεις, δύσκολα μπορεί να πει κανείς, όμως, ότι θα είναι φωτεινή.
| < Προηγούμενο | Επόμενο > |
|---|
