Σχολική στέγη και κυβερνητική ευθύνη

Του Γιώργου Αγγελόπουλου

Η σχολική στέγη αποτελεί ένα από τα μελανά σημεία του εκπαιδευτικού μας συστήματος. Η επιτακτικότητα του ζητήματος προκύπτει από τις μεταβολές στην κατανομή του μαθητικού πληθυσμού (μείωση σε πολλές περιοχές, μεγέθυνση σε λίγες περιαστικές περιοχές), από την αδυναμία ανταπόκρισης των Ο.Τ.Α. ως προς την κατασκευή νέων σχολικών κτηρίων και ειδικά νηπιαγωγείων, από τη μακροχρόνια ελλιπή συντήρηση των κτηρίων και του εξοπλισμού τους, από την ανάγκη να αποτελέσει ο σχολικός χώρος σημείο εμπέδωσης των κοινών σε τοπικό επίπεδο, από τις πρωτοπόρες παιδαγωγικές προσεγγίσεις ως προς την οργάνωση και λειτουργία του σχολικού χώρου. Παρά τα διαπιστωμένα αυτά προβλήματα, έχουν υπάρξει φωτεινές εξαιρέσεις κατασκευής νέων σχολικών συγκροτημάτων στη χώρα, εξαιρέσεις που αποδεικνύουν τις δυνατότητες δημιουργίας μιας θετικής πραγματικότητας.
Η προβληματική κατάσταση του σχολικού χώρου δεν αποτελεί απλά και μόνο αποτέλεσμα της εγκατάλειψης του δημόσιου σχολείου στην περίοδο 2010 – 2015 και των μειωμένων δυνατοτήτων οικονομικών παρεμβάσεωντης κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ. Οι αιτίες της κατάστασης των σχολικών υποδομών είναι βαθύτερες και ανάγονται στις πολιτικές της σχολικής στέγης που εφαρμόζονται για πάνω από δύο δεκαετίες. Η πολιτική της σχολικής στέγης πέρασε από το επίπεδο ευθύνης της κεντρικής κυβέρνησης στο επίπεδο ευθύνης των Ο.Τ.Α. Οι Ο.Τ.Α. ανέλαβαν τα σχολεία, χωρίς όμως να ενισχυθούν σε υλικούς και ανθρώπινους πόρους. Πέρα από την προσπάθεια αποκέντρωσης, στην όλη διαδικασία υπήρχε, εκ μέρους των τότε κυβερνήσεων της ΝΔ και του ΠΑΣΟΚ, και μια δόση λογικής «φύγε κακό από τα μάτια μου». Η ίδια λογική επικράτησε και στον τρόπο με τον οποίο οι εν λόγω κυβερνήσεις απαξίωσαν τον Οργανισμό Σχολικών Κτηρίων.

Χρηματοδότηση στους ΟΤΑ

Πριν από λίγες εβδομάδες, η κυβέρνηση μέσω του προγράμματος ΦιλόΔημος ΙΙ προσέφερε στους Ο.Τ.Α. ένα τεράστιο πακέτο χρηματοδοτικών εργαλείων για τη σχολική στέγη: (α) 120 εκ. ευρώ για κατασκευή σχολείων (περίπου 35 – 40 νέα Δημοτικά Σχολεία ή 20 – 25 νέα Γυμνάσια / Λύκεια βάσει του μέσου κόστους κατασκευής), (β) 55 εκ. ευρώ για την εκπόνηση νέων ή την επικαιροποίηση παλαιών μελετών καθώς και την υλοποίηση μέτρων και μέσων πυροπροστασίας, (γ) 35 εκ. ευρώ για την κατασκευή ραμπών και χώρων υγιεινής για την πρόσβαση και την εξυπηρέτηση των ΑμεΑ σε όλα τα σχολεία. Τα χρηματοδοτικά αυτά εργαλεία είναι προσεκτικά σχεδιασμένα, ώστε να ενισχύσουν τους Ο.Τ.Α. στα σημεία δομικής αδυναμίας τους. Οι Ο.Τ.Α. δυσκολεύονται στις κατασκευαστικές παρεμβάσεις σχολικών έργων, διότι δεν έχουν την τεχνογνωσία και το προσωπικό και διότι ενίοτε οι επιλογές τους υπάγονται σε προτεραιότητες που δεν αφορούν αυτή καθαυτή την σχολική στέγη. Οι αδυναμίες αυτές συχνά οδηγούν σε σχολικά έργα που αδρανούν για χρόνια και σε πιέσεις για συνολική εμπλοκή του ιδιωτικού κεφαλαίου στο σχολικό χώρο (ακούγεται συχνά το επιχείρημα «όλα τα σχολεία σε Συμπράξεις Δημοσίου – Ιδιωτικού Τομέα»).
Καθώς όμως τα προβλήματα παραμένουν, οι γονείς καλούνται να δώσουν λύσεις μέσω των Συλλόγων Γονέων και Κηδεμόνων. Οι γονείς συμβάλλουν για να καλύψουν τις αδυναμίες της πολιτικής στην σχολική στέγη. Η επιλογή της κυβέρνησης για τη σχολική στέγη μέσω της ενίσχυσης των Ο.Τ.Α. από το ΦιλόΔημος ΙΙ είναι η μόνη ρεαλιστική στις παρούσες συνθήκες. Υποστηρίζουμε όμως ότι χρειάζεται μερική αναδιαμόρφωση της πολιτικής για τη σχολική στέγη. Μαθητές, εκπαιδευτικοί και γονείς δεν μπορούν να περιμένουν μέχρι να υπάρξει κατάλληλη στελέχωση των Τεχνικών Υπηρεσιών των Ο.Τ.Α. Επιπλέον, ανεξαρτήτως των όποιων ιδεολογικών τοποθετήσεων, η γενίκευση της εφαρμογής των Συμπράξεων Δημοσίου – Ιδιωτικού Τομέα στην κατασκευή σχολικών συγκροτημάτων ενέχει σοβαρούς κινδύνους για το μέλλον της δημόσιας παιδείας.

Χρειάζεται αναδιαμόρφωση της πολιτικής

Βασικοί πυλώνες αυτής της νέας πολιτικής πρέπει να είναι η οικονομία κλίμακας, ο συνδυασμός παρεμβάσεων σε πολλαπλά επίπεδα (σχολική μονάδα, Ο.Τ.Α., Υπουργεία) και η αξιοποίηση της υπάρχουσας τεχνογνωσίας από τους φορείς που αποδεδειγμένα την κατέχουν (π.χ. ΚΤΥΠ). Στόχος θα πρέπει να είναι η εξασφάλιση της βασικής πρόβλεψης του συνταγματικού νομοθέτη για ισονομία και ισοπολιτεία. Δεν είναι αποδεκτό να παράγονται ανισότητες ως προς το σχολικό περιβάλλον λόγω των διαφορετικών δυνατοτήτων ανάμεσα στους Ο.Τ.Α. Η κυβέρνηση έχει ευθύνη και πρέπει να την αναλάβει. Εντέλει, οι πολίτες δεν κατηγορούν τον όποιον δήμαρχο για την κατάσταση του σχολικού περιβάλλοντος αλλά τον εκάστοτε υπουργό Παιδείας. Η επιλογή ανάληψης ευθυνών εκ μέρους της κυβέρνησης δεν συνεπάγεται αποψίλωση των αρμοδιοτήτων των Ο.Τ.Α. αλλά θεσμοθέτηση εναλλακτικών δυνατοτήτων κατασκευής σχολικών κτηρίων καιμεγάλων παρεμβάσεων συντήρησης (π.χ. άνω του ποσού ορισμένων εκατοντάδων χιλιάδων ευρώ) ή/και από τους Ο.Τ.Α. ή/και από την κυβέρνηση. Προφανώς, η καθημερινή φροντίδα των υποδομών, τα έργα ετήσιας συντήρησης κλπ. πρέπει να είναι αποκλειστική ευθύνη των Ο.Τ.Α. Η εμπλοκή των κυβερνητικών θεσμών μπορεί να υπάρχει όταν το Υπουργείο Παιδείας διαπιστώνει ότι οι Ο.Τ.Α. αδυνατούν να ανταπεξέλθουν να εξασφαλίσουν τις οικονομίες κλίμακας και την απρόσκοπτη εκπόνηση μελετών καθώς και τη σύνταξη τεχνικών δελτίων έργων. Σε αυτήν την περίπτωση θα πρέπει η κυβέρνηση να έχει την αυτονομία σχεδιασμού και υλοποίησης παρεμβάσεων. Εκτός της εκ των άνω ενίσχυσης των διαδικασιών πρόνοιας για τη σχολική στέγη και τον εξοπλισμό, οφείλουμε να επανέλθουμε και στη θεσμοθέτηση των σχολικών επιτροπών ανά σχολική μονάδα ή ανά συστάδα μονάδων. Αυτές οι σχολικές επιτροπές θα είναι περισσότερο ευέλικτες από τις κεντρικές επιτροπές των Δήμων, θα εξασφαλίζουν γρήγορες αγορές υλικών και εξοπλισμού μέχρι συγκεκριμένου ποσού και θα λειτουργούν βάσει αυστηρών προϋπολογισμών. Υπερβαίνουμε έτσι τον σκόπελο των καθυστερήσεων στους τεράστιους διαγωνισμούς και τον κίνδυνο καταλογισμού ευθυνών λόγω κατάτμησης δαπανών.

Σημείο εμπέδωσης της κοινωνικότητας

Τέλος, επισημαίνουμε ότι ο σχολικός χώρος μπορεί να αποτελέσει ένα σημείο εμπέδωσης της κοινωνικότητας πέρα από τις σχολικές δραστηριότητες. Οι αυλές συνιστούν ένα αναξιοποίητο περιβάλλον για παιχνίδι και πολλές άλλες δραστηριότητες στη γειτονιά σε ώρες που δεν λειτουργεί το σχολείο. H αξιοποίηση τους δεν απαιτεί μόνο κατασκευαστικές παρεμβάσεις ασφάλειας – αυτό σταδιακά λύνεται – αλλά και θεσμικές μεταβολές που αφορούν την ευθύνη του αύλειου χώρου σε ώρες πέραν του σχολικού προγράμματος. Οι σχολικές αυλές μπορούν να αποτελέσουν τον καταλύτη για την ανάπτυξη των κοινών στις γειτονιές.Σήμερα, περισσότερο από ποτέ άλλοτε, η κοινωνία μας έχει ανάγκη από ανοιχτές αυλές και λειτουργικό σχολικό περιβάλλον.

*Ο Γ. Αγγελόπουλος διετέλεσε Γ.Γ. του ΥΠΠΕΘ.