Ρεαλιστικές σκέψεις για την υπέρβαση του καπιταλισμού (β΄ μέρος)

** Μήπως σήμερα είναι μια ενδιαφέρουσα στιγμή για να σκεφτούμε πραγματικά τις δυνατότητες οικοδόμησης μιας εναλλακτικής, σοσιαλιστικής κοινωνίας; Βέβαια, για να ακολουθήσουμε αυτόν τον απελευθερωτικό δρόμο, πρέπει πρώτα να απελευθερωθούμε εμείς οι ίδιοι.

Δημοσιεύουμε σήμερα το δεύτερο «μάθημα μαρξισμού» του Ντέιβιντ Χάρβεϊ, δηλαδή τη συνέχεια του άρθρου του “Coronavirus Requires a Collective Response”, που δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα του περιοδικού Tribune. Το άρθρο αυτό που, όπως αναφέραμε την προηγούμενη Κυριακή, γράφτηκε όταν ο συγγραφέας ήταν απομονωμένος λόγω του κορονοϊού στο σπίτι του στη Νέα Υόρκη, δεν είναι «επιστημονικό». Θα έλεγε κανείς ότι είναι ένα αυθόρμητο πολιτικο-ιδεολογικό κείμενο-που έχει αρκετές μεταφραστικές δυσκολίες λόγω της «μη πειθαρχημένης», και με αρκετές επαναλήψεις, γραφής του- που υπερβαίνει τη συμβατική (και συμβιβαστική) σοσιαλδημοκρατική προσέγγιση του πολιτικά «εφικτού», η οποία δεν τολμά να αναμετρηθεί με τις ιστορικές ευκαιρίες. Και κατά τον Χάρβεϊ, η κρίση της πανδημίας αποτελεί μια ιστορική ευκαιρία σύγκρουσης από μαρξιστική σκοπιά με την καπιταλιστική ιδεολογία, καθώς και ανάδειξης εκείνων των στοιχείων του σημερινού συστήματος που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε μια μελλοντική σοσιαλιστική κοινωνία. Δεν πρόκειται περί ενός κειμένου ριζοσπαστικής πολιτικής στρατηγικής, για τη χάραξη της οποία αρμόδια θα ήταν μια σύγχρονη Αριστερά, εφόσον βέβαια αυτή αντιστοιχούσε τον επιθετικό προσδιορισμό «ριζοσπαστική» με ένα αντικαπιταλιστικό πρόταγμα.

Χ.Γο.

 

Μήπως θα έπρεπε θεωρήσουμε ότι αυτή είναι η κατάλληλη στιγμή να προβάλουμε την άποψη πως όλα αυτά τα εστιατόρια οφείλουν να μεριμνούν για την διατροφή του πληθυσμού, με την προσφορά σε όλους και σε όλες ενός αξιοπρεπούς γεύματος μία ή δύο φορές την ημέρα;

Του Ντέιβιντ Χάρβεϊ

Ο Μαρξ πίστευε ότι η χειραφέτηση της εργασίας και του χειρώνακτα εργάτη είναι ένα ζήτημα κομβικής σημασίας. Γιατί αυτή η θέση μπορεί να είναι απελευθερωτική σήμερα; Η απάντηση είναι απλή. Η επιστήμη και η τεχνολογία έχουν αυξήσει πολύ την κοινωνική παραγωγικότητα της εργασίας. Ο εργάτης που επιβλέπει τη λειτουργία των μηχανών μπορεί να παράγει ένα τεράστιο αριθμό εμπορευμάτων σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα. Για τις συνέπειες αυτής της εξέλιξης ενδιαφέρον παρουσιάζει το παρακάτω απόσπασμα από τα Γκρουντρίσε:
Με την ανάπτυξη της μεγάλης βιομηχανίας, η δημιουργία πραγματικού πλούτου καταλήγει να εξαρτάται λιγότερο από τον εργάσιμο χρόνο και την ποσότητα της χρησιμοποιούμενης εργασίας… και περισσότερο από την πρόοδο της τεχνολογίας, ή από την εφαρμογή της επιστήμης στην παραγωγή… [Ο] πραγματικός πλούτος εκδηλώνεται-και αυτό φαίνεται στη μεγάλη βιομηχανία- με την τερατώδη δυσαναλογία μεταξύ του εργάσιμου χρόνου και του προϊόντος της εργασίας.
Στα προαναφερθέντα, ο Μαρξ-παραπέμποντας στα λεγόμενα ενός ρικαρντιανού σοσιαλιστή της εποχής του, προσθέτει την εξής φράση: «Στην πραγματικότητα, ένα έθνος είναι πλούσιο όταν ο ημερήσιος χρόνος εργασίας είναι 6 αντί για 12 ώρες. Πλούτος δεν είναι η εξουσία στον πλεονάζοντα εργάσιμο χρόνο… αλλά ο χρόνος που έχει στη διάθεσή του κάθε άτομο και όλη η κοινωνία, πέραν αυτού που απαιτείται για την άμεση παραγωγή».
Λόγω της τεχνολογικής προόδου, ο καπιταλισμός έχει τη δυνατότητα να συμβάλει στην «ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας όλων των ανθρώπων», περιλαμβανομένων των εργατών. Ο Μαρξ υποστηρίζει ότι η ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας του ατόμου οφείλεται στη συλλογική δράση. Αυτό δεν σημαίνει ότι ενδιαφέρεται μόνο για τη συλλογική δράση και είναι υπέρ της καταπίεσης της προσωπικότητας. Υποστηρίζει ακριβώς το αντίθετο. Είναι υπέρ της ενεργοποίησης της συλλογικής δράσης με στόχο την κατάκτηση της ατομικής ελευθερίας. Ο βασικός στόχος είναι η δυνατότητα ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας όλων των ανθρώπων.

Το αναγκαίο και το μη αναγκαίο

Τα πάντα όμως εξαρτώνται από «τη γενική μείωση της αναγκαίας εργασίας», δηλαδή της ποσότητας της εργασίας που απαιτείται για την κοινωνική αναπαραγωγή. Με τη συνεχώς αυξανόμενη παραγωγικότητα της εργασίας, η ικανοποίηση των βασικών αναγκών της κοινωνίας θα είναι εύκολη. Αυτό θα επιτρέψει την απελευθέρωση άφθονου ελεύθερου χρόνου για την ανάπτυξη της προσωπικότητας κάθε ανθρώπου μέσω της ενασχόλησής του με την τέχνη και την επιστήμη. Αρχικά, αυτό θα αφορά λίγους προνομιούχους, αλλά σταδιακά η αύξηση του ελεύθερου χρόνου θα ισχύσει για όλους. Δηλαδή τα άτομα θα μπορούν να κάνουν ό, τι επιθυμούν, γιατί με τη χρήση της υψηλής τεχνολογίας θα ικανοποιούνται οι βασικές τους ανάγκες.
Το πρόβλημα, λέει ο Μαρξ, έγκειται στο γεγονός ότι το κεφάλαιο είναι μια «κινούμενη αντίφαση». «Πιέζει για τη μείωση στο ελάχιστο του χρόνου εργασίας, αλλά ταυτόχρονα τον αναγορεύει ως το μόνο μέτρο και πηγή του πλούτου». Το αποτέλεσμα είναι ότι μειώνει τον αναγκαίο χρόνο εργασίας και αυξάνει τον χρόνο υπερεργασίας. Αυτήν την υπερεργασία ο Μαρξ την αποκαλεί υπεραξία. Το ερώτημα είναι ποιος καρπώνεται αυτήν την υπεραξία. Το πρόβλημα που εντοπίζει ο Μαρξ είναι ότι αυτή η υπεραξία δεν διατίθεται προς όφελος της εργασίας. Η τάση είναι «από τη μια πλευρά να δημιουργείται ελεύθερος χρόνος», και από την άλλη «να μετατρέπεται αυτός ο ελεύθερος χρόνος σε υπερεργασία» προς όφελος της τάξης των καπιταλιστών.
Στην πράξη, η δυνατότητα μείωσης του χρόνου εργασίας δεν χρησιμοποιείται για την απελευθέρωση του εργάτη, ενώ θα μπορούσε. Χρησιμοποιείται για να γεμίζει τις τσέπες των αστών, και συνεπώς να αυξάνει τη συσσώρευση πλούτου με τους παραδοσιακούς τρόπους που γνωρίζει η αστική τάξη. Εδώ έγκειται η βασική αντίφαση. «Πώς μετράμε τον πλούτο ενός έθνους;», ρωτάει ο Μαρξ. «Μπορούμε να τον μετρήσουμε», λέει, «με την ποσότητα του χρήματος και όλων των άλλων περιουσιακών στοιχείων που έχει στη διάθεσή του το έθνος». Αλλά, όπως ανέφερα πιο πάνω, ο ίδιος πιστεύει ότι «πραγματικά πλούσιο είναι εκείνο το έθνος στο οποίο ο ημερήσιος εργάσιμος χρόνος είναι έξι και όχι δώδεκα ώρες…». Αυτό σημαίνει ότι, από τη στιγμή που θα ικανοποιούνται όλες οι βασικές ανάγκες μας, ο πλούτος της κοινωνίας θα υπολογίζεται σε σχέση με τον διαθέσιμο χρόνο που θα έχουμε όλοι μας, για να κάνουμε ό,τι διάολο θέλουμε χωρίς οποιονδήποτε περιορισμό. Η θέση του Μαρξ είναι ότι πρέπει να δημιουργηθεί ένα συλλογικό κίνημα που θα επιδιώξει την οικοδόμηση αυτής της νέας κοινωνίας. Αυτό που δυσκολεύει τα πράγματα είναι, φυσικά, η πραγματικότητα της κυρίαρχης ταξικής σχέσης, και η άσκηση της καπιταλιστικής ταξικής εξουσίας.

Αυτή είναι η «νέα εργατική τάξη», που έχει εμφανιστεί στη σκηνή του σύγχρονου καπιταλισμού.

Λοκντάουν

Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα ομοιότητα όλων αυτών με την κατάσταση του λοκντάουν, δηλαδή του περιορισμού που μας έχει επιβληθεί, ή που εμείς ο ίδιοι έχουμε επιβάλει στον εαυτό μας, λόγω του κορονοϊού. Κάποιοι που είμαστε καθηλωμένοι στα σπίτια μας έχουμε πολύ διαθέσιμο χρόνο, όμως τι να τον κάνουμε από την στιγμή που ούτε στη δουλειά μπορούμε να πάμε, ούτε να κάνουμε τα πράγματα που κάνουμε συνήθως; Υπάρχει, όμως, ένα άλλο πρόβλημα που είναι πολύ πιο σοβαρό: η μαζική ανεργία. Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία, περίπου 26 εκατομμύρια άνθρωποι στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουν χάσει τις δουλειές τους (ΣτΜ: Στις 11 Μαϊου ο αριθμός των ανέργων είχε ξεπεράσει τα 33 εκατομμύρια). Θα μπορούσε κανείς να πει ότι πρόκειται για μια καταστροφή, γιατί κάποιος χάνει τη δουλειά του δεν έχει λεφτά να προμηθευτεί τα απαραίτητα αγαθά, οπότε χάνει την ικανότητα αναπαραγωγής της εργατικής του δύναμης.
Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που έχουν χάσει την ασφάλιση υγείας που είχαν ως εργαζόμενοι, και πολλοί άλλοι που δυσκολεύονται να εισπράξουν τα επιδόματα ανεργίας. Το δικαίωμα στη στέγη είναι σε κίνδυνο, γιατί πρέπει να πληρώνονται τα νοίκια και οι δόσεις των στεγαστικών δανείων. Οι αποταμιεύσεις που έχει ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού των Ηνωμένων Πολιτειών-ίσως το 50% των νοικοκυριών-για να αντιμετωπίσει κάποια κατάσταση έκτακτης ανάγκης, και πολύ περισσότερο μια τεράστια κρίση σαν κι αυτήν που ζούμε σήμερα, δεν ξεπερνούν τα 400 δολάρια ανά νοικοκυριό.

