Συνέντευξη με τον κουβανό συγγραφέα Λεονάρδο Παδούρα

Η Ιστορία είναι ο καθρέφτης και η φαντασία ο φωτισμός

Προσπαθώ να αφηγούμαι το παρελθόν ως μια κατάσταση που μπορεί να μας βοηθήσει να ερμηνεύσουμε το παρόν

padura_1

Στο πλαίσιο του 10ου Ελληνο-Ιβηροαμερικάνικου Φεστιβάλ «Λογοτεχνία εν Αθήναις» (ΛΕΑ), ο αγαπημένος των ελλήνων αναγνωστών κουβανός συγγραφέας Λεονάρδο Παδούρα ήρθε στην Ελλάδα και παρουσίασε το τελευταίο του βιβλίο «Η διαφάνεια του χρόνου» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου, εκδ. Καστανιώτη, 2018).  Αυτή τη φορά, ο ερχομός του Παδούρα είχε δύο πρωτιές. Η ελληνική μετάφραση του τελευταίου του βιβλίου αποτελεί την πρώτη ξενόγλωσση έκδοση. Ενώ η παρουσία του στην Ελλάδα δεν περιορίστηκε στην Αθήνα, αλλά συμμετείχε και στην ολιγοήμερη εκδοχή του ΛΕΑ που μεταφέρθηκε στον Άγιο Νικόλαο της Κρήτης, καθώς επίσης παρουσίασε το βιβλίο του και στα Χανιά. Η ανταπόκριση του κοινού ήταν ολόθερμη και πιστεύουμε ότι έπεισε και τον συγγραφέα αλλά και τους διοργανωτές για την ανάγκη να αποκεντρώνονται περισσότερες πολιτιστικές δράσεις και ο σχεδιασμός να γίνεται με το νου και στην περιφέρεια.
Ο Μάριο Κόντε, ο ήρωας των περισσότερων βιβλίων του Παδούρα, αυτό το κράμα αστυνομικού και ντετέκτιβ, που εξελίσσεται παράλληλα με την ιστορία της Κούβας, έχει κερδίσει φίλους της νουάρ λογοτεχνίας και μη. Ο τρόπος που ο συγγραφέας χρησιμοποιεί την Ιστορία ως αφετηρία και όχημα για την πλοκή του, αλλά και η ενδελεχής έρευνα στην οποία βασίζει τις ιστορίες του, προσελκύει και πολύ απαιτητικούς αναγνώστες. Ειδικά, όμως, εμείς οι ελληνόφωνοι αναγνώστες είμαστε διπλά κερδισμένοι, αφού μπορούμε να τον απολαμβάνουμε στις εξαιρετικές μεταφράσεις του Κώστα Αθανασίου.
Ο Λεονάρδο Παδούρα έχει μια τόσο ζεστή παρουσία όσο και η ανθρώπινη προσέγγισή του στους χαρακτήρες των βιβλίων του. Ο στοργικός παρατηρητής και θετικός στοχαστής μάς κερδίζει για άλλη μια φορά με μια συναρπαστική ιστορία που διαπερνά το χρόνο και το χώρο και ταξιδεύει ανιχνεύοντας τα υπερβατικά ανθρώπινα χαρακτηριστικά που κινούν την Ιστορία.

 

Τη συνέντευξη πήρε η Ζωή Γεωργούλα

Τα μυθιστορήματά σας έχουν το κοινό μεταξύ τους γνώρισμα ότι ταξιδεύουν σε διαφορετικές εποχές και διαφορετικούς τόπους. Έχετε υποστηρίξει στο παρελθόν ότι σας ενδιαφέρει αυτό το ταξίδι, διότι επιδιώκετε τα βιβλία σας να έχουν διαχρονικό και διατοπικό χαρακτήρα. Αυτός ο τρόπος γραφής απαιτεί πολλή έρευνα. Τι αποτελεί το κίνητρό σας για να επιλέξετε αφετηρία, σταθμούς και πλοκή στις ιστορίες σας;
Κίνητρο μου αποτελεί η προσπάθεια να αφηγηθώ την πιο ευρεία δυνατή οπτική πίσω από τις συγκρούσεις που περιγράφω. Για παράδειγμα, στους Αιρετικούς, θέλω να μιλήσω για την ελευθερία. Αν, όμως, γράψω μια ιστορία για μια νέα κοπέλα στην Κούβα που θέλει να ζήσει ελεύθερη, αμέσως θα μετατρέψω την ιστορία μου σε πολιτική αφήγηση. Έτσι, φαντάζομαι το ίδιο πρόβλημα να εξελίσσεται σε διαφορετικούς τόπους και εποχές. Ανατρέχω, λοιπόν, στην Ιστορία και χρησιμοποιώ χαρακτήρες, όπως ο Ρέμπραντ, και περιστάσεις όπου ο αγώνας για ελευθερία υπήρξε σημαντικό στοιχείο εξέλιξης. Ανάλογα αλλά και αντίστροφα, στον Άνθρωπο που αγαπούσε τα σκυλιά, ο πυρήνας της αφήγησής μου είναι η ιστορία του Λέον Τρότσκι και του Ραμόν Μερκαδέρ, αλλά το κίνητρο και η πραγματική  ιστορία που θέλω να ψηλαφήσω είναι η ιστορία της Κούβας. Μέσω της κουβανικής ιστορίας προσεγγίζω ιστορικά συμβάντα αλλά και σύγχρονα νοήματα που μπορεί να προκύπτουν. Στη Διαφάνεια του χρόνου, η ιδέα ήταν να διατρέξω το χρόνο αναζητώντας περιστάσεις όπου ο άνθρωπος συγκρούστηκε με την ιστορία. Ερεύνησα αναζητώντας ανάλογες ιστορίες στην Ιστορία. Δεν είμαι βέβαια ιστορικός, αλλά συγγραφέας και έχω την ελευθερία να αφηγηθώ την ιστορία του ήρωα μέχρι του σημείου που μου χρειάζεται για την πλοκή μου. Σε αντίθεση με τον ιστορικό που χρειάζεται να αφηγηθεί με ακρίβεια την ιστορική συνθήκη. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν ερευνώ. Ερευνώ πολύ γιατί χρειάζομαι να βρω το παράθυρο εκείνο στην Ιστορία που θα μου επιτρέψει να παρατηρήσω την ιστορία του χαρακτήρα. Για παράδειγμα, στο βιβλίο μου «Η ιστορία της ζωής μου» [σσ. La novela de mi vida (2002), δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά] το γεγονός ότι ένας ποιητής του 19ου αιώνα [ο Χοσέ Μαρία Χερέδια (1804-1839)] έγραψε στη μητέρα του λέγοντας ότι όταν επιστρέψει στην Κούβα θέλει να φάει κιμπόμπο (σσ. κουβανέζικο πιάτο με μπάμιες, κρέας και ένα είδος μπανάνας), το οποίο είναι και δικό μου αγαπημένο πιάτο, με έκανε να αισθανθώ μια κάποιου είδους σύνδεση με αυτόν τον άνθρωπο που έζησε πάνω από έναν αιώνα πριν. Με προσελκύουν στοιχεία που έχουν σχέση με την ανθρώπινη πλευρά των χαρακτήρων.

Άλλο ένα κοινό γνώρισμα των ιστοριών που αφηγείστε μοιάζει να είναι η καταλυτική ύπαρξη μιας βαθιάς πεποίθησης ή λατρείας, της οποίας την πορεία ακολουθείτε. Στο τελευταίο σας βιβλίο είναι η λατρεία για το άγαλμα της Μαύρης Παρθένου. Πρόκειται για σύμπτωση ή πιστεύετε ότι έτσι βαδίζει η ανθρώπινη ύπαρξη;
Μπορεί να είναι σύμπτωση όσον αφορά τις ιστορίες μου, αλλά ο ίδιος πιστεύω ότι ο άνθρωπος χρειάζεται να πιστεύει σε κάτι. Υπάρχουν διαφορετικά πεδία πίστης, το θρησκευτικό, το πολιτικό, το φιλοσοφικό και κάθε χαρακτήρας έχει ενεργοποιήσει κάποιο. Οι άνθρωποι που πιστεύουν έχουν ένα είδος ασπίδας. Πιστεύουν ότι έχουν ένα λόγο, μια αιτία ή την αιτία. Επίσης όταν πιστεύεις, μπορείς να δεις θαύματα και αυτό είναι σημαντικό.

Όταν είδα τον τίτλο του τελευταίου σας βιβλίου, «Η διαφάνεια του χρόνου», προσπάθησα να καταλάβω σε τι αναφερόταν και αμέσως μου ήρθε στο μυαλό η αίσθηση που μου δημιούργησε το καταπληκτικό σας βιβλίο «Ο άνθρωπος που αγαπούσε τα σκυλιά», το οποίο ενώ το διάβαζα σκεφτόμουν διαρκώς ότι –και– στην Αριστερά ο χρόνος μοιάζει να είναι διάφανος και οι ιστορίες να επανέρχονται με διαφορετικούς πρωταγωνιστές. Έχετε την ίδια αίσθηση;
Προφανώς ο άνθρωπος στη ροή της Ιστορίας εξελίσσεται. Οι συνθήκες είναι διαφορετικές και η εξέλιξη ορατή σε πολλούς τομείς της ζωής. Όμως, η Ιστορία δεν είναι μια ευθεία γραμμή ούτε έχει σταθερή ροή. Συχνά μπορεί να κάνει προωθητικά βήματα ή βήματα οπισθοδρόμησης, καθώς επίσης και κύκλους. Ο άνθρωπος που ζει σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή και που βιώνει ένα τέτοιο κύκλο, μπορεί να έχει την αίσθηση της αναλογίας με μια παρελθούσα ιστορική στιγμή. Αυτός ο τρόπος να προσεγγίζουμε την Ιστορία δεν χρησιμοποιεί ως γνώμονα τη χρονολογική συνθήκη αλλά την ανθρώπινη. Ο ανθρώπινος παράγοντας έχει συνήθως την ίδια περίπου αντίδραση όταν συναντά την ίδια περίπου συνθήκη στο διάβα της Ιστορίας. Και η κοινωνία συχνά θέτει τον άνθρωπο μπροστά στο ίδιο περίπου σταυροδρόμι. Αυτό που εγώ προσπαθώ, είναι να φωτίζω εκείνες τις γραμμές της Ιστορίας μέσω των οποίων μπορεί να φωτιστεί και το παρόν. Να αφηγούμαι το παρελθόν ως μια κατάσταση που μπορεί να μας βοηθήσει να ερμηνεύσουμε το παρόν.
Η αίσθηση των επαναλαμβανόμενων καταστάσεων, πάντως, δεν είναι χαρακτηριστικό της Αριστεράς. Η μαρξιστική  προσέγγιση βλέπει την Ιστορία ως μια συνεχή δυνατότητα νέων εκκινήσεων. Η κυκλική πορεία μπορεί να είναι ένας τρόπος εξέλιξης.

Στη Διαφάνεια του χρόνου, οι Κουβανοί βιώνουν σύνορα μέσα στην ίδια τους τη χώρα, στις πόλεις όπου ζουν, ενώ περιγράφετε καταστάσεις που μπορούν να χαρακτηριστούν ως εσωτερική μετανάστευση. Πρόκειται για ένα νέο ταξικό διαχωρισμό;
Η Κούβα είναι ένα μικρό νησί και η ενότητα είναι βασικό στοιχείο της κουλτούρας και της ταυτότητας μας. Είναι δύσκολο να παρατηρήσεις αυτό το διαχωρισμό όντας εκτός της κουβανικής κοινωνίας, αλλά, ναι, υπάρχει και αποτυπώνεται κυρίως οικονομικά και γεωγραφικά. Την εποχή της Επανάστασης αναπτύχθηκε η ιδέα και η πράξη της ομοιογένειας. Το σύστημα αντιλαμβανόταν όλους τους πολίτες ως όμοιους και προήγαγε το αίσθημα και το σύνθημα της ενότητας, τακτική που διήρκησε τριάντα χρόνια. Όμως τη δεκαετία του 1990 προκλήθηκαν ρωγμές σε αυτό το πλαίσιο, διότι οι οικονομικές συνθήκες δημιούργησαν κοινωνικούς διαχωρισμούς. Στην αρχή το βίωμα ήταν μια πτώση όλης της κοινωνίας. Όμως, στη συνέχεια, κάποιοι επιχείρησαν και κατάφεραν να διαφύγουν από αυτό το επίπεδο, με πολλούς τρόπους, νόμιμους, ημιπαράνομους και παράνομους. Κάποιοι έφυγαν στο εξωτερικό, κάποιοι μετανάστευσαν στο εσωτερικό της χώρας. Η ομοιογένεια είχε απολεσθεί. Σήμερα, η ψαλίδα έχει ανοίξει περαιτέρω, υπάρχουν άνθρωποι που ζουν σε συνθήκες φτώχειας αλλά και ένα μικρό τμήμα της κοινωνίας που μπορούν να χαρακτηριστούν άρτι νεόπλουτοι. Βεβαίως, αυτός ο χαρακτηρισμός δεν έχει καμία σχέση με τον αντίστοιχο κάποιας άλλης κοινωνίας, π.χ. ο νεόπλουτος στο Μεξικό ή την Κολομβία δεν συγκρίνεται με τον νεόπλουτο Κουβανό, είναι γελοίο και να τους συγκρίνουμε. Πρόκειται, όμως, για την απαρχή του πλουτισμό στην κουβανική κοινωνία ως απόδειξη ότι η ενότητα δεν υπάρχει πλέον. Σε αυτό το νέο πλαίσιο, υφίσταται η εσωτερική μετανάστευση από τα ανατολικά του νησιού προς την πρωτεύουσα που βρίσκεται στα δυτικά, προς αναζήτηση καλύτερων συνθηκών διαβίωσης. Δεν τις βρίσκουν όμως όλοι και αρκετοί ζουν στα περίχωρα, σε αυτές τις γειτονιές που περιγράφω στο μυθιστόρημα, οι οποίες για τον Μάριο Κόντε, όπως και για μένα, είναι ένα σοκ, ένα χτύπημα ενάντια στην εικόνα που έχουμε για την κουβανική κοινωνία, για το τι σημαίνει να είσαι κουβανός πολίτης.

Πάντως στο βιβλίο σας δεν στρέφεστε εναντίον αυτών που απέκτησαν ευμάρεια, είστε κριτικός αλλά με ανθρώπινο τρόπο.
Δεν είναι μεμπτό ένας άνθρωπος με ένα ταλέντο, με μια δυνατότητα να προσπαθεί να ζήσει καλύτερα. Στην Κούβα, ο ιδιώτης επιχειρηματίας χρειάζεται κάθε μέρα να παλεύει για να επιβιώσει η επιχείρησή του. Το κλειδί είναι να μπορέσεις να έχεις οικονομική επιτυχία χωρίς να στρέφεσαι εναντίον των άλλων.

Έχετε επισημάνει ότι υπάρχουν ιδιαίτερες ομοιότητες μεταξύ της Μεσογείου και της Καραϊβικής. Τι ακριβώς εννοείτε;
Αυτήν την περίοδο γράφω μια εισήγηση που θα παρουσιάσω στον Άγιο Δομήνικο, τον Σεπτέμβριο, όπου μιλώ για την Καραϊβική ως τη νέα Μεσόγειο. Πρόκειται για μια γεωγραφική περιοχή όπου στο παρελθόν διαφορετικοί πολιτισμοί έζησαν και αναμείχθηκαν. Υπάρχουν νησιά ή ακτές όπου οι κάτοικοι μιλούν ισπανικά, ολλανδικά, γαλλικά, αγγλικά, αλλά και σχετικά καινούργιες γλώσσες όπως τα παπιαμέντο (σσ. γλώσσα που ομιλείται κυρίως στο Κουρασάο και έχει στοιχεία από τα αγγλικά, τα ολλανδικά και τα ισπανικά) και τα κρεολικά. Παράλληλα, υπάρχει μια ανάμειξη θρησκειών, κυρίως με αφρικανικές θεότητες που «ταξίδεψαν» στην Καραϊβική. Αυτή η συνθήκη μοιάζει με την Ιστορία της Μεσογείου, παρότι η Μεσόγειος έχει Ιστορία είκοσι αιώνων, ενώ η Καραϊβική μόνο πέντε. Όμως, αυτές οι συνθέσεις αποτέλεσαν ένα τραύμα γιατί προήλθαν από αποικιοκρατία και σκλαβιά. Στοιχεία που έχουν σημαδέψει ανεξίτηλα το χαρακτήρα των κατοίκων της Καραϊβικής, ενώ υπάρχουν ακόμα νησιά που δεν είναι ανεξάρτητα, όπως η Γουαδελούπη και η Μαρτινίκα, ή που ανεξαρτητοποιήθηκαν πρόσφατα, όπως η Τζαμάικα το 1962. Αυτές οι συνθήκες δημιούργησαν πολύ διαφορετικές εξελίξεις από το ένα νησί στο άλλο και αυτό έχει επίσης μια αναλογία με τις περιοχές που περιβάλλουν τη Μεσόγειο.

 

Πρόκληση για την Κούβα η οικονομική απόδοση

padura_2

Ποιες είναι οι προκλήσεις, κατά τη γνώμη σας, που ανοίγονται για την Κούβα εν όψει της νέας μετά-Κάστρο εποχής;
Η πρόκληση είναι μία: η οικονομική απόδοση. Το κύριο πρόβλημα της Κούβας είναι ότι το οικονομικό της σύστημα δεν είναι αρκετά αποδοτικό. Για παράδειγμα, το κράτος κατέχει το 85% της γης και παράγει το 15% των προϊόντων, ενώ οι συνεταιρισμοί και οι ιδιώτες κατέχουν το 15% της γης και παράγουν το 85% των προϊόντων. Είναι η απόλυτη ανισορροπία που μοιάζει με παραδοξότητα, αλλά είναι μια πραγματικότητα που ισχύει σε πολλούς τομείς. Ο Ραούλ Κάστρο είχε συνείδηση αυτής της πραγματικότητας και η κυβέρνηση επιχείρησε να εξισορροπήσει αυτήν την ανισορροπία συνεργαζόμενη με άλλες χώρες σε ορισμένους τομείς. Είναι, όμως, δύσκολο να ξεπεραστεί με τη δομή που λειτουργούν τα πράγματα σήμερα. Για παράδειγμα, ας πούμε ότι εργάζεσαι για μια γαλλική εταιρεία στην Κούβα, με την οποία το κουβανικό κράτος έχει κάνει σύμβαση για τη δουλειά σου. Η εταιρεία πληρώνει για τη δουλειά σου το κουβανικό κράτος 1.000 ευρώ και το κουβανικό κράτος σε πληρώνει 500 πέσος, δηλαδή 20 ευρώ. Στη συνέχεια, η εταιρεία σου δίνει 200 ευρώ κάτω από το τραπέζι και συγκεντρώνεις σύνολο 220 ευρώ. Θα προτιμήσεις να δουλεύεις για τα 220 ευρώ της εταιρείας ή για τα 20 ευρώ του κουβανικού κράτους σε μια κουβανική εταιρεία; Έτσι δημιουργείται μια περίπλοκη κατάσταση που ως αποτέλεