Σάννυ Χαίγκμαν-Χατζοπούλου
«Τα απομνημονεύματά μου
“Η ζωή μου
με τον Κώστα Χατζόπουλο”»
Επιμέλεια, σχόλια, έρευνα
“Σάννυ και Σέντα”
Μαίρη Χρυσικοπούλου
Έκδοση Λαογραφικό-
Ιστορικό-Φιλολογικό
Μουσείο Αιτωλοακαρνανίας
Αγρίνιο, Δεκ. 2011

Η βιογραφία κάποιου συγγραφέα δεν θεωρείται πλέον η κύρια οδός στην προσέγγιση του έργου του, ωστόσο η συμβολή της στη συναρμογή των επί μέρους ψηφίδων παραμένει σημαντική. Εξ ου και η σύνθεση μιας αξιόπιστης βιογραφίας αποτελεί πρωταρχικό αίτημα. Αυτήν την ανάγκη, ωστόσο, δεν την σταθμίζουν πάντοτε σωστά όσοι συμβάλλουν στη συγγραφή της. Συχνά, εκείνοι που γνώρισαν τον συγγραφέα παραλλάσσουν τα γεγονότα στις μαρτυρίες τους, ενώ δεν είναι και λίγες οι περιπτώσεις μελετητών που αλλοιώνουν κατά την έρευνά τους τα δεδομένα. Με άλλα λόγια, οι δυο αυτές βασικές ομάδες, στις οποίες στηρίζεται η σύνθεση της βιογραφίας ενός συγγραφέα, συχνά συλλαμβάνονται να προτάσσουν προσωπικές σκοπιμότητες. Αυτός είναι ένας επιπλέον λόγος που η βιογραφία κάθε συγγραφέα δεν θα πρέπει ποτέ να θεωρείται ως τελειωμένο έργο. Από τον νέο μελετητή αναμένεται, πέρα από τις διαφορετικές διανοίξεις, ο έλεγχος όπως και η αποσαφήνιση ή έστω ο εντοπισμός σκοτεινών σημείων. Αυτό το διπλό στόχο επιχειρεί να επιτύχει η Μαίρη Χρυσικοπούλου με το πρόσφατο βιβλίο της για τον Κωσταντίνο Χατζόπουλο.
Στο πρώτο και κύριο μέρος του βιβλίου, δημοσιεύει την αυτοβιογραφική διήγηση της συζύγου του, Σάννυς Χαίγκμαν-Χατζοπούλου και, εν συνεχεία, παραθέτει τα στοιχεία που προέκυψαν από την έρευνά της γύρω από την αυθεντικότητα του κειμένου. Χωρίς αποσιωπήσεις, ξεδιπλώνει τις περιπέτειες ενός, σήμερα πλέον, χαμένου χειρογράφου. Παρόλα αυτά, αφήνει ανοικτή την αισιόδοξη εκδοχή να πρόκειται για ένα λανθάνον χειρόγραφο. Γεγονός, πάντως, είναι ότι το κείμενο δημοσιεύεται επιτέλους ακέραιο στα ελληνικά. Να σημειώσουμε ότι η μετάφρασή του από την κόρη του Χατζόπουλου, Σέντα, ήταν διαθέσιμη από το 1980, εποχή που εκείνη κατέθεσε ολόκληρο το οικογενειακό αρχείο στο Ε.Λ.Ι.Α.. Από τότε, το κείμενο αποτέλεσε δομικό στοιχείο της βιογραφίας Χατζόπουλου. Αποσπάσματα δημοσιεύθηκαν σε μελέτες, ενώ, το 2005, εκδόθηκε για πρώτη φορά ακέραιο στα γαλλικά, ως συνοδευτικό σε μετάφραση δυο διηγημάτων του. Σε ένα δεύτερο μέρος του βιβλίου, η Χρυσικοπούλου συμπληρώνει τα βιογραφικά του, δίνοντας πληροφορίες σχετικές με τον τόπο και την καταγωγή του. Κατά κάποιο τρόπο, συνεχίζει να καταθέτει τη μαρτυρία της από την προνομιούχο θέση της συντοπίτισσας, που είχε αρχίσει προ εικοσαετίας στο επιστημονικό συμπόσιο, με τίτλο, «Ο Κωσταντίνος Χατζόπουλος ως συγγραφέας και θεωρητικός», το οποίο είχε διοργανώσει ο Φιλολογικός Όμιλος Αγρινίου, που φέρει το όνομά του.

Το μυστήριο του χειρογράφου

Αν θέλουμε να ανατρέξουμε στην αφετηρία της συγγραφής τού αυτοβιογραφικού κειμένου της Χαίγκμαν, θα πρέπει να αναφέρουμε ως κινητήριο μοχλό τον Γιώργο Βαλέτα. Μυτιληνιός, φιλόλογος Μέσης Εκπαίδευσης, μέλος της γενιάς του μεσοπολέμου, είχε βάλει σκοπό της ζωής του την κατάρτιση Απάντων ορισμένων παλαιότερων συγγραφέων, τα οποία είχε προγραμματίσει να συνοδεύονται από βιογραφία και βιβλιογραφία. Την σχετική έρευνα και την περισυλλογή του σκόρπιου υλικού τις είχε ξεκινήσει από τον μεσοπόλεμο. Ωστόσο, τους αναγκαίους οικονομικούς πόρους άργησε να τους εξασφαλίσει. Έτσι οι πρώτοι τόμοι της Νεοελληνικής Βιβλιοθήκης του, όπως την αποκάλεσε, εκδόθηκαν στη δεκαετία του ’50.
Ανάμεσα στους πρώτους, που ήλκυσαν το ενδιαφέρον του φαίνεται ότι ήταν ο Χατζόπουλος. Ιδεολόγος σοσιαλιστής και δημοτικιστής, θα πρέπει να αποτελούσε το ιδανικό πρότυπο προγόνου. Στο τρίτο αφιέρωμα περιοδικού, αυτό της «Νέας Εστίας» (Οκτ. 1940), για τα εικοσάχρονα από τον θάνατό του, ο Βαλέτας εξομολογείται ότι το 1933 είχε γράψει στην χήρα του Χατζόπουλου, ζητώντας βιογραφικές πληροφορίες. Τελικά, η ανταλλαγή επιστολών και κυρίως, η προθυμία της, του έδωσαν την ιδέα να την παροτρύνει να αφηγηθεί τις αναμνήσεις της. Εκείνη, αφοσιωμένη δια βίου στη μνήμη του Έλληνα, καταπώς τον είχε αρχικά βαφτίσει, ένα χρόνο αργότερα του έστειλε “δυο τόμους γερμανικά γραμμένους”. Η πρώτη, αναμφιβόλως καλοπροαίρετη, αυθαιρεσία του Βαλέτα είναι η αλλαγή του τίτλου. Η Χαίγκμαν τιτλοφορούσε τη διήγησή της «Οι αναμνήσεις μου», ενώ εκείνος, στο δημοσίευμα της «Νέας Εστίας», όπου και παραθέτει δυο αποσπάσματα, χρησιμοποιεί τον μάλλον παράταιρο τίτλο «Τα απομνημονεύματά μου». Στη συνέχεια, δεν κατόρθωσε να τηρήσει την υπόσχεση, που της είχε δώσει, δηλαδή να τα δημοσιεύσει ως συνοδευτικά στα Άπαντα  Χατζόπουλου, αφού, μέχρι τον θάνατό της (13 Ιουλ. 1952), δεν είχε εξευρεθεί εκδότης.
Από εκεί και ύστερα, τα ίχνη του χειρογράφου μπερδεύονται. Από δυο επιστολές Βαλέτα προς Χαίγκμαν των αρχών του 1937, συνάγεται: Πρώτον, ότι Απρίλιο 1935 της έστειλε το χειρόγραφο μέσω του Κώστα Τριανταφυλλόπουλου, πρώτου εξάδελφου του Χατζόπουλου. Δεύτερον, ότι το χειρόγραφο δεν έφτασε τότε στα χέριά της. Πολύ αργότερα, μετά το 1960, η Χρυσικοπούλου θυμάται τον Βαλέτα να λέει ότι η κόρη τον κατηγορεί πως παρακράτησε το χειρόγραφο. Επίσης, το 1984, σε επιστολή του προς την κόρη του Χατζόπουλου, της ζητάει επίμονα συνάντηση, καθώς εκείνη δεν έδινε άδεια προς έκδοση των Απάντων Χατζόπουλου και των Απομνημονευμάτων της μητέρας της. Το παράδοξο είναι ότι το 1978, η Σέντα δίνει μεταφρασμένα αποσπάσματα της αφήγησης της μητέρας της στην Κρίστα Ανεμούδη-Αρζόγλου, που ασχολείται με τα κριτικά κείμενα του Χατζόπουλου, και δυο χρόνια αργότερα, καταθέτει τη μετάφραση ολόκληρου του κειμένου, μαζί με τις σωζόμενες επιστολές Βαλέτα, στο Ε.Λ.Ι.Α..
Πολλές είναι οι απορίες, που γεννιούνται και τις οποίες συνοψίζει η Χρυσικοπούλου, αφού, προηγουμένως, ερεύνησε επί ματαίω πιθανά αρχεία για τον εντοπισμό του χειρογράφου. Κατά μια εκδοχή, σύμφωνη με όσα υποστήριζε ο Βαλέτας, θα πρέπει το χειρόγραφο να είχε ξεμείνει στα χέρια του Τριανταφυλλόπουλου και να εστάλη στη Σάννυ μετά τις επιστολές του 1937. Αυτό τεκμαίρεται και από το γεγονός, ότι στο αφιέρωμα της «Νέας Εστίας», αφενός μεν δημοσιεύεται μελέτη του Βαλέτα που βιογραφεί τον Χατζόπουλο στηριγμένη στο κείμενό της, όπου την μνημονεύει ως την υπέροχη γυναίκα, που πραγματικά έσωσε το Χατζόπουλο και αφετέρου η ίδια υπογράφει τη μετάφραση των δυο αποσπασμάτων. Οπότε, η κόρη θα πρέπει να ψεύδεται και ο λόγος να είναι η φημολογούμενη αντιπάθειά της για τον Βαλέτα. Κατά την γαλλίδα μεταφράστρια Νικόλ Λε Μπρι, αυτό οφείλεται στην κομμουνιστική ιδεολογία, που φαίνεται να του αποδίδουν. Ενώ, η Χρυσικοπούλου προσθέτει την πληροφορία ότι η Σέντα είχε κάνει δυο γάμους, τον πρώτο με φινλανδό αξιωματούχο και όταν χήρεψε, στη δεκαετία του ’60, με τον δικηγόρο Περικλή Δρίβα, τον οποίο χαρακτηρίζει ακροδεξιό. Σε κάθε περίπτωση, η Σέντα αρνείτο ότι ο πατέρας της ήταν σοσιαλιστής. Στη μετάφραση του κειμένου της μητέρας της δεν αναφέρεται ότι εκείνος είχε μεταφράσει το Κομμουνιστικό Μανιφέστο, όπου μένει ζητούμενο κατά πόσο πρόκειται για δική της παρέμβαση. Όπως και να έχει, αυτή είναι η αισιόδοξη εκδοχή, γιατί σημαίνει ότι μετέφρασε από το πρωτότυπο, το οποίο επιλεκτικά, τρόπον τινά, μπορεί και να λογόκρινε. Γι’ αυτό, πιθανώς, και να μην το παρέδωσε μαζί με το υπόλοιπο αρχείο. Κατά αυτήν την εκδοχή, θα πρέπει να εξαίρεσε και το σώμα των επιστολών Βαλέτα.
Κατά μια δεύτερη εκδοχή, είναι ο Βαλέτας εκείνος που ψεύδεται. Αν, όμως, το γερμανικό χειρόγραφο δεν επιστράφηκε στη Σάννυ, από ποιο χειρόγραφο έγινε η μετάφραση; Ήταν εκείνη τόσο συστηματική, ώστε να κρατήσει αντίγραφο; Εκτός κι αν δεν πρόκειται για μετάφραση, αλλά για κείμενο, που  έγραψε η Σέντα. Θα μπορούσε να υποθέσει κανείς από μνήμης, αν και δεν είναι καθόλου σίγουρο, ότι  είχε διαβάσει τη διήγηση της μητέρας της, αφού τη δεκαετία του ’30 είχε τη δική της οικογένεια και πιθανώς, δεν κατοικούσαν ούτε καν στην ίδια πόλη. Το γεγονός ότι διατηρείται η αλληλουχία των γεγονότων, δείχνει την ύπαρξη κάποιου πρωτότυπου κειμένου. Σύμφωνα με το αυτοβιογραφικό της σημείωμα, είχε ασχοληθεί με τη μετάφραση ελληνικής λογοτεχνίας και είχε εκδώσει ποιητικές συλλογές. Άρα, είχε συγγραφικές φιλοδοξίες. Αυτή είναι η δυσάρεστη εκδοχή, γιατί η κόρη, όταν πέθανε ο πατέρας της ήταν δέκα οκτώ ετών, οπότε διατηρεί λιγοστές αναμνήσεις από τα πρώτα χρόνια και γράφει με βάση διηγήσεις της μητέρας της.
Και στις δυο περιπτώσεις, παραμένει άγνωστη η τύχη του χειρογράφου. Ανάμεσα στα αρχεία που ερεύνησε η Χρυσικοπούλου, δεν αναφέρεται εκείνο της Σέντας, που θα πρέπει να έμεινε στους όποιους κληρονόμους της. Εκεί, ακόμη κι αν δεν υπάρχει κάποιο γερμανικό πρωτότυπο, θα σώζονται οι υπόλοιπες επιστολές Βαλέτα. Μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το αρχείο Βαλέτα. Σε αυτό, ακόμη κι αν δεν υπάρχει το γερμανικό πρωτότυπο, θα πρέπει να σώζονται επιστολές της Σάννυ, αλλά και κάποια μεταφράσματα βάσει του χειρογράφου. Πιστεύουμε ότι μάλλον δεν δόθηκε η αναλογούσα σημασία  στον σκιώδη τρίτο άνθρωπο. Όταν ο Βαλέτας ζητούσε μετά επιμονής τις αναμνήσεις της Σάννυ, θα πρέπει να είχε ήδη κατά νου κάποιον γερμανομαθή φίλο, που θα του τα μετέφραζε προφορικά, γραπτά, εν περιλήψει, επακριβώς, με κάποιο, πάντως, τρόπο. Ακόμη κι αν δεχτούμε ότι επέστρεψε το χειρόγραφο, είναι δυνατόν ο ίδιος να μην κράτησε κάποιας μορφής αντίγραφο; Πόσο εύκολο, όμως, ήταν τότε και μάλιστα στη Μυτιλήνη, ένα αντίγραφο γερμανικού χειρογράφου; Ύστερα, υπάρχει η μετάφραση των δυο αποσπασμάτων του αφιερώματος της «Νέας Εστίας». Η Χρυσούλα Σπυρέλη, που συνεισφέρει στο βιβλίο της Χρυσικοπούλου ένα εμπεριστατωμένο μεταθανάτιο χρονολόγιο Χατζόπουλου, το οποίο καλύπτει τα 90 χρόνια από το θάνατό του (1920-2010), υποθέτει ότι η μετάφραση έγινε από την Σάννυ και ότι πιθανώς να την υπαγόρευσε στον Βαλέτα. Αν και δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο να μην ενημερώθηκε για το αφιέρωμα, δεδομένου ότι κατοικούσε στην Φινλανδία, που βρισκόταν υπό σοβιετική κατοχή.

Δυο μεταφραστές

Ο μεταφραστής των αποσπασμάτων της «Νέας Εστίας» είτε έχει ένα γλαφυρό γερμανικό πρωτότυπο είτε εκείνος το μεταπλάθει σε γλαφυρή εξιστόρηση. Αυτό, όμως, το τελευταίο θα μπορούσε να είναι έργο του Βαλέτα, αν δεχτούμε την εκδοχή της Σπυρέλη ότι η μετάφραση από την Σάννυ ήταν προφορική καθ’ υπαγόρευση. Επίσης, θα μπορούσε να ήταν έργο του γερμανομαθή φίλου του. Πάντως, η τελική μετάφραση δεν έχει αντίστοιχες λογοτεχνικές αξιώσεις. Εκείνο που ανησυχεί περισσότερο, είναι η κάποια αοριστία, που παρατηρείται στην τελική μετάφραση, όσο αφορά συγκεκριμένα γεγονότα, σε σύγκριση με τα πριν δημοσιευμένα αποσπάσματα. Σε ορισμένα σημεία, παρατηρείται τάση να στρογγυλευτούν τα συμβάντα, ενώ δημιουργείται η εντύπωση ότι ο τρόπος, που η γράφουσα περιγράφει τα αισθήματά της είναι σχηματικός. Όπως και να έχει, χάρις στο πρόσφατο βιβλίο, έχουμε μια καθαρότερη εικόνα. Η έρευνα της Χρυσικοπούλου διορθώνει ορισμένες σκόπιμες παραποιήσεις της Σέντας, που, έτσι κι αλλιώς, αποκρύβει πληροφορίες, ενώ φαίνεται και η σημασία του αρχείου Βαλέτα, που οι κληρονόμοι του δεν αξιοποιούν αντίστοιχα. Να προσθέσουμε, ότι, στο πρόσφατο βιβλίο, δημοσιεύεται ένας μεγάλος αριθμός φωτογραφιών, που συνιστούν τεκμήρια για τους δυο κόσμους του συγγραφέα, τον πατρογονικό του Αγρινίου και τον φινλανδικό της συζύγου και της κόρης του.
   Εκείνο, που έχει γενικότερο ενδιαφέρον, είναι ότι η μνήμη Χατζόπουλου συντηρείται τις τελευταίες δεκαετίες από τους συντοπίτες του. Δικό τους έργο είναι το Συμπόσιο του 1993, η βραβευμένη μονογραφία του Τάκη Καρβέλη «Κωσταντίνος Χατζόπουλος ο πρωτοπόρος» και το πρόσφατο βιβλίο. Όσο για την αθηναϊκή φροντίδα, περιορίστηκε σε μια αναμνηστική πλάκα στο σπίτι του επί της οδού Μαυρομιχάλη. Όχι, την πολυκατοικία στη γωνία Ισαύρων και Μαυρομιχάλη, σε διαμέρισμα της οποίας έμεινε νιόπαντρος και γεννήθηκε η κόρη του, αλλά στο δεύτερο, που αγόρασε στις αρχές του 1920. Σώζεται, όπως το περιγράφει η αφήγηση: τριώροφο, με ωραία μπαλκόνια. Μόνο που δεν έζησε σε αυτό παρά λίγους μήνες. Στην εντοιχισμένη αναμνηστική πλάκα αναφέρεται αορίστως ότι εκεί έζησε, και επιπλέον, αναγράφεται η εσφαλμένη  πληροφορία ότι γεννήθηκε το 1871. Ποιος επωμίστηκε τα βάρη τόσο μεγάλης και αξιοζήλευτης φροντίδας, μένει άγνωστο.     

Παρατεινόμενη σύγχυση

Το 1898 ο Κωσταντίνος Χατζόπουλος, περιστοιχισμένος από μια ομάδα άλλων νεαρών, εκδίδει το βραχύβιο (Νοε. 1898-Οκτ. 1899), αλλά πρωτοποριακό για την εποχή, λογοτεχνικό περιοδικό «Η Τέχνη». Η ταυτότητα του περιοδικού έχει διττό χαρακτήρα. Αποτελεί βήμα ιδεών της νεαρής τότε σοσιαλιστικής διανόησης και, επίσης, το πρώτο λογοτεχνικό περιοδικό που υιοθετεί εξαρχής και γράφεται στη δημοτική. Προκαλεί, βεβαίως, οξυμμένες αντιδράσεις από τους τότε συντηρητικούς κύκλους, ιδίως στη χρήση της δημοτικής, Καθόλου παράδοξο. Υπήρχαν οι καθιερωμένες αντιλήψεις επί του γλωσσικού και καθώς το κίνημα του Δημοτικισμού βρίσκεται ακόμη στα πρώτα του βήματα, στις μεταξύ τους αψιμαχίες αντιμετωπίζεται ως απροσάρμοστος προπέτης. Στο κέντρο της διαμάχης βρίσκεται ο Ψυχάρης, ενώ ανάμεσα στους σθεναρούς, που κρατούν τις προφυλακές του κινήματος, βρίσκεται ο Χατζόπουλος. Χαρακτηριστικό, αλλά και εύστοχο, επί του γλωσσικού διχασμού είναι αυτό που γράφει λίγο αργότερα (8/1/1907) σε Γερμανό ελληνιστή φίλο του, ο οποίος του ζητά ετυμολογικές διευκρινίσεις: Μας κατήντησαν και η δημοτική και η καθαρεύουσα ξένες, πηδούμε, σαν τόπια, ανάμεσα σε δυο τοίχους, από τη μια στην άλλη.
 Σ’ αυτήν την πρώιμη φάση της γλωσσικής διαμάχης, ένας από τον κύκλο του περιοδικού, ο Κωστής Πασαγιάννης, διατηρούσε πλούσια μαλλιά και γένια. Αυτόν είδε κάποιο βράδυ ο Γιάννης Κονδυλάκης στο καφενείο του Ζαχαράτου, όπου σύχναζαν οι περισσότεροι λόγιοι της εποχής, και δείχνοντάς τον σε φίλους του, τον αποκάλεσε Μ α λ λ ι α ρ ό. Το επίθετο, υπερβαίνοντας τις αρχικές προθέσεις του Κονδυλάκη, γενικεύτηκε. Έγινε μόδα στο στρατόπεδο των καθαρολόγων και κατέληξε σε συνώνυμο του χυδαϊστής ή ψυχαριστής. Χωρίς καμία αναστολή το υιοθέτησαν αργότερα στην πολεμική τους και οι ίδιοι οι δημοτικιστές, κυρίως από το στενό περιβάλλον του ΝΟΥΜΑ, μετριάζοντας με τη χρήση τον χλευαστικό του τόνο. Έτσι, από ένα τυχαίο συμβάν και μια έμπνευση της στιγμής, που μοιάζουν με παραφιλολογία, προέκυψε και έχει γραμματολογικά κωδικοποιηθεί, μαζί με τα παράγωγα, ο  πιο γνωστός  χαρακτηρισμός του Δημοτικισμού. Αντιθέτως, το ίδιο το συμβάν και ο ονοματοθέτης έχουν βυθιστεί στην αφάνεια.  Λογικό, αφού στη λογοτεχνία, όπως και οπουδήποτε αλλού,  υπάρχει ο σκοτεινός βυθός.
 Κατά δαιμονική σύμπτωση, - αυτό όχι παραφιλολογία αλλά φιλολογικό ζητούμενο - την ημέρα που η ελληνική λογοτεχνία πενθεί το θάνατο του Κονδυλάκη (25/7/1920), με κάποιες ώρες διαφορά προς τα πίσω (24/7), πενθεί και το θάνατο του Χατζόπουλου. Εκείνος απεβίωσε εν πλώ προς Ιταλία και ενταφιάσθηκε πρόχειρα στο Μπρίντιζι. Οι   ασχολούμενοι με τον Χατζόπουλο, όσους τουλάχιστον ελέγξαμε, δέσμιοι των Απομνημονευμάτων της συζύγου του, πέφτουν στην επικίνδυνη παγίδα Παλαιού και Νέου Ημερολογίου, καταχωρώντας ως ημερομηνία θανάτου την παραδιδόμενη από εκείνη: 5 Αυγ. 1920. Έχει άραγε αυτό καμιά αξία; Μπορεί ναι, μπορεί και όχι. Εξαρτάται. Εάν, πάντως, γίνει   αποδεκτή, τότε ο Χατζόπουλος απεβίωσε μετά την υπογραφή της Συνθήκης των Σεβρών(28/7), μετά την απόπειρα δολοφονίας του Βενιζέλου στο Παρίσι (30/7) και μετά τη δολοφονία του Ίωνος Δραγούμη στην Αθήνα (31/7). Όλα, δηλαδή, αυτά τα βαρυσήμαντα γεγονότα, τα οποία έχουν προηγηθεί του ξαφνικού θανάτου του, μένουν, σύμφωνα με τα Απομνημονεύματα, αδιάφορα και ασχολίαστα από τον Χατζόπουλο. Είναι μεν προφανές, αλλά, όπως φαίνεται, όχι αυτονόητο. Ή, λοιπόν, όλα παρατάσσονται σε αρμονική αλληλουχία με το Παλαιό ημερολόγιο ή, διαφορετικά, ... ανάστα ο Κύριος σε όσα έχουν συμβεί πριν και μετά θάνατον. Εάν, μάλιστα, προς γενικότερο συσχετισμό τον τοποθετήσουμε στο κέντρο, μεταξύ αυτών που προηγούνται και εκείνων που έπονται του θανάτου, τότε η σύγχυση επιτείνεται. Όλα διαταράσσονται  και η  αντιστοιχία Χατζόπουλου με τα συμφραζόμενα της εποχής καταλήγει παραπλανητική. Πρόκειται, βέβαια, για ακούσιο λάθος. Παρόλα αυτά, καλό είναι να μη διαιωνίζεται, τουλάχιστον στις τάξεις των φιλολογούντων. Το ίδιο, επίσης, σε κάθε είδους ημερολογιακές πληροφορίες. Για παράδειγμα, θα λέγαμε κραυγαλέας ανακρίβειας, η Χαίγκμαν αναφέρει στα Απομνημονεύματα ως θεατρική πρεμιέρα του Φάουστ, έργο υποδειγματικής μετάφρασης από τον Χατζόπουλο, την 18η Δεκ. 1904. Είναι, ωστόσο, εξακριβωμένο ότι η επίσημη ή πανηγυρική παράσταση στο Βασιλικό Θέατρο δόθηκε  νωρίτερα, 27 Νοε. του ιδίου έτους, ενώ ως πρώτη παράσταση καταγράφεται εκείνη της 20ης Νοε. Συνεπώς, όλες οι πληροφορίες πρέπει να ελέγχονται προς εξάλειψη πιθανών λαθών, πολύ περισσότερο σε περιπτώσεις όπως αυτή του Χατζόπουλου, που δεν έχει βιβλιογραφικά διερευνηθεί όσο της αναλογεί ως λογοτεχνικό ανάστημα.
 Χατζόπουλου θέλοντος, μπορεί να επανέλθουμε.

Μ. Θεοδοσοπούλου

Μαριέττα Γιαννοπούλου-Μινώτου
«Η αυθεντική ιστορία της
Πάπισσας Ιωάννας»
Εισαγωγή-Φιλολογική επιμέλεια
Πέρσα Αποστολή
Εκδόσεις Περίπλους
Ιανουάριος 2012

Δεν κυνηγάμε εμείς τις επετείους, τα βιβλία έρχονται και μας τις θυμίζουν. Την επέτειο της συμπλήρωσης πενήντα χρόνων από το θάνατο της Μαριέττας Γιαννοπούλου-Μινώτου, στις 27 Απριλίου 1962, την υπενθυμίζει η έκδοση της μυθιστορηματικής βιογραφίας, που συνέγραψε για την Πάπισσα Ιωάννα, χωρίς, ωστόσο, η επέτειος να μνημονεύεται ως αφορμή της έκδοσης. Προ διετίας, η φιλόλογος και ερευνήτρια Πέρσα Αποστολή, σε συνέδριο, που αφορούσε τις «Ταυτότητες στον ελληνικό κόσμο από το 1204 έως σήμερα», είχε παρουσιάσει το συγκεκριμένο έργο της Μινώτου ως «Μια άγνωστη λογοτεχνική μετάπλαση ενός διαβόητου μύθου».
Ο εντοπισμός του, όπως εξηγούσε, ήταν ένα από τα ευρήματα της έρευνας για “τη γυναικεία εικαστική και λογοτεχνική παρουσία στα περιοδικά λόγου και τέχνης”, που έγινε στο πλαίσιο ερευνητικού προγράμματος για το Φύλο. Πράγματι, σε αθηναϊκό περιοδικό δημοσιεύτηκε η εν λόγω μυθιστορηματική βιογραφία. Συγκεκριμένα, στο εβδομαδιαίο ποικίλης ύλης «Εβδομάς», το οποίο, ωστόσο, δεν συμπεριλαμβάνεται στα «Περιοδικά λόγου και τέχνης», που βιβλιογραφήθηκαν από την ερευνητική ομάδα του Χ .Λ. Καράογλου, ούτε στην ευρύτερη καταγραφή της πρόσφατης «Εγκυκλοπαίδειας του ελληνικού Τύπου». Το μόνο λογοτεχνικό περιοδικό με αυτόν τον τίτλο, που φαίνεται ότι συγκράτησε η Ιστορία, είναι το παλαιό του 19ου αιώνα. Η «Εβδομάς» των Φώτου Γιοφύλλη και Ντόλη Νίκβα και το «Μπουκέτο», που αποτέλεσαν τον οικογενειακό Τύπο στο μεσοπόλεμο, αποκλήθηκαν λαϊκά περιοδικά και αποκλείστηκαν, παρά τα πολλά και εκτενή δημοσιεύματα συγγραφέων, οι οποίοι καταγράφτηκαν στο λογοτεχνικό δυναμικό.
Η δημοσίευση της μυθιστορηματικής βιογραφίας της Μινώτου ξεκίνησε σε ένα μαγιάτικο τεύχος του 1931, με εξώφυλλο, το λιθογραφικό πορτρέτο μιας γυναίκας, της οποίας την περιγραφή συνόψιζε η λεζάντα με το στίχο, «Γυναίκες, που κυττάτε στο κενό με βλέμμα ξεχασμένο!...», του Κώστα Ουράνη, από το ποίημα «Περαστικές». Σε εκείνο το τεύχος, όπως ανακοίνωναν οι εκδότες, άρχιζε η δημοσίευση “τριών θαυμασίων αναγνωσμάτων”. Η «Πάπισσα Ιωάννα» προτασσόταν και ακολουθούσαν το «Αντίο αγάπη!...» της ιταλοελληνίδας (από ναπολιτάνο πατέρα και πατρινιά μητέρα) Ματθίλδης Σεράο και «Οι έρωτες του Μπαρταλιάν» του δημοφιλή τότε γάλλου Μιχαήλ Ζεβάκο. Συμπτωματικά, και οι τρεις συγγραφείς ήταν μυθιστοριογράφοι και δημοσιογράφοι, που είχαν εκδώσει και δικά τους έντυπα. Το μυθιστόρημα της Μινώτου, κράτησε την πρωτοκαθεδρία ολόκληρο το καλοκαίρι, με επίλεκτη εικονογράφηση, που συμπλήρωνε τα ιστορούμενα. Πολλά από τα χαρακτικά προέρχονταν από το βιβλίο του Φιορέττι για την Πάπισσα Ιωάννα, το οποίο η Μινώτου αναφέρει ως μια από τις βασικές πηγές της συγγραφής. Η «Πάπισσα Ιωάννα» ολοκληρώθηκε σε 18 τεύχη, στις 19 Σεπτεμβρίου, ενώ τα άλλα “δυο αναγνώσματα” συνεχίζονταν. Να σημειώσουμε ότι οι δυο ξένοι συγγραφείς ήταν γεννημένοι περί τα μέσα του 19ου αιώνα και τα μυθιστορήματά τους, στο πρωτότυπο, είχαν προ πολλού εκδοθεί σε βιβλίο. Τότε η Μινώτου ήταν τριάντα ενός ετών και αυτή ήταν η πρώτη μυθιστορηματική βιογραφία που δημοσίευε. Παρότι, αργότερα, θα πρέπει να είχε την δυνατότητα, δεν την εξέδωσε σε βιβλίο. Έτσι, η μεταμόρφωση του “θαυμασίου αναγνώσματος” σε βιβλίο χρειάστηκε να περιμένει ογδόντα χρόνια, μέχρι να προκύψει η έρευνα για τις γυναίκες συγγραφείς του περιοδικού Τύπου αλλά και να βρεθεί εκδότης με ευαισθησίες τόσο στα φυλετικά όσο και στα επτανησιακά θέματα.
Άργησε, αλλά ευτύχισε. Η Αποστολή το αναδεικνύει με τον αναγκαίο σχολιασμό, προσαρμόζοντας το κείμενο στην τρέχουσα ορθογραφία και στίξη. Μικρότερη φροντίδα φαίνεται να έδειξε στην παρουσίαση της συγγραφέως. Μπορεί η Μαριέττα Γιαννοπούλου-Μινώτου να ήταν στην εποχή της από τις πιο δραστήριες γυναίκες συγγραφείς, ωστόσο γρήγορα λησμονήθηκε. Σήμερα, ένας δημοσιογράφος, που θα του ζητούσαν να γράψει για την επέτειο του μισού αιώνα από τον θάνατό της, θα δυσκολευόταν. Το πιθανότερο είναι να κατέφευγε στο Διαδίκτυο, και καθώς πρόκειται για συγγραφέα, να αναζητούσε στοιχεία στην ιστοσελίδα του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου. Εκεί, θα εύρισκε την πληροφορία ότι η Μινώτου συμμετείχε στο συλλογικό τόμο «Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής στον εικοστό αιώνα», που μπορεί και να μην τον παραξένευε. Ωστόσο, η επόμενη πληροφορία, ότι επιμελήθηκε τόμο με πρακτικά διημερίδας, που έλαβε χώρα στις 18-19 Μαΐου 2005, μάλλον θα κλόνιζε την εμπιστοσύνη του στο διαδικτυακό σύμπαν.
Από μια άποψη, το σφάλμα εκείνων που έγραψαν το λήμμα είναι ασήμαντο. Απλοποίησαν τα επίθετα δυο γυναικών συγγραφέων, παραβλέποντας το πατρικό συνθετικό του επωνύμου της πρώτης και το συζυγικό της δεύτερης, με αποτέλεσμα να συγχωνευτούν τα έργα της γιαγιάς με αυτά της εγγονής, που τυχαίνει να είναι υπεύθυνη του ιστορικού αρχείου του Ιδρύματος «Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής». Πάλι καλά, που δεν αναφέρουν πως συμμετείχε και στο συλλογικό τόμο του 2008 «Το οδοιπορικό ενός συλλέκτη» ή, ακόμη, πως έγραψε την εισαγωγή του λευκώματος, τα «Ελληνικά κεντήματα», που εκδόθηκε από την Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία, στην οποία η συγγραφέας ήταν μέλος. Και γιατί όχι, αφού και στις δυο εκδόσεις συμμετέχει μια Μινώτου, κι αυτή με δυο επώνυμα. Αλλάζει, βεβαίως, το μικρό όνομα, γίνεται Μαρία, καθώς, αυτή τη φορά, πρόκειται για τη νύφη της συγγραφέως. Αλλά τι Μαρία τι Μαριέττα; Άλλωστε και την Γιαννοπούλου-Μινώτου ως Μαρία και Μαριέττα την αναφέρει η εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος-Larousse-Britannica, που, κατά τα άλλα, ακολουθεί τη συμπιληματική λογική του Διαδικτύου. Συμφύρει όλους τους ανήκοντες στην ευγενή οικογένεια των Μινώτων σε ένα λήμμα, το οποίο ξεκινάει από έναν Λαυρέντιο του 12ου αιώνα και καταλήγει με τη διαζευγμένη σύζυγο του τελευταίου Μινώτου, του Σπυρίδωνα. Από μια άποψη, ίσως και να ταιριάζει σε μια φεμινίστρια, όπως η Μινώτου, να προτάσσεται όλων των ιδιοτήτων της εκείνη της διαζευγμένης. Πάντως, σαν μια γνήσια χειραφετημένη γυναίκα, κατά την δεκαετή έγγαμη περίοδο, δεν ανέστειλε την πολύπλευρη δραστηριότητά της, αντιθέτως εξέδωσε τα πιο ενδιαφέροντα βιβλία της.  
Όπως και να έχει, τουλάχιστον στην ιστοσελίδα του Ε.ΚΕ.ΒΙ. και στην Εγκυκλοπαίδεια αναφέρεται, ενώ στις ιστορίες της λογοτεχνίας δεν επιβιώνει κανένα ίχνος της. Ούτε καν σε εκείνη του Νίκου Παππά, που συγκεντρώνει σε δυο κεφάλαια ποιήτριες και πεζογράφους, ανεξάρτητα από γενιές, σαν μια μειονότητα, που πρέπει κάπου να στεγαστεί. Ωστόσο, χάρις στις συνεργασίες της σε διάφορα περιοδικά, αναφέρεται στη γραμματολογία του Αλέξ. Αργυρίου και τις βιβλιογραφίες περιοδικών. Ανεξάρτητα αν τα περιοδικά, στα οποία πρωτοστάτησε, δεν μνημονεύονται. Ούτε το νεανικό «Εύα Νικήτρια», που εξέδωσε στην Ζάκυνθο κατά τη διετία 1921-1923, ούτε τα «Επτανησιακά Γράμματα» του Βάσου Φωκά, που κυκλοφόρησαν την περίοδο 1950-1951 και στα οποία είχε την αρχισυνταξία. Το μόνο που αξιολογείται είναι η «Ιόνιος Ανθολογία», το οποίο εξέδωσε με τον σύζυγό της το 1927 και το διηύθυνε μέχρι το 1935, που χώρισε. Και αυτό, πάντως, παραλείπεται στην προαναφερθείσα «Εγκυκλοπαίδεια του ελληνικού Τύπου».   
Στην εισαγωγή της Αποστολή, δίνεται μια συνοπτική εικόνα του συγγραφικού έργου και της πνευματικής δράσης της Μινώτου. Όταν, ωστόσο, αναφέρει τα περί εντοπισμού της «Πάπισσας Ιωάννας», δεν ακριβολογεί. Δεν χρειαζόταν ιδιαίτερη έρευνα για να ανακαλυφθεί το δημοσίευμα. Το 1957, η συγγραφέας, γνωρίζοντας ήδη ότι πάσχει από καρκίνο, είχε η ίδια συντάξει και εκδώσει την εργογραφία της, με τον τίτλο, «Η Αναγραφή μου». Πρόκειται για μια ιδιωτική έκδοση, προ πολλού εξαντλημένη. Πιστεύουμε ότι στο πρόσφατο βιβλίο θα έπρεπε να αναδημοσιεύεται τουλάχιστον ο κατάλογος των βιβλίων της, ο οποίος παραλείπεται και στον αφιερωματικό τόμο του περιοδικού «Επτανησιακά Φύλλα», που κυκλοφόρησε επετειακά προ δεκαετίας. Όσο για την πληροφορία, ότι τα δημοσιεύματά της φθάνουν τα 600 ή στατιστικά δεδομένα για την ειδολογική και χρονολογική κατάταξη του έργου της είναι μικρής αξίας. Αν βοήθησε σε κάτι την Αποστολή το ερευνητικό πρόγραμμα στο οποίο συμμετείχε, δεν ήταν στην ανεύρεση του κειμένου, αλλά στην αξιολόγηση του θέματος. Ειδάλλως, ίσως και να μην ασχολιόταν με ένα πεζό, δημοσιευμένο σε συνέχειες, σε λαϊκό περιοδικό. Ας είναι καλά η ανανέωση της ορολογίας, που εντάσσει την εν λόγω μυθιστορηματική βιογραφία στην θεματική ομπρέλα της φυλετικής ταυτότητας και της παρενδυσίας.
Για την υστεροφημία της Μινώτου φαίνεται να ταιριάζει η τελευταία φράση της μυθιστορηματικής βιογραφίας, που αναφέρεται στην μετά θάνατο διαιώνιση της φήμης της Πάπισσας Ιωάννας: «...αν δεν επρόκειτο για γυναίκα, ορισμένως η ιστορία των παπών θα την κατέτασσε περήφανα δίπλα στους Ουμανιστές εκείνους πάπες που με τ’ όνομά τους λαμπρύνουν τις σελίδες της.» Εκείνο που μένει ζητούμενο είναι δίπλα σε ποιους μια γραμματολογία θα κατέτασσε την Μινώτου. Η όποια απάντηση θα προϋπέθετε επαρκή γνώση του έργου της. Γνωστότερες, σήμερα, είναι οι λαογραφικές της μελέτες χάρις και στις επανεκδόσεις τους. Επίσης, οι ιστορικές της μελέτες, όπως «Το ρεμπελιό των ποπολάρων», καθώς και δυο μυθιστορηματικές βιογραφίες για την Ισαβέλλα Θεοτόκη και τον Τζιάκομο Λεοπάρντι. Ίσως, το λιγότερο γνωστό κομμάτι του έργου της να είναι οι λογοτεχνικές της επιδόσεις. Σύμφωνα με την ειδολογική κατάταξη στην «Αναγραφή» της, όπως την παραθέτει ο Διονύσης Σέρρας, έχει δημοσιεύσει ένα μεγάλο αριθμό διηγημάτων, ωστόσο, δεν αναφέρεται η τύχη τους. Δηλαδή, η συγκέντρωσή τους σε συλλογές από την ίδια ή μετά θάνατο. Επίσης, προσδιορίζεται ότι έχει δημοσιεύσει έξι μυθιστορηματικές βιογραφίες και πάλι χωρίς να διευκρινίζεται πόσες έχουν εκδοθεί σε βιβλίο. Πάντως, ένας σημερινός αναγνώστης παίρνει μια πρώτη γεύση από την πρόσφατη έκδοση.
Έτσι όπως μετεωρίζεται η Πάπισσα Ιωάννα μεταξύ Ιστορίας και μύθου, ο ισχυρισμός της Μινώτου ότι συνέθεσε την αυθεντική ιστορία της δείχνει ουτοπικός. Το σίγουρο, όμως, είναι ότι πρόκειται για μια αυθεντικά γυναικεία εκδοχή του βίου της. Χάρις στο ρομαντισμό της, που έχει μια μεγάλη δόση πρακτικού πνεύματος, οι ηρωίδες της, τόσο η Πάπισσα όσο και το επινοημένο πρόσωπο της ετεροθαλούς αδελφής της, καθίστανται πιο αληθοφανείς. Όσο για τους ανδρικούς χαρακτήρες, αλλά και την ερωτική συμπεριφορά και των δυο φύλων, έχουν τα γνώριμα χαρακτηριστικά της γυναικείας γραφής, όπως αυτή  διαμορφώθηκε στα χρόνια του μεσοπολέμου. Η Αποστολή δίνει μια διεξοδική ανάλυση της υπόθεσης και των υφολογικών χαρακτηριστικών του μυθιστορήματος, σε μια προσπάθεια το βιβλίο της Μινώτου να πάρει τη θέση του στη διεθνή γενεαλογία της Πάπισσας. Εμείς την διεθνή την αγνοούμε, ούτε γνωρίζουμε αν υπάρχει ελληνική αντίστοιχη, εκτός από τις διασκευές και τις αποδόσεις στη δημοτική της «Πάπισσας Ιωάννας» του Ροΐδη. Πιστεύουμε, πάντως, ότι το βιβλίο της Μινώτου προσφέρεται για το ευρύ αναγνωστικό κοινό, που έχει καταλήξει να σημαίνει το γυναικείο και το οποίο αμφιβάλλουμε αν έχει διαβάσει την εκδοχή του Ροΐδη. Εκτός κι αν διάβασε την πρόσφατη, στα νέα ελληνικά, που μάλλον θα το απογοήτευσε, έτσι που αφυδατώνει την περιβόητη ροΐδεια ειρωνεία, χωρίς να προβάλλει σε αντιστάθμισμα έναν γοητευτικό γυναικείο χαρακτήρα. Επίσης, η Αποστολή κάνει την παρατήρηση πως η ηρωίδα της Μινώτου δεν έχει έμφυλη συνείδηση. Ευτυχώς, γιατί, αν είχε, το μυθιστόρημα θα ανήκε στη στρατευμένη λογοτεχνία, όπου, μεταξύ άλλων, εντάσσεται και η φεμινιστική.
Όπως και να έχει, μας πρόσφερε ένα ενδιαφέρον βιβλίο, και ως γυναικεία συνεισφορά στην επέτειο της πεντηκονταετίας από το θάνατο της συγγραφέως.


Μ. Θεοδοσοπούλου

Γιώργος Λαμπράκος: Υπογείωση




Του
Θωμά Τσαλαπάτη

Ναι, δυστυχώς πρέπει να τρώω, δε γίνεται μόνο να πίνω. Έτσι μού ‘παν, αλλιώς , μού ‘παν, θα πεθάνω. Θα πεθάνω σίγουρα, έτσι μου ‘παν. Θα πεθάνω από πείνα ή από κίρρωση του ήπατος, έτσι μου ‘παν. Όταν πεθαίνεις άσχημα, είναι άσχημα τα πράγματα, έτσι μου ‘παν. Δίκιο θα ‘χουν δεν μπορεί! Τα πράγματα είναι άσχημα μόνο όταν είναι άσχημα, τους έλεγα με τη σειρά μου. Κι αυτοί μου έλεγαν άλλα. Κι εγώ απαντούσα άλλα. Ααα... οι λέξεις δεν μου έλειψαν ποτέ! Έχω περισσότερες απ’ όσες χρειάζομαι πια. Τι τις θέλω τόσες; Να πω τι; Τον πόνο μου; Σιγά το πράμα!
(Γιώργος Λαμπράκος,
από το πεζογράφημα «Υπογείωση»,
εκδόσεις Γαβριηλίδης, 2012)

Ο Γιώργος Λαμπράκος γεννήθηκε το 1977 στην Αθήνα. Σπούδασε χρηματοοικονομικά στο Πανεπιστήμιο Πειραιά, φιλοσοφία των επιστημών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, μετάφραση από την αγγλική και τη γερμανική γλώσσα στο ΕΚΕΜΕΛ. Έχει δημοσιεύσει το πεζογράφημα «Αναμνήσεις από το ρετιρέ» (Γαβριηλίδης, 2009) και το θεατρικό έργο «Αγνοούμενος» (Γαβριηλίδης, 2010), που παίχτηκε την ίδια χρονιά στο θέατρο Φούρνος. Το 2012 κυκλοφόρησε από τις ίδιες εκδόσεις το δεύτερο πεζογράφημά του με τίτλο «Υπογείωση». Επίσης, έχει δημοσιεύσει ποιήματα, αφηγήματα και δοκίμια σε έντυπα και δικτυακά περιοδικά και εφημερίδες. Εργάζεται ως μεταφραστής. Το προσωπικό του blog είναι:
http://lamprakos.wordpress.com.