Μια νέα εργατική τάξη

Όλοι εκείνοι στους οποίους αναφέρθηκα πιο πάνω μπορεί, πολύ σύντομα, να βγουν στους δρόμους, αν οι ίδιοι και τα παιδιά τους έρθουν αντιμέτωποι με την πείνα. Ας εξετάσουμε, όμως, πιο προσεκτικά όλη αυτήν την κατάσταση. Το εργατικό δυναμικό από το οποίο όλοι περιμένουν να φροντίσει τον συνεχώς αυξανόμενο αριθμό των νοσούντων, ή να προσφέρει εκείνες τις ελάχιστες υπηρεσίες που θα επιτρέψουν την κοινωνική αναπαραγωγή, έχει συγκεκριμένα φυλετικά, έμφυλα και εθνοτικά χαρακτηριστικά. Αυτή είναι η «νέα εργατική τάξη», που έχει εμφανιστεί στη σκηνή του σύγχρονου καπιταλισμού. Τα μέλη αυτής της νέας εργατικής τάξης είναι εκείνα που διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο να μολυνθούν από τον ιό πηγαίνοντας στην εργασία τους, ή να απολυθούν λόγω της αναστολής εργασιών που επιβάλλει ο ιός, χωρίς να έχουν κάποιους χρηματικούς πόρους για να συντηρηθούν. Τα μέλη της σύγχρονης εργατικής τάξης στις Ηνωμένες Πολιτείες-οι Αφροαμερικανοί, οι Λατίνοι, και οι μισθωτές εργάτριες-αντιμετωπίζουν δύο, εξίσου δυσάρεστα, ενδεχόμενα: είτε να μολυνθούν παρέχοντας υπηρεσίες φροντίδας, ή διατηρώντας ανοιχτούς κάποιους χώρους προμηθειών (όπως τα σουπερμάρκετ), είτε να πέσουν στην ανεργία, χωρίς κάποια κοινωνική μέριμνα (όπως π.χ. μια ικανοποιητική υγειονομική περίθαλψη).
Αυτό το εργατικό δυναμικό έχει από καιρό «εκπαιδευτεί» να συμπεριφέρεται ως ένα καλό νεοφιλελεύθερο υποκείμενο, με τα μέλη του να κατηγορούν τον εαυτό τους ή το Θεό αν κάτι πάει λάθος, αλλά να μην τολμούν να υποστηρίξουν ότι το πρόβλημα μπορεί να είναι ο καπιταλισμός. Όμως, ακόμα και τα πειθήνια νεοφιλελεύθερα υποκείμενα μπορούν να δουν ότι υπάρχει κάποιο λάθος στον τρόπο αντιμετώπισης της πανδημίας, καθώς και ότι το βάρος που φέρουν για την αναπαραγωγή της ισχύουσας κοινωνικής τάξης πραγμάτων είναι δυσανάλογο με τη θέση τους σ’ αυτήν.

Να κάνουμε κάτι καινούργιο

Οι συλλογικές μορφές δράσης είναι απαραίτητες για να βγούμε από αυτή τη σοβαρή κρίση της αντιμετώπισης του Covid-19. Αυτές οι δράσεις-η απομόνωση, η τήρηση της κοινωνικής απόστασης κλπ- είναι αναγκαίες για τον περιορισμό της διασποράς του ιού. Οι συλλογικές δράσεις μας απελευθερώνουν ως άτομα, προκειμένου να ζήσουμε με τον τρόπο που θέλουμε, κάτι που δεν μπορούμε να κάνουμε τώρα. Σήμερα μας δίνεται μια ακόμα ευκαιρία να κατανοήσουμε τι ακριβώς κάνει το κεφάλαιο: Οικοδομεί μια κοινωνία στην οποία οι περισσότεροι από εμάς δεν είμαστε ελεύθεροι να κάνουμε ό, τι θέλουμε, γιατί μας έχουν εντάξει σε μια διαδικασία παραγωγής πλούτου τον οποίο καρπούται η τάξη των καπιταλιστών.
Αυτό που ίσως θα έλεγε ο Μαρξ σήμερα είναι ότι αν όλα αυτά τα εκατομμύρια των ανέργων θα μπορέσουν ενδεχομένως κάποια στιγμή να βρουν έναν τρόπο να αποκτήσουν τα χρήματα που τους χρειάζονται για να αγοράζουν τα αναγκαία για τη συντήρησή τους εμπορεύματα, και για να νοικιάζουν ένα σπίτι, γιατί δεν θα μπορούσαν να επιδιώξουν τη μαζική απελευθέρωσή τους από την αλλοτριωμένη εργασία; Με άλλα λόγια, θέλουμε να βγούμε από αυτήν την κρίση υποστηρίζοντας απλώς την άποψη ότι αυτά τα εκατομμύρια των ανέργων πρέπει να επιστρέψουν στις δουλειές τους, σε κάποιες από αυτές τις παλιοδουλειές που έκαναν πριν; Αυτό είναι που θέλουμε να βγει από όλη αυτήν την κατάσταση; Ή μήπως θα έπρεπε να αναρωτηθούμε μήπως υπάρχει κάποιος τρόπος να οργανώσουμε την παραγωγή των βασικών αγαθών και υπηρεσιών, έτσι ώστε ο καθένας να έχει κάτι να φάει, και ένα αξιοπρεπές μέρος για να μείνει, ή να επιβάλουμε μορατόριουμ στις εξώσεις και η καθεμία να μπορεί να μένει κάπου χωρίς να πληρώνει νοίκι; Δεν είναι αυτή η κατάλληλη στιγμή να σκεφτούμε σοβαρά τη δημιουργία μιας άλλης κοινωνίας;
Αν είμαστε αρκετά ανθεκτικοί και αρκετά εφευρετικοί για να αντιμετωπίσουμε αυτόν τον ιό, γιατί να μην μπορούμε να τα βάλουμε και με το κεφάλαιο; Αντί να λέμε ότι θέλουμε να επιστρέψουμε στη εργασία μας, να πάρουμε πίσω τις δουλειές μας, και να αποκατασταθεί η τάξη πραγμάτων που υπήρχε πριν από την κρίση, γιατί δεν αναρωτιόμαστε αν μπορούμε να βγούμε από αυτήν την κρίση δημιουργώντας κάτι εντελώς διαφορετικό από τη σημερινή κοινωνική τάξη πραγμάτων; Γιατί να μην απελευθερώσουμε εκείνα τα στοιχεία που κυοφορεί η καταρρέουσα αστική κοινωνία-την εκπληκτική επιστήμη και τεχνολογία και την παραγωγική ικανότητα-χρησιμοποιώντας την τεχνητή νοημοσύνη και νέες οργανωτικές μορφές με στόχο τη δημιουργία μιας ριζικά διαφορετικής κοινωνίας;

Μια φευγαλέα ματιά σε μια διαφορετική κοινωνία

Τελικά, εν μέσω αυτής της κατάστασης έκτακτης ανάγκης, πειραματιζόμαστε με κάθε μορφής εναλλακτικά συστήματα, από τη δωρεάν παροχή των αναγκαίων τροφίμων σε φτωχογειτονιές και σε ομάδες φτωχών ανθρώπων, μέχρι τις δωρεάν ιατρικές θεραπείες, την πρόσβαση σε εναλλακτικές δομές μέσω του ίντερνετ, κλπ. Στην πραγματικότητα, τα χαρακτηριστικά μιας νέας σοσιαλιστικής κοινωνίας είναι ήδη ορατά -και γι’ αυτό πιθανόν η Δεξιά και οι καπιταλιστές νοιάζονται τόσο πολύ για την γρήγορη επιστροφή στην προηγούμενη κατάσταση.
Σήμερα, έχουμε την ευκαιρία να σκεφτούμε πώς θα θέλαμε να είναι μια άλλη κοινωνία. Αυτό το ενδεχόμενο είναι υπαρκτό. Αντί να αντιδρούμε σπασμωδικά και να λέμε «Πρέπει να ξαναδημιουργηθούν αυτά τα εκατομμύρια θέσεις εργασίας», ίσως θα έπρεπε να εξετάσουμε πώς θα επεκτείνουμε και σε άλλους τομείς κάποια από τα καλά πράγματα που γίνονται τώρα και αφορούν τη συλλογική παροχή υπηρεσιών. Τέτοιες υπηρεσίες προσφέρονται στο χώρο της υγείας, ενώ το ίδιο αρχίζει να συμβαίνει με την κοινωνικοποίηση της παροχής τροφίμων, ακόμα και έτοιμων γευμάτων. Σήμερα στη Νέα Υόρκη έχουν μείνει ανοιχτά αρκετά εστιατόρια που, χάρη σε χρηματικές ενισχύσεις από διάφορες πηγές, παρέχουν δωρεάν γεύματα σε ένα μεγάλο αριθμό ανθρώπων που έχουν χάσει τη δουλειά τους και δεν τα βγάζουν πέρα. Αντί, λοιπόν, να λέμε «Ε, αυτό μπορούμε να κάνουμε σε μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης», μήπως θα έπρεπε θεωρήσουμε ότι αυτή είναι η κατάλληλη στιγμή να προβάλουμε την άποψη πως όλα αυτά τα εστιατόρια οφείλουν να μεριμνούν για την διατροφή του πληθυσμού, με την προσφορά σε όλους και σε όλες ενός αξιοπρεπούς γεύματος μία ή δύο φορές την ημέρα;

Σοσιαλιστική φαντασία

Στο παρόν σύστημα πραγματοποιούνται δράσεις που διαμορφώνουν καταστάσεις οι οποίες θα μπορούσαν να είναι στοιχεία μιας διαφορετικής μελλοντικής κοινωνίας, όπως για παράδειγμα τα σχολικά γεύματα. Να φροντίσουμε να συνεχιστούν κάποιες τέτοιες δράσεις, ή τουλάχιστον να διδαχτούμε από αυτές ότι υπάρχουν πράγματα που είναι εφικτά, αν προσπαθήσουμε να τα κάνουμε. Μήπως τώρα είναι η κατάλληλη στιγμή να χρησιμοποιήσουμε τη σοσιαλιστική φαντασία μας για την οικοδόμηση μιας άλλης κοινωνίας; Δεν πρόκειται για κάτι ουτοπικό. Ας πάρουμε για παράδειγμα όλα αυτά τα εστιατόρια στο Άπερ Γουέστ Σάιντ της Νέας Υόρκης που έκλεισαν, αλλά εξακολουθούν να βρίσκονται εκεί, σε κατάσταση αδράνειας. Να φροντίσουμε, λοιπόν, να επιστρέψουν σ’ αυτά οι εργαζόμενοι που απολύθηκαν, και να αρχίσουν να μαγειρεύουν γεύματα για να θρέψουν εκείνους που είναι στους δρόμους ή κλεισμένοι στα σπίτια τους, και κυρίως τους ανθρώπους μεγάλης ηλικίας.
Αν τα εκατομμύρια των ανθρώπων που είναι άνεργοι πρέπει να επιστρέψουν στη δουλειά, ίσως θα έπρεπε να εργάζονται έξι και όχι δώδεκα ώρες την ημέρα, γιατί μόνο έτσι θα γίνει κατανοητό τι σημαίνει να ζει κανείς στην πλουσιότερη χώρα του κόσμου. Ίσως αυτό να έκανε την Αμερική πραγματικά μεγάλη, αφήνοντας τη λέξη «πάλι» (ΣτΜ: του γνωστού προεκλογικού συνθήματος του Τραμπ) να σαπίσει στον σκουπιδοτενεκέ της ιστορίας. Αυτό που ο Μαρξ λέει και ξαναλέει είναι ότι η βάση της πραγματικής ανάπτυξης της ανθρώπινης προσωπικότητας, ελευθερίας και απελευθέρωσης, όλων αυτών των αξιών που παραπλανητικά ισχυρίζεται ότι υποστηρίζει η αστική ιδεολογία, είναι μια κατάσταση στην οποία-από την στιγμή που θα υπάρχει η μέριμνα, μέσω της συλλογικής δράσης, για την ικανοποίηση των βασικών αναγκών μας-θα χρειάζεται να εργαζόμαστε μόνο έξι ώρες την ημέρα, και να χρησιμοποιούμε τον υπόλοιπο χρόνο απολύτως όπως μας αρέσει.
Συνοψίζοντας, μήπως σήμερα είναι μια ενδιαφέρουσα στιγμή για να σκεφτούμε πραγματικά τις δυνατότητες οικοδόμησης μιας εναλλακτικής, σοσιαλιστικής κοινωνίας; Βέβαια, για να ακολουθήσουμε αυτόν τον απελευθερωτικό δρόμο πρέπει πρώτα να απελευθερωθούμε εμείς οι ίδιοι, ώστε να κατανοήσουμε ότι, ζώντας σε μια νέα πραγματικότητα, μπορούμε ταυτόχρονα να θεωρούμε ως εφικτό και ένα νέο όραμα μιας διαφορετικής κοινωνίας.