Συνέντευξη με τον Αλεξέι Πένζιν

Η ανανέωση της δυνατότητας του κομμουνισμού θα ήταν ένα πείραμα για το πως να μετατοπιστεί ριζικά η συνέχιση του καπιταλισμού

penzin

 

Την συνέντευξη πήρε ο Δημήτρης Γκιβίσης

-Η κατάσταση εξαίρεσης στις ευρωπαϊκές κοινωνίες φαίνεται ότι έχει γίνει μόνιμη και συνεχής. Ποια είναι η γνώμη σας;

-Σε αρκετές κριτικές ακαδημαϊκών δημοσιεύσεων και αρχείων, και στο υπό έκδοση βιβλίο μου, έχω αναπτύξει την θεωρία του «συνεχούς» καπιταλισμού. Κατά την άποψή μου, ο καπιταλισμός δεν είναι μόνο η «24/7 κοινωνία» (σημ: αναφέρεται στην κοινωνία με μηδενικό ελεύθερο χρόνο), με την συνεχή διαθεσιμότητα των διαφόρων υπηρεσιών, τις μορφές κατανάλωσης, την ψυχαγωγία και την αλληλεπίδραση, αλλά είναι μια δομικά καθορισμένη φάση της τελικής ανάπτυξης/εξέλιξης. Η συνέχεια του ως κυρίαρχο κοινωνικό-οικονομικό παράδειγμα μπορεί να παρατηρηθεί σε λιγότερο εμφανή και λιγότερο ευχάριστα επίπεδα, όπως στην συνεχή παρακολούθηση και εποπτεία, στις αυξανόμενες απαιτήσεις της διαθεσιμότητας για τους εργαζόμενους, ειδικά εκείνους που εργάζονται στον πολιτιστικό τομέα. Αυτό παράγει μια συνεχή εμπλοκή του υποκειμένου σε ροές των κοινωνικών μέσων, και τη διάλυση των σαφών συνόρων μεταξύ του εργασιακού και του μη εργασιακού χρόνου, δηλαδή την μόνιμη εξωφρενική πίεση στην εργασία που προκαλεί εξάντληση και εξόντωση. Η έννοια της «μόνιμης» ή «συνεχούς» κατάστασης εξαίρεσης έχει προκληθεί από μια σειρά σύγχρονων θεωρητικών, όπως ο εξαιρετικός φιλόσοφος Τζόρτζιο Αγκάμπεν, ο οποίος αναφέρεται σε μερικές αινιγματικές φράσεις του Βάλτερ Μπένγιαμιν για μια μόνιμη κατάσταση εξαίρεσης, και στην «πολιτική θεολογία» του Καρλ Σμιτ και την θεωρία του για την κυριαρχία. Για τον Αγκάμπεν, η σύγχρονη κατάσταση εξαίρεσης είναι αποτέλεσμα μιας αυτόνομης πολιτικο-θεολογικής λογικής που ξετυλίγεται σχεδόν από την ελληνική αρχαιότητα, από τους διαχωρισμούς που εισήχθησαν ήδη από την ελληνική πόλη-κράτος και μετά ενισχύθηκαν στη φιλοσοφία και τη θεολογία. Ο Αγκάμπεν συζητά την μόνιμη κατάσταση εξαίρεσης ως μια υπερβολή της «βιοπολιτικής», ως μια σύγκρουση με την κυρίαρχη απόφαση να ανασταλεί ο νόμος. Η «βιοπολιτική» ερμηνεύεται επομένως πολύ διαφορετικά από τον Φουκώ, ο οποίος εισήγαγε τον όρο και τον περιέγραψε ως ένα σύγχρονο φαινόμενο, όχι αρχαίο. Το να ακούμε για την αρχαία ελληνική καταγωγή των σύγχρονων πολιτικών προβλημάτων, κατά πάσα πιθανότητα θα είναι ευχάριστο για όσους ζουν στην Ελλάδα και μοιράζονται την μεγάλη πολιτισμική και φιλοσοφική κληρονομιά, υποθέτω.

 

Ο καπιταλισμός ως συνέχεια

 

-Να μιλήσουμε περισσότερο για την δική σας οπτική;

-Αλλά ωστόσο, θα διαφωνούσα με μια τέτοια μη-κοινωνική και τυπική αντιμετώπιση του προβλήματος από τον Αγκάμπεν. Η γενεαλογία μου από την κατάσταση της εξαίρεσης είναι μάλλον διαφορετική. Όπως μπορείτε να αισθανθείτε ήδη από αυτά που έχω πει, είναι χαραγμένη στις πρακτικές και τις στρατηγικές του καπιταλισμού και τις εξουσιαστικές ρυθμίσεις του. Δεν μπορώ να αναφέρω εδώ όλα τα θεωρητικά σημεία της έρευνάς μου, αλλά το κύριο σημείο μου είναι ένα σύνολο από υποθέσεις για το πώς αυτό το παράδειγμα – αυτό που εγώ αποκαλώ «μορφή συνέχειας» που επιβάλλεται στην κοινωνία- σχηματίστηκε, δηλ. η κρίσιμη γενεαλογία του ως ένα από τα αποτελέσματα της καπιταλιστικής νεωτερικότητας. Το βασικό σημείο αναφοράς μου είναι ο σχολιασμός του Μαρξ πάνω στην «μορφή συνέχειας» ως «conditio sine qua non» (απαραίτητη προϋπόθεση) της καπιταλιστικής παραγωγής που βρίσκουμε στο Κεφάλαιο και ειδικά στις Grundrisse. Η βασική ιδέα του Μαρξ είναι ότι κάτω από τον αναπτυγμένο καπιταλισμό, το λεγόμενο «σταθερό κεφάλαιο» παίζει πιο σημαντικό ρόλο στην παραγωγή αξίας. Το «σταθερή κεφάλαιο» επενδύεται κυρίως σε μηχανήματα που πρέπει να λειτουργούν συνεχώς, διαφορετικά το κέρδος που επενδύεται σε αυτά θα είναι σπατάλη. Η «μηχανή» μπορεί να γίνει κατανοητή από μια σύγχρονη άποψη, και σε μια πολύ ευρεία έννοια, ως ενημερωτικές μηχανές, υπολογιστές, δίκτυα, κοινωνικές ρυθμίσεις, δίκτυα παροχής ηλεκτρικής ενέργειας, κλπ. Έτσι, επιστρέφοντας στο ερώτημα σχετικά με την συνεχή «κατάσταση εξαίρεσης», θα μπορούσαμε να προτείνουμε ότι αυτή η θέση είναι μάλλον το αποτέλεσμα μιας γενικής συνεχιζόμενης «κατάστασης» στην εργασία στον σύγχρονο καπιταλισμό. Ακόμη και το νομικό πλέγμα, η νομική μορφή, μπορεί να σχετίζεται με την καπιταλιστική μορφή αξίας, όπως υποστήριξε ο εξέχων σοβιετικός θεωρητικός Γιεβγιένι Πασουκάνις στην εποχή του. Αν η διαδικασία της καπιταλιστικής μεταμόρφωσης της αξίας δεν μπορεί να ανασταλεί, αυτό σημαίνει ότι το νομικό οικοδόμημα αποδίδεται με τρόπους που προσαρμόζονται στις κυρίαρχες μορφές. Η ρευστότητα της σύγχρονης νομοθεσίας, η μόνιμη εκδοχή της, τα νέα «προσωρινά» μέτρα, ο περιορισμός κάποιων θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όλα αυτά επαναλειτουργούν με την μορφή συνέχειας του σύγχρονου καπιταλισμού. Ακόμη και ότι είναι «επείγον» ή «υπερβολικό» -ότι συνήθως συνοδεύει τέτοιες καταστάσεις- γίνεται σύντομα τετριμμένο λόγω της συνεχούς ροής από αναφορές στα μέσα ενημέρωσης, διορθώσεις, ενημερώσεις που καθιστούν όλα τα συμβάντα ρήξεις σε ουδέτερες μορφές, ή ως «νεκρές» ακολουθίες και αποσπάσματα αφηρημένης ενημέρωσης και εικόνων. Αλλά φυσικά αυτή η εικόνα δεν είναι τόσο απαισιόδοξη. Η κριτική αυτού του παραδείγματος θα μπορούσε να ανοίξει το δρόμο μέχρι τον μετασχηματισμό αυτού του παραδείγματος σε μια άλλη συνέχεια, μια συνέχεια  των αγώνων. Σε γενικές γραμμές, η ανανέωση της δυνατότητας του κομμουνισμού θα ήταν ένα πείραμα για το πως να μετατοπιστεί ριζικά η συνέχιση του καπιταλισμού, πως να μετατοπιστεί η μονότονη κίνησή του προς μια άλλη κατεύθυνση (ας ελπίσουμε όχι προς μια καταστροφική «απόλυτη παύση της ατμομηχανής» όπως οραματίστηκε ο Βάλτερ Μπένγιαμιν).