Υπογείωση στο χρόνο

Η ιστορία της Υπογείωσης, είναι η ιστορία της μόνωσης από το χρόνο και το χώρο. Η Άννα, μια μεσήλικη πρώην ηθοποιός, βρίσκεται καθηλωμένη μετά από ένα ατύχημα στο κρεβάτι της, μόνη, ξεχασμένη από τον κόσμο, τη γλώσσα, τη συναναστροφή. Την ατελείωτη παύση της ζωής διακόπτει μόνο η σκυλίτσα της η Ελένη, η οποία την προμηθεύει με ουίσκι (η μόνη ορατή παρηγοριά της) και η σπιτονοικοκυρά της, η οποία έρχεται να συλλέξει το νοίκι. Μέσα σε αυτή την πρόφαση ύπαρξης, η πρωταγωνίστρια μονολογεί ενθυμούμενη, συλλέγει αναμνήσεις, πλάθει και αναπλάθει σε μια διαδικασία χωρίς τέλος, σε μια διαδικασία οριακά μετά το τέλος. Η ζωή της περιγράφεται στον τόνο της απελπισίας, του κυνισμού όπως προκύπτει από την ακινησία και την παραίτηση. Οι γονείς της που έχουν πεθάνει, τα παιδιά της που την έχουν εγκαταλείψει, οι ανολοκλήρωτες σπουδές της γύρω από τη λογική και το παράλογο, η φυγή της προς το θέατρο και ο έρωτάς της με έναν καθηγητή της σχολής της, η προδοσία της φίλης της και το ατύχημα που την έφερε στην θέση που βρίσκεται σήμερα βιώνονται ξανά ως κομμάτια ενός ελεύθερου συνειρμού, μέσα σ’ έναν θρυμματισμένο χρόνο. Η Υπογείωση δεν διαδραματίζεται σε κάποιο χώρο -αν και η ασφυξία του περιορισμού είναι παντού παρούσα- η Υπογείωση διαδραματίζεται στο χρόνο, σε αυτό το παρόν που γεμίζει μόνο με γεγονότα που παρήλθαν. «Μερικές αναμνήσεις σε κρατάνε στη ζωή και τ άλλα κάρβουνα».
Το βιβλίο ταυτίζεται με τη μορφή του μονολόγου. Η χωρίς απόκριση απεύθυνση, καθιστά την μοναξιά ορατή σε κάθε λέξη του κειμένου. Ο μονόλογος της Άννας, γίνεται εσωτερικός διάλογος, με τις ερωταποκρίσεις να αμφισβητούν αλλά και να υπενθυμίζουν την ταυτότητα. Η ανάμνηση γίνεται Είναι, η γλώσσα Επιβίωση. Έχοντας ξεχάσει ακόμα και το πρόσωπό της, την όψη και το καθρεφτισμένο είδωλό της, η Άννα μιλά, μιλά για να μην ξεχάσει τον εαυτό της. Μετεωριζόμενη ανάμεσα στα ζεύγη της λογικής και του παραλόγου, της πειθαρχίας και του άναρχου, της τάξης και του χάους, αλλά και ανάμεσα στην ένταση της μανίας και τον ήρεμο πόνο της μελαγχολίας, η φωνή προσπαθεί να συντάξει την πραγματικότητα. Η λέξη είναι ανάσα, λέξη τη λέξη το Είναι αναπνέει, η ύπαρξη επιβεβαιώνεται και η σιωπή είναι σκοτάδι. «Τι λέω; Το μάθημά μου. Ψελλίζω το μάθημά μου. Ψελλίζω τη ζωή μου».

Ένα αυθαίρετο που παριστάνει τη βίλα

Ο σύγχρονος άνθρωπος παρουσιάζεται στο βιβλίο του Γιώργου Λαμπράκου εγκλωβισμένος. Μια ζωή, όμοια με ένα ασανσέρ που σταματά απότομα και σε παγιδεύει μετέωρο ανάμεσα στους ορόφους. «Κάνει να ανοίξει την πόρτα. Κλειστή. Και να την άνοιγε, τοίχο θά ‘βρισκε. Και κάθεται εκεί μέσα στο ασανσέρ, μόνος του μες στα σκοτάδια, και περιμένει να το φτιάξουν. Τι κόπανος! Και δεν μπορεί να πάει ούτε πάνω ούτε κάτω. Και ουρλιάζει μες στον τρόμο, «βοήθεια, βοήθεια που είστε; Είναι κανείς εκεί έξω; Ελάτε να με βοηθήσετε!». Ο χρόνος, εγκλωβισμένος στο ασανσέρ της Υπογείωσης μετατρέπει το παρόν της Άννας, σε δικό μας παρόν. Το καθηλωμένο σώμα καταλήγει να μοιάζει με μεταφορά μιας εποχής, της δικής μας εποχής με παύση του δικού μας καιρού. «Και γώ σαν την Ελλάδα, μες τη σύγχυση και την τρέλα». Η Ελλάδα, ένα αυθαίρετο που παριστάνει τη βίλα, όπως περιγράφει ο συγγραφέας, μια κατοικία που περιμένει τους σεισμούς να την γκρεμίσουν. Και το παρόν μας και αυτό ακίνητο και κλινήρες, αναζητά την ανάμνηση που θα του επιτρέψει ξανά την λέξη και θα του επιστρέψει ξανά την ανάσα.


http://tsalapatis.blogspot.com/

Ο Παπαδιαμάντης δεν ήταν όπως οι σημερινοί ετεροδημότες ή και γενικότερα, οι σημερινοί μέτοικοι της Αθήνας, που το Πάσχα το περνούν στην ιδιαίτερη πατρίδα τους. Εγκατεστημένος στην Αθήνα επί 34 χρόνια, μόνο δυο Πάσχα πέρασε στη Σκιάθο. Το πρώτο Πάσχα, που γιόρτασε στην Αθήνα, ήταν το 1874 ως τελειόφοιτος του Βαρβακείου. Όσο για το τελευταίο, θα πρέπει να ήταν εκείνο του 1907. Σώθηκε επιστολή με καθυστερημένο το Χριστός Ανέστη  προς τις αδελφές του.

Αθηναϊκά και εορταστικά

Είναι γνωστή η αναντιστοιχία μεταξύ των ετών, που ο Παπαδιαμάντης έζησε στην Αθήνα, και των διηγημάτων, που εμπνεύσθηκε από τις αθηναϊκές του εμπειρίες. Άπαντα τα διηγήματα, συμπεριλαμβανομένου του προ τριετίας εντοπισθέντος, είναι 170. Από αυτά, σύμφωνα με τον κατάλογο του Αλέξανδρου Κοτζιά, τα 46 είναι αθηναϊκά. Στο βιβλίο του, «Τα αθηναϊκά διηγήματα», που εκδόθηκε πριν από είκοσι χρόνια, λίγο πριν τον αδόκητο θάνατό του, στις 19 Σεπ. 1992, εξηγεί ότι συμπεριλαμβάνει, εκτός από τα διηγήματα, που εκτυλίσσονται στο αθηναϊκό άστυ, τη «Βλαχοπούλα», που διαδραματίζεται σε κοντινό χωριό και σήμερα πλέον προάστιο της πρωτεύουσας, και το «Πτερόεντα δώρα», όπου αναφέρεται αορίστως μια πρωτεύουσα, που θα μπορούσε να είναι η οποιαδήποτε, ωστόσο η έμπνευση είναι προφανώς αθηναϊκή. Σε αυτά, η Αλίκη Σπυροπούλου, στην ενδιαφέρουσα μελέτη, που εξέδωσε πρόπερσι, απότοκο της διδακτορικής διατριβής της, «Μορφές κατοίκησης στην Αθήνα κατά τα τέλη του 19ου αιώνα. Αρχιτεκτονικός χώρος και Λογοτεχνία», προσθέτει ένα άρθρο του Παπαδιαμάντη, «Αι Αθήναι ως ανατολική πόλις», που είναι και το μοναδικό που αφορά την Αθήνα.
Εμείς θα προσθέταμε ένα ακόμη διήγημα, το «Μικρά ψυχολογία». Το εντάσσουν στα σκιαθίτικα, όπου και κυρίως διαδραματίζεται, ωστόσο ανοίγει με μια αθηναϊκή σκηνή, στην οποία ο αφηγητής επανέρχεται κατά το κλείσιμο. Αυτή η σκηνή τοποθετείται εις “την οδό Σ...εις τας Αθήνας, κατά την νοτιοδυτικήν εσχατιάν της πόλεως” και πιο συγκεκριμένα, “επί του μαρμαρίνου κατωφλίου, εις την εξώπορταν  μιάς οικίας”. Παρόμοιες σκηνές ενδιαφέρουν, όταν η λογοτεχνία χρησιμοποιείται ως πηγή πληροφοριών για την Αθήνα παλαιότερων χρονικών περιόδων, όπως στην περίπτωση της Σπυροπούλου, που αντλεί στοιχεία για τον αρχιτεκτονικό χώρο και τις κοινωνικές σχέσεις. Στο κεφάλαιο της μελέτης της, για “το αστικό μέγαρο”, δίπλα στα μυθιστορήματα του Γεράσιμου Βώκου και του Νίκου Σπανδωνή, παίρνει θέση και το εν λόγω διήγημα του Παπαδιαμάντη, καθώς προσφέρει πληροφορίες  για μια μεγαλοαστική κατοικία σε διαφορετική περιοχή της Αθήνας, εκείνη της οδού Σ., όπως ο Παπαδιαμάντης αποκαλεί κρυπτικά την οδό Σαρρή.    
Μια διαφορετική ταξινόμηση των διηγημάτων, που προτιμούσαν οι παλαιότεροι ανθολόγοι, είναι αυτή των διαφόρων εορταστικών. Είκοσι πέντε διηγήματα αναφέρονται εξ ολοκλήρου ή εν μέρει στην περίοδο των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς και των Φώτων και έντεκα στο Πάσχα. Αυτό σημαίνει 36 εορταστικά, από τα οποία μόνο πέντε είναι τα αθηναϊκά. Ένα χριστουγεννιάτικο, ένα πρωτοχρονιάτικό και τρία πασχαλιάτικα. Εκτός κι αν συμπεριλάβουμε στα εορταστικά και τα δυο αποκριάτικα, που είναι αμφότερα αθηναϊκά.
Συμπέρασμα: Οι 32 ημέρες της Λαμπρής συν οι 32 Εβδομάδες των Παθών και οι άλλες τόσες της Διακαινησίμου, που ο Παπαδιαμάντης πέρασε στην Αθήνα, του ενέπνευσαν μόλις τρία διηγήματα. Το ένα, μάλιστα, από αυτά, όπως ήδη αναφέραμε, τοποθετείται εκτός άστεως. Παρόλο που τα εκτός του άστεως Πάσχα, που γιόρτασε, φαίνεται να ήταν μόνο εκείνα στο Χαρβάτι και να μην υπερβαίνουν τα πέντε με έξι, ο αφηγητής στο «Πάσχα ρωμέϊκο» καυχιέται ότι “εορτάζει εκτός του Άστεως το άγιον Πάσχα από πολλών ετών”. Όπως και να έχει, σε ένα μόνο από τα τρία πασχαλιάτικα, το «Χωρίς στεφάνι», που είναι και το μελαγχολικότερο, κάνει λόγο για τα πασχαλιάτικα έθιμα και περιγράφει σκηνές από τον Επιτάφιο και τη δεύτερη αναστάσιμη λειτουργία.

Λανθάνον πασχαλιάτικο

Κι όμως, τα πασχαλιάτικα αθηναϊκά διηγήματά του δεν είναι τρία αλλά τέσσερα. Ένα διήγημα φαίνεται σαν να διέλαθε. Πρόκειται για το «Ο Αντίκτυπος του νου». Είναι το τελευταίο διήγημα, που έστειλε ο ίδιος ο Παπαδιαμάντης προς δημοσίευση. Για την ακρίβεια, έστειλε ένα πρώτο μέρος του, το οποίο και πιθανώς πρόλαβε να δει δημοσιευμένο στο πέμπτο τεύχος του περιοδικού «Χαραυγή» της Μυτιλήνης. Αν το συμπεριλάβουμε στα εορταστικά, τότε ο Παπαδιαμάντης αρχίζει και τελειώνει τη διηγηματογραφία του με εορταστικά. Και μάλιστα, με δυο ιδιόρρυθμα εορταστικά, καθώς εστιάζονται σε εγκληματικές ενέργειες με θύματα αθώους: «Το χριστόψωμο», δημοσιευμένο στις 26 Δεκ. 1887 και το πρώτο μέρος από το «Ο Αντίκτυπος του νου», στις 15 Δεκ. 1910. Αντίστοιχα, αρχίζει και τελειώνει τα αθηναϊκά του με δυο πασχαλιάτικα, όπου εδώ, το πρώτο είναι το «Πάσχα ρωμέϊκο», το τρίτο στη σειρά πασχαλιάτικο, δημοσιευμένο στις 20 Απρ. 1891. Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτά τα δυο αθηναϊκά και μαζί πασχαλιάτικα, καίτοι αυτοτελή, αποτελούν δίπτυχο ή και ένα διήγημα σε δυο συνέχειες. Έχουν τον ίδιο κεντρικό ήρωα, τον μπάρμπα-Πύπη ή και σε ελαφρά παραλλαγή στο δεύτερο, τον μπάρμπα-Πούπη. Συναντιούνται θεματικά και δείχνουν να έχουν γραφεί το ένα μετά το άλλο, σε μικρή χρονική απόσταση, ανεξάρτητα από τους απομακρυσμένους χρόνους πρώτης δημοσίευσης.
Ο μπάρμπα-Πύπης είναι ένας Ιταλοκερκυραίος, “Ελληνίδος μητρός”, που ο Παπαδιαμάντης περιγράφει σαν έναν άνθρωπο με ισχυρές προκαταλήψεις, κυρίως στο θέμα της θρησκείας. “Κατεφέρετο πολύ κατά των δυτικών” αλλά “δεν εχώνευεν” ούτε τους Λεβαντίνους, ούτε τους Αρμενίους ούτε τους Εβραίους. Το θέμα του δίπτυχου των διηγημάτων είναι ακριβώς αυτές οι προκατειλημμένες κρίσεις του και οι συνακόλουθες εχθρικές του διαθέσεις. Στο πρώτο διήγημα εστιάζει στη σχέση ορθόδοξης και καθολικής εκκλησίας, παρακολουθώντας την ιδιαίτερη οπτική γωνία του ήρωα, που παρουσιάζεται πολύ υπερήφανος για τον γενέθλιο τόπο του. Ενώ, στο δεύτερο, επικεντρώνεται στα “εβραϊκά” της Κέρκυρας κατά το Πάσχα του 1891, μέσα από την αντιπαλότητα του ήρωα με έναν εβραίο συμπατριώτη του.
Σε αυτό το δεύτερο διήγημα, ο συγγραφέας εμπλουτίζει τα βιογραφικά του μπάρμπα-Πύπη. Το 1891, εκείνος είναι εβδομηκοντούτης και έχει “τριάντα χρόνους να πατήση εις την πατρίδα του”, που σημαίνει ότι έφυγε από την Κέρκυρα περί το 1860. Στο πρώτο, αναφέρει ότι “έλειπεν υπέρ τα είκοσι έτη εκ του τόπου της γεννήσεώς του” και το κυρίως διήγημα τοποθετείται “την εσπέραν του Μεγάλου Σαββάτου του έτους 188...” Το συνηθίζει ο Παπαδιαμάντης να προσδιορίζει μόνο τη δεκαετία. Ωστόσο, το παρόν της αφήγησης τοποθετείται κάποιους χρόνους αργότερα, με τον αφηγητή να περνά το Πάσχα εκτός άστεως. Κατά τα άλλα, στο πρώτο διήγημα αναφέρεται ως τόπος συνάντησης της παρέας “το γειτονικόν παντοπωλείον”, ενώ στο δεύτερο, “το μπακάλικον του Καρμάνη”. Αν συνδυάσουμε τα βιογραφικά του μπάρμπα-Πύπη με εκείνα του Παπαδιαμάντη, είναι τα χρόνια, που συχνάζει στο μπακάλικο του Καχριμάνη και πηγαίνει το Πάσχα στο Χαρβάτι. Δηλαδή, κοντά στο χρόνο δημοσίευσης του διηγήματος, που είναι το Μεγάλο Σάββατο του 1891.  
Το πρώτο διήγημα, το «Πάσχα ρωμέϊκο», δημοσιεύεται στο περιοδικό «Αττικόν Μουσείον», σε ένα τεύχος με πασχαλιάτικη εικονογράφηση και θεματογραφία. Ανοίγει με ποίημα του Αρ. Προβελέγγιου «Εις τον Γολγοθάν» και μετά το διήγημα του Παπαδιαμάντη, ακολουθεί το πρώτο πασχαλιάτικο του Μωραϊτίδη, «Ο μπάρμπα Κώστας ο Ολλαντέζος». Το πιθανότερο, ο Παπαδιαμάντης να έγραψε αυτό το διήγημα κατά παραγγελία, όπως και το χριστουγεννιάτικο του 1890, που είχε δημοσιευτεί στο ίδιο περιοδικό. Εκείνο τον Απρίλιο, η «Εφημερίς» του Κορομηλά και η «Ακρόπολις» του Γαβριηλίδη, οι δυο εφημερίδες, με τις οποίες συνεργάζεται ο Παπαδιαμάντης, δημοσιεύουν ειδήσεις από τα “εβραϊκά” στην Κέρκυρα και μετά στην Ζάκυνθο. Και συνεχίζουν την Μεγάλη Εβδομάδα, ιδιαίτερα το Μεγάλο Σάββατο, καλύπτοντας τα έκτροπα κατά την περιφορά του Επιταφίου, ενώ ο ειδησεογραφικός απόηχος φθάνει μέχρι και τα τέλη Μαΐου. Καθόλου απίθανο, ο Παπαδιαμάντης, έχοντας μόλις τελειώσει το «Πάσχα ρωμέϊκο» και έχοντας έτοιμο ήρωα, να στήνει τον αθηναϊκό καβγά, που διαδραματίζεται στο διήγημα «Ο Αντίκτυπος του νου», στον αντίκτυπο των “εβραϊκών”.
Αν, όμως, το διήγημα γράφτηκε εν θερμώ, άνοιξη 1891, γιατί έμεινε στο συρτάρι; Μήπως λειτούργησε ανασταλτικά το διήγημα «Σκιά έργου», που ο Ξενόπουλος δημοσίευσε στα τέλη Ιουλ. 1891, στο περιοδικό «Εστία», με το οποίο επίσης συνεργαζόταν ο Παπαδιαμάντης; Ο Ξενόπουλος, με τις ενοχές του Ζακύνθιου, υπερασπίζεται στο διήγημα το δίκαιο των Εβραίων, διεκτραγωδώντας την κακή τους τύχη. Ανασταλτικά μπορεί να λειτούργησαν και τα άλλα δημοσιεύματα καθώς και βιβλία που ακολούθησαν μέσα στο έτος. Ύστερα, ο Παπαδιαμάντης φαίνεται να απέφευγε την επικαιρογραφία. Όπως και να έχει, κοντά είκοσι χρόνια αργότερα, όταν αποφάσισε να ανασύρει το διήγημα, μετά την επιστολή που του έστειλε ο εκδότης του περιοδικού «Χαραυγή» στις 30 Οκτ. 1910, ζητώντας ένα μεγάλο διήγημα, πολλά είχαν αλλάξει. Αυτό το δείχνουν οι μεταβολές που επέφερε στο πρώτο μέρος του διηγήματος, εκείνο που έστειλε στο περιοδικό.
Κατ’ αρχήν, οι διαφοροποιήσεις στη γλώσσα του πρωτότυπου, η οποία ανήκει στο λεκτικό περιβάλλον των διηγημάτων της πρώτης περιόδου. Ενδιαμέσως, ο Παπαδιαμάντης έχει δημοσιεύσει, το 1905, ένα διήγημα στη δημοτική και σε κατοπινή επιστολή του στον Βλαχογιάννη αναφέρει ότι γράφει και ένα δεύτερο. Αλλά και γενικότερα, σε αυτήν την τελευταία περίοδο, αποφεύγει τους ακραίους καθαρευσιάνικους τύπους. Αυτό φαίνεται ήδη με την αλλαγή της πρώτης φράσης του διηγήματος: «Εις του Καρμάνη...» γίνεται «Στου Καρμάνη...». Επίσης, επιφέρει αλλαγές στον τρόπο παρουσίασης του Εβραίου. Αποφεύγει την ευθεία αναφορά σε εβραϊκά χαρακτηριστικά. Αντικαθιστά την εθνολογική αναφορά με το όνομα του ήρωα, απαλείφει προσδιορισμούς, όπως Λευΐς ή Φάσκα για το εβραϊκό Πάσχα, καθώς και φράσεις της μορφής, «Δεν ηρώτα αν το κρέας ήτον τροφάς ή κασέρ...» ή «Ενίοτε εγεύετο και χοιρινά». Και βεβαίως, επειδή ο Παπαδιαμάντης δεν έμεινε στάσιμος ως διηγηματογράφος, αλλά η μαστορική του εξελίχτηκε, σε ορισμένα σημεία, η αφήγηση αποκτά ειρωνικές αποχρώσεις, ενώ, στις περιγραφές των γευμάτων, δανείζεται φράσεις από διηγήματα, που έγραψε ενδιαμέσως.
Ολόκληρο το διήγημα δημοσιεύθηκε στο πανηγυρικό τεύχος του περιοδικού «Μπουκέτο», το 1929. Όχι, όμως, σύμφωνα με το χειρόγραφο, το οποίο είχε διασωθεί στα κατάλοιπα του Παπαδιαμάντη. Το πρώτο μέρος πάρθηκε από το δημοσίευμα στην «Χαραυγή» και μόνο το υπόλοιπο, που είναι και το μεγαλύτερο τμήμα, από το χειρόγραφο.  Σε αυτό το δεύτερο μέρος, όπως δείχνει η σύγκριση με το χειρόγραφο, του οποίου φωτοτυπία δημοσιεύτηκε στα Άπαντα του Δόμου, υπάρχουν πολλά παρατυπώματα. Πάντως, σε αυτήν τη μορφή, δηλαδή της συρραφής με τα τυπογραφικά λάθη στο δεύτερο κομμάτι, αναπαρήχθη στα Άπαντα Βαλέτα, Σεφερλή, Φυτράκη-Κουτσουμπού, καθώς και στα πρόσφατα, του ΔΟΛ, όπου, όμως, το δεύτερο μέρος διορθώθηκε με βάση το χειρόγραφο.
Όσο αφορά το δεύτερο τμήμα του διηγήματος, το χειρόγραφο είναι κολοβό. Γεγονός που οδήγησε στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για ένα ημιτελές διήγημα. Δηλαδή, ότι ο Παπαδιαμάντης, είτε έγραψε το διήγημα στα τέλη του 1910 και λόγω της ασθένειας και του θανάτου του ποτέ δεν το ολοκλήρωσε, είτε το έγραψε νωρίτερα, αλλά το εγκατέλειψε στη μέση. Ωστόσο η φωτοτυπία του χειρογράφου έχει την τελευταία σελίδα πλήρως γραμμένη, με ημιτελή την τελευταία φράση να τελειώνει με κόμμα. Δεν συνηθίζεται, όμως, όταν κάποιος φτάνει στο τέλος της σελίδας, να αφήνει τη φράση του στη μέση για να την συμπληρώσει αργότερα. Επίσης, η τελευταία σελίδα φαίνεται τσαλακωμένη. Με άλλα λόγια, έχουμε τρεις τουλάχιστον ενδείξεις πως ο Παπαδιαμάντης δεν έπασχε από έλλειψη έμπνευσης αλλά μάλλον απωλέσθησαν οι σελίδες του χειρογράφου. Ακριβέστερα, ακόμη κι αν το διήγημα είναι ημιτελές, θα πρέπει να είχε περισσότερες σελίδες από όσες οι σωζόμενες. Πάντως, στο δημοσίευμα του «Μπουκέτου» και σε όσες αναδημοσιεύσεις στηρίχτηκαν σε αυτό, εκτός εκείνης του ΔΟΛ, η μισοτελειωμένη φράση έχει αφαιρεθεί. Η αυθαιρεσία, θα λέγαμε ότι είναι κάτι το σύνηθες σε ένα εβδομαδιαίο περιοδικό ποικίλης ύλης. Το παράδοξο είναι πως το διήγημα, χωρίς τη μισή φράση, δείχνει ολοκληρωμένο. Άραγε πρόκειται για σύμπτωση ή μήπως είναι παρέμβαση του κατόχου του χειρογράφου, του Κωνσταντίνου Φαλτάϊτς; Όντας ο ίδιος συγγραφέας, θα μπορούσε να είχε φροντίσει αντίστοιχα την αντιγραφή του χειρογράφου, που έδωσε στο περιοδικό, ώστε να προκύπτει ένα ολοκληρωμένο διήγημα.
Ακέραιο το κείμενο του χειρογράφου, με την ημιτελή φράση, δημοσιεύτηκε μόνο στα Άπαντα του Δόμου. Είναι η μόνη δημοσίευση, που μας δίνει το διήγημα, όπως γράφτηκε, με ενιαία γλώσσα και αντιμετώπιση των εβραϊκών. Η λύση, που δόθηκε στα Άπαντα του ΔΟΛ, να νοθευτεί το αυτοτελές διήγημα του 1891 με ένα μπάλωμα, που έγινε είκοσι χρόνια αργότερα, επειδή αυτό το μπάλωμα είναι ξαναδουλεμένο και άρα κρίνεται εντελέστερο, μας φαίνεται άστοχη. Οι εβραιολόγοι, πάντως, αποφαινόμενοι για τα αισθήματα του Παπαδιαμάντη απέναντι στους Εβραίους, τοποθετούν τη συγγραφή του διηγήματος το 1910 και βιάζουν -πάντοτε κατά τη γνώμη μας - τα συμπεράσματα. Το σίγουρο είναι ότι δεν λαμβάνουν υπόψη, στο πρώτο μέρος, την αλλαγή των αποχρώσεων μεταξύ των δυο γραφών. Όπως και κάποιες διαγραφές στο χειρόγραφο, που δείχνουν πιθανώς αμφιταλάντευση κατά τη μυθοπλαστική ανάπλαση των γεγονότων. Ύστερα, δεν δίνουν σημασία στο χώρο, στον οποίο τοποθετείται ο καβγάς. Το μπακάλικο του Καρμάνη ή Καχριμάνη βρισκόταν στην οδό Σαρρή, μέσα στην εβραϊκή συνοικία. Δίπλα, αν δεν σφάλλουμε, ήταν το αρχοντικό του Νταβίντ Πατσίφικο, όπου έλαβαν χώρα τα μόνα αθηναϊκά “εβραϊκά”, εκείνα του 1847. Βεβαίως, εκείνη ήταν μια παλιά ιστορία, αλλά όταν πρόκειται για προκαταλήψεις, δεν μπορούμε να διαγράφουμε τις παλιές ιστορίες. Όσο για εμάς τους σημερινούς Αθηναίους, “ως πίθηκοι” της καλοπέρασης, καταπώς αποκαλεί τους συγχρόνους του ο Παπαδιαμάντης, θα κάνουμε Πάσχα και “αλλα-Φράγκα” και “αλλα-Γκρέκα”. Ή, σωστότερα, Πάσχα υπό τη βαριά σκιά της Τρόϊκα.

Μ. Θεοδοσοπούλου