 

Ο κομμουνισμός ως συνήθεια

 

-Εκατό χρόνια μετά το 1917, και απέναντι στην βαρβαρότητα του καπιταλισμού, όλο και περισσότεροι μιλούν ξανά για την αναγκαιότητα μιας άλλης κοινωνίας. Ποιες είναι οι σκέψεις σας;

-Λαμβάνοντας υπόψη την πολιτική και πνευματική μου γενεαλογία δεν μπορώ να ξεκινήσω κάποια αντανάκλαση στον κομμουνισμού, αλλά από την εμπειρία του «υπαρκτού κομμουνισμού» του 20ου αιώνα. Δεδομένου ότι η Γαλλική Επανάσταση, με όλη την βία της, πραγματοποίησε το πολιτικό ιδεώδες της καθολικής ισότητας και της αμοιβαίας αναγνώρισης όλων των πολιτών, η Οκτωβριανή Επανάσταση και ο «υπαρκτός κομμουνισμός», πραγματοποίησε μια «απόδειξη», ή ένα «σημάδι», ότι όταν καταργηθούν η ατομική ιδιοκτησία και η καπιταλιστική κυριαρχία, ιδρυθεί μια αταξική κοινωνία, και πραγματοποιηθεί η χειραφέτηση από τις τεράστιες δυνάμεις της απελευθερωμένης ανθρωπότητας, ο κομμουνισμός μπορεί να επιτευχθεί. Το «υπαρκτό» στον «υπαρκτό κομμουνισμό» δεν είναι για την υπαρκτή (καταστροφική και συμβιβαστική) «υλοποίηση» του, που είναι σε αντίθεση με τις όμορφες ουτοπικές φαντασιώσεις, αλλά ένα σημάδι από το μέλλον. Πόσο τρυφερές είναι οι σκέψεις του Λένιν για τον κομμουνισμό στο Κράτος και Επανάσταση! Δεν είναι παιδικές, ουτοπικές, αφελείς, ή «γλυκές», αλλά τρυφερές. Και δεν είναι αλήθεια ότι μετά το 1917 ο Λένιν εγκατέλειψε το κομμουνιστικό πρόγραμμα που υιοθετήθηκε σε αυτό το βιβλίο για χάρη μιας «ρεαλιστικότερης» πολιτικής. Ενάντια στις δογματικές αναγνώσεις αυτού του κειμένου, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι σε ένα πιο τολμηρό κεφάλαιο του ο Λένιν συζητά τον κομμουνισμό ως «συνήθεια». Η έννοια της συνήθειας έχει μια μακρά πορεία στη σύγχρονη φιλοσοφία. Ο Λένιν Δημιουργεί μια νέα σύνθεση έξω από αυτόν τον όρο. Ο καπιταλισμός μας κάνει να σκεφτούμε ότι είναι η μόνη «φυσική», συνήθης κατάσταση των πραγμάτων.

Πως βλέπετε σήμερα την κομμουνιστική προοπτική, και πως θεωρείτε ότι μπορούμε να εμπλουτίσουμε ουσιαστικά την έννοια της απελευθέρωσης που είναι η καρδιά της κομμουνιστικής πολιτικής;

-Ο κομμουνισμός μπορεί να γίνει μια ριζικά διαφορετική, θεσμοθετημένη και κοινωνικοποιημένη κατάσταση, έτσι ώστε να μπορούμε να ξεχάσουμε οριστικά τον καπιταλισμό ως έναν γελοίο και παράλογο εφιάλτη. Το δεύτερο εντυπωσιακό σημείο στο Κράτος και Επανάσταση είναι η μοίρα του ίδιου του κράτους κάτω από τον κομμουνισμό. Όλα ξεκινούν από την καταστροφή του καπιταλιστικού κράτους, φυσικά. Αλλά υπάρχει μια λεπτή απόχρωση σε αυτό. Θα υπάρξουν κάποια κατάλοιπα του κράτους κατά τη διάρκεια μιας περιόδου για να παρέχουν διάφορα μεταβατικά μέτρα. Σύμφωνα με την συμβατική μετάφραση από τα ρωσικά, αυτό το προσωρινό κράτος δεν θα καταστραφεί με  τη βία, αλλά μάλλον θα «μαραθεί». Αλλά στο πρωτότυπο κείμενο, ο Λένιν λέει ότι κράτος «κοιμάται» μετά την μετάβαση στον κομμουνισμό. Και αυτή δεν είναι μόνο μια πολύχρωμη μεταφορά. Η ιδέα του κομμουνισμού για τον Λένιν, συνεπάγεται τον «ύπνο» του κράτους, την μετατροπή του σε κάτι άλλο, αλλά όχι την εξαφάνισή του. Αυτή η ιδέα απορρίπτει ολόκληρη την άγρυπνη λογική της καπιταλιστικής νεωτερικότητας του συνεχούς «24/7 τύπου» σε μια γιγαντιαία προσπάθεια να κλείσει αυτό και να δημιουργηθεί μια νέα βάση για να σκεφτόμαστε ένα κομμουνιστικό μέλλον. Φιλοσοφικά, συμφωνώ με την παρατήρηση που έκανε ο Μπόρις Γκρόις για τον σοβιετικό κομμουνισμό στο βιβλίο του «Κομμουνιστικό Υστερόγραφο». Το επιχείρημά του είναι ότι ο «υπαρκτός κομμουνισμός» στην σοβιετική εκδοχή του δεν ήταν ένα «κράτος», ή ένας σταθερός κοινωνικός όρος, ή ένας σχηματισμός, αλλά ένα γεγονός. Τα γεγονότα της επανάστασης έχουν την δική στους δραματουργική λογική: την άνοδο, το αποκορύφωμα, την εξασθένιση, την εξαφάνιση, και στη συνέχεια τις αντιδραστικές συνέπειες. Ωστόσο, μολονότι η έννοια του «συμβάντος» είναι πλέον προεξέχουσα στην θεωρία και την φιλοσοφία (για παράδειγμα, στο έργο του Αλαίν Μπαντιού), θα ήθελα να πω, ότι πρέπει να ξεχάσουμε το μοντέλο τoυ  «συμβάντος» και να σκεφτούμε μάλλον πώς να μετατρέψουμε τα συμβάντα σε μια βιώσιμη κατάσταση (συμπεριλαμβανομένου του κράτους ως τέτοια, ριζικά διαφορετικού βέβαια από το καπιταλιστικό κράτος). Αυτό είναι το βασικό πολιτικό και θεωρητικό πρόβλημα σήμερα.

 

Η υπερνίκηση του «κράτους της φύσης»

penzin-2

-Απέναντι σε αυτούς που αντιλαμβάνονται το κράτος ως το αποκλειστικό κέντρο στη διαδικασία του μετασχηματισμού και της κυβέρνησης, πολλοί θεωρούν ότι είναι απαραίτητος ένας άλλος χώρος πέρα από αυτό, και ότι είναι σημαντικό να σκεφτούμε μια δυαδική εξουσία μέσω ενός συστήματος αντιεξουσιών ως μια σταθερή πολιτική φόρμουλα που ενισχύει τους αγώνες. Ποια είναι η άποψή σας;

-Συνεχίζοντας το προηγούμενο θέμα μου, παραμένει το ίδιο ερώτημα: πώς να μετατρέψουμε το γεγονός της δυαδικής εξουσίας (που στην ιστορική καταγραφή εξαφανίστηκε μετά από μερικούς μήνες) σε, όπως λέτε, μια «μόνιμη πολιτική φόρμουλα». Γνωρίζω τις πρόσφατες ενδιαφέρουσες προσπάθειες να επανεξεταστεί το μοντέλο της δυαδικής εξουσίας. Αλλά επιχειρηματολογώντας ιστορικά, η δυαδική εξουσία ήταν ένα συγκεκριμένο επεισόδιο κατά τη διάρκεια της πολύ έντονης χρονιάς του 1917, μεταξύ του Μαρτίου και του Ιουλίου, όταν τα εργατικά συμβούλια ήταν σε αντίθεση με την προσωρινή κυβέρνηση. Τα σοβιέτ μέχρι τότε στην πραγματικότητα κυριαρχήθηκαν από τους μενσεβίκους, που εγκατέλειψαν τη δύναμή τους στο τέλος αυτής της περιόδου, παραδίνοντάς την στην κυβέρνηση. Έτσι, ιστορικά, η δυαδική εξουσία δεν ήταν σίγουρα μια στιγμή της επιτυχίας της επαναστατικής διαδικασίας. Και έχω αμφιβολίες για το πώς αυτό το ιστορικά νικημένο μοντέλο θα μπορούσε να εμπλουτιστεί με νέο περιεχόμενο στην τρέχουσα κατάσταση. Αν και βέβαια, και αυτό είναι μια αφηρημένη έννοια, μπορεί να αντικατασταθεί με την ιδέα ενός «καθολικού στρατού» που θα αντικαθιστούσε τα σοβιέτ, όπως ανέφερε πρόσφατα ο Φρέντρικ Τζέιμσον, παρόλο που επιφυλακτικά χαρακτήρισε την πρότασή του ως «ουτοπία». Εξακολουθώ να πιστεύω ότι πρέπει να θέσουμε πρώτα την γενική ερώτηση, στην οποία έχω ήδη αναφερθεί, το «πώς μπορούμε να μετατρέψουμε ένα συμβάν/γεγονός σε μια σταθερή πρακτική φόρμουλα». Για παράδειγμα, όλοι οι θεμελιώδεις σύγχρονοι πολιτικοί μύθοι ξεκινώντας από την αφήγηση του Χομπς για την δημιουργία του κράτους προέρχονται από ένα γεγονός, μια ηρωική πράξη, ή έναν «πόλεμο όλων εναντίον όλων», που προηγήθηκε της δημιουργίας μιας «τάξης». Ίσως μπορούμε να το αμφισβητήσουμε αυτό, λέγοντας ότι το σύγχρονο καπιταλιστικό κράτος δεν είναι ένα «πολιτισμένο κράτος», έχει τις τυφλές ζώνες της εξαίρεσης, δημιουργεί πολέμους, την «αναρχία της αγοράς», κλπ. Και ίσως με αυτούς τους όρους οι θεωρητικοί του κομμουνισμού σκέφτονταν μια τελική έξοδο από αυτό το κρυφό «κράτος της φύσης», που είναι καμουφλαρισμένο από το κατασταλτικό οικοδόμημα του «υπαρκτού» καπιταλιστικού κράτος. Έτσι, ο ριζοσπαστικός κομμουνιστικός μετασχηματισμός δεν πρέπει πιθανώς να θεωρηθεί ως μια διαλεκτική επιστροφή στο  «κράτος της φύσης», αλλά, παραδόξως, ως η πραγματική υπερνίκησή του.

-Τα τελευταία χρόνια στις δυτικές κοινωνίες αναδύεται ένα ιδιαίτερα δυναμικό κίνημα για την υπεράσπιση των κοινών, με κεντρικό άξονα την αναζήτηση ενός δρόμου έξω από το κράτος και την αγορά. Στις μετα-σοβιετικές κοινωνίες αναπτύσσονται αντίστοιχες πρωτοβουλίες;  

-Νομίζω ότι η έννοια των κοινών μπορεί να είναι παραγωγική θεωρητικά και να κινητοποιήσει πολιτικά. Μπορεί να ερμηνευθεί με πολλούς τρόπους σε διαφορετικά πολιτικά και κοινωνικά πλαίσια. Προσωπικά, έχοντας στενή επαφή με πολλούς διανοούμενους και ακτιβιστές στην Μόσχα, έχω μια καλή γνώση της Αριστεράς στις μετα-σοσιαλιστικές χώρες και στις πρώην δημοκρατίες της ΕΣΣΔ. Επίσης, μέσα από τις επαφές με συντρόφους μου σε πολλές χώρες της Δυτικής Ευρώπης, μπορώ να συγκρίνω τις διαφορετικές καταστάσεις της Αριστεράς. Γενικά, το ζήτημα των κοινών στην μετα-σοβιετική κατάσταση έχει διαδραματίσει έναν λιγότερο σημαντικό ρόλο στις πολιτικές και θεωρητικές συζητήσεις, σε σχέση με τα ευρωπαϊκά κοινωνικά κινήματα. Αλλά, εκ των υστέρων, σκέφτομαι ότι η έννοια των κοινών ήταν πρακτικά σχετική και λειτουργική. Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, η μειοψηφία της ανεξάρτητης Αριστεράς (δηλαδή εκείνης που ήταν ανεξάρτητη από το κυβερνών Κομμουνιστικό Κόμμα, το οποίο στην συνέχεια κατέρρευσε και μεταμορφώθηκε σε ένα συντηρητικό, εθνικιστικό κόμμα) εξαναγκάστηκε να λάβει μια μάλλον αμυντική θέση προς το δημόσιο τομέα που ιδιωτικοποιήθηκε σε μεγάλο βαθμό, και άρχισε να παρακμάζει εξαιτίας της έλλειψης δημόσιας χρηματοδότησης και των συνεπειών της καταστροφικής νεοφιλελεύθερης πολιτικής της «θεραπείας του σοκ».

 

Ο ρόλος των κοινών

 

-Υπήρξαν πρωτοβουλίες για να πάνε τα πράγματα αλλιώς;

-Μαζί με πολλούς συντρόφους μου από αυτή τη γενιά προσπαθήσαμε να οικοδομήσουμε ένα σωστό αριστερό σκηνικό στις μεγάλες πόλεις, όπως στην Μόσχα και στην Πετρούπολη. Εδώ το ζήτημα των κοινών ήταν σημαντικό, για παράδειγμα, στην υποστήριξη που δόθηκε σε αρκετά μαχητικά οικολογικά κινήματα, στο κίνημα ενάντια στην πνευματική ιδιοκτησία, στην οικοδόμηση των κατάλληλων «κοινωνικών κοινών» της αμοιβαίας υποστήριξης, κοινωνικοποίησης και συζήτησης κειμένων, στην συνεργατική έρευνα, στην πολιτικοποίηση των καλλιτεχνικών και πολιτιστικών πρακτικών, κλπ. Συγχρόνως, πέρα από τους στενούς κύκλους της ριζοσπαστικής Αριστεράς, πολλές πτυχές της μετα-σοβιετικής κοινωνίας βασίστηκαν σε αυθόρμητα οργανωμένες διεκδικήσεις των κοινών, για παράδειγμα, είναι αξιοθαύμαστο το επίπεδο της εκτεταμένης προσφυγής στην πειρατεία, που ποτέ δεν συνάντησα αλλού σε τέτοιο βαθμό. Ο βαθμός της εξαθλίωσης του πληθυσμού μετά από την ιδιωτικοποίηση και τις «φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις» της δεκαετίας του 1990 ήταν τόσο υψηλός, που κανείς, εκτός από μια μειοψηφία υπερ-πλουσίων, δεν θα μπορούσε να αντέξει οικονομικά την «νόμιμη» κατανάλωση του πολιτισμού, εκπαιδευτικών ή ακαδημαϊκών κειμένων, υλικών, κλπ. Με την έλευση του διαδικτύου όμως, ανώνυμοι ακτιβιστές βάζουν εκατομμύρια βιβλία, ταινίες και αρχεία μουσικής δωρεάν σε κοινή χρήση.

-Συνοψίζοντας τα παραπάνω τι θα λέγατε;

-Θα έλεγα ότι σε εκείνο το πλαίσιο τα κοινά έπαιξαν έναν σημαντικό ρόλο, αλλά αυτός ο ρόλος δεν αναγνωρίστηκε πολιτικά. Υπό αυτή την μορφή, αυτό απαιτεί περαιτέρω πολιτική δουλειά. Συγχρόνως, πρέπει να αναγνωρίσουμε τα αντικειμενικά όρια της παρούσας πολιτικής κατάστασης, η οποία προήλθε από το πολιτικό καθεστώς και το είδος του διεφθαρμένου, απολυταρχικού και βίαιου καπιταλισμού που δημιουργήθηκε από την πρωταρχική συσσώρευση στη δεκαετία του 1990. Για παράδειγμα, η οργάνωση ενός κοινωνικού κέντρου είναι μια πρακτική διαδεδομένη στη νότια Ευρώπη μέσω των καταλήψεων ή των occupy χώρων. Όμως στην Μόσχα και σε άλλες μεγάλες πόλεις της Ρωσίας είναι αδύνατη, και αποτρέπεται άγρια τόσο από την αστυνομία όσο και από ιδιωτικούς φρουρούς που ελέγχουν τον αστικό χώρο. Συγχρόνως, για να προχωρήσω την σύγκριση: η τάση αυτονομίας που σχετίζεται με την ριζοσπαστική πολιτική των κοινών στην Ευρώπη είναι εξαιρετική, αλλά δεν είναι σαφές μερικές φορές το πώς να προχωρήσουμε αυτή την πολιτική από το «μικρο-επίπεδο» των τοπικών πρωτοβουλιών και των κοινωνικών κέντρων στο επίπεδο του μετασχηματισμού του συνόλου της κοινωνίας και του κράτους. Αυτό νομίζω ότι είναι το κύριο πρόβλημα που πρέπει να αντιμετωπιστεί εδώ. Επίσης, η σύγκριση μας δείχνει ότι η πολιτική των κοινών είναι πιο εφικτή στις μετα-σοσιαλδημοκρατικές χώρες, οι οποίες είναι σχετικά πιο δεκτικές σε αυτά τα είδη κινημάτων σε επίπεδο βάσης. Εν τω μεταξύ, στις ανατολικο-ευρωπαϊκές ή στις μετα-σοβιετικές χώρες, ο στόχος της Αριστεράς ήταν μάλλον για την υπεράσπιση της κοινωνίας από τις βίαιες νεοφιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις, και από την καταστροφή των δομών της κοινωνικής πρόνοιας που συνέβη στη δεκαετία του 1990 προκαλώντας πραγματική εξαθλίωση του πληθυσμού. Ήταν επιτακτική ανάγκη να γίνει αυτή η υπεράσπιση επείγουσα και πολιτικά συνειδητή, μέσα από τη δημόσια συζήτηση και την πολιτική εκπαίδευση των ανθρώπων που ήταν αντίθετοι με τα βάρβαρα νεοσυντηρητικά και νεοφιλελεύθερα ρεύματα.

 

Ελπίδα ανασυγκρότησης των κινημάτων

NEW YORK, NY - OCTOBER 11: Protesters with the "Occupy Wall Street" movement demonstrate before walking up 5th Avenue to rally in front of the residence of NewsCorp CEO Rupert Murdoch on October 11, 2011 in New York City. Hundreds of activists marched along 5th avenue and Park Avenue stopping in front of the buildings where prominent heads of major business and financial institutions live. Many of the 'Occupy Wall Street' demonstrations have been living in Zuccotti Park in the Financial District near Wall Street. The activists have been gradually converging on the financial district over the past three weeks to rally against the influence of corporate money in politics among a host of other issues. The protests have begun to attract the attention of major unions and religious groups as the movement continues to grow in influence.  (Photo by Spencer Platt/Getty Images)

-Τελειώνοντας, θα ήθελα να μας ενημερώσετε σχετικά με το ποια είναι σήμερα η κατάσταση των κοινωνικών κινημάτων στη Ρωσία. Η μετάβαση από το σοβιετικό καθεστώς στην «ελεύθερη αγορά» και στη «δημοκρατία», θεωρείτε ότι έχει συμβάλλει στην ανανέωση του κοινωνικού δεσμού και στην ανάδειξη νέων μορφών κοινωνικής οργάνωσης;

-Στη Ρωσία, το υψηλότερο σημείο – μετά τις εξελίξεις που περιέγραψα παραπάνω – ήταν η συμμετοχή της Αριστεράς στο κύμα των διαμαρτυριών της περιόδου 2011-2013 που υποκινήθηκε από την κοινοβουλευτική απάτη των εκλογών του Δεκεμβρίου του 2011. Η κοινωνική σύνθεση του κινήματος ήταν πολύ διαφορετική, και ιδεολογικά διαφορετική από έναν φιλελεύθερο-δημοκρατικό πόλο της ριζοσπαστικής αριστεράς. Για μένα, η μέγιστη αιχμή ήταν μια κατάληψη σε ένα πάρκο στο κέντρο της Μόσχας τον Μάιο του 2012, όπου η αριστερά έπαιξε τον πρωταγωνιστικό ρόλο (ενώ σε άλλες διαμαρτυρίες ο ρόλος της περιορίζεται από την επικράτηση των φιλελεύθερων). Κάναμε μια αρκετά ολοκληρωμένη ανάλυση του κινήματος αυτού, που διατίθεται στα αγγλικά, στην εφημερίδα South Atlantic Quarterly (http://saq.dukejournals.org/content/113/1.toc). Μετά από αυτό το γεγονός, και μέχρι σήμερα, ξετυλίχτηκε μια ακολουθία αντιδράσεων. Θα χρειαζόμουν πολύ χώρο για να υποστηρίξω πώς οι περαιτέρω ενέργειες του Πούτιν και της ρωσικής κυβέρνησης, από τα γεγονότα στην Ουκρανία μέχρι την συριακή υπόθεση, βασίστηκαν σε μια πολυεπίπεδη αντίδραση στις διαμαρτυρίες του 2011-2012. Επίσης, άλλαξαν το σκηνικό του αριστερού ακτιβισμού αδυνατίζοντάς τον και διασπώντας τον. Αλλά αυτό το σκηνικό μπορεί να ανασυγκροτηθεί και να ενισχυθεί στο σημερινό κλίμα της οικονομικής κρίσης, δεδομένης της αύξησης των μέτρων λιτότητας, και της αυξανόμενης ευαισθητοποίησης για την τεράστια διαφθορά στα υψηλότερα κλιμάκια της άρχουσας τάξης.

 

Ο Αλεξέι Πενζίν διδάσκει στο Πανεπιστήμιο του Γουλβερχάμπτον στην Αγγλία, και στο Ινστιτούτο Φιλοσοφίας της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών της Μόσχας. Σημαντικοί τομείς του ενδιαφέροντός του είναι η φιλοσοφική ανθρωπολογία, ο μαρξισμός, οι σοβιετικές και μετασοβιετικές μελέτες, και η φιλοσοφία της τέχνης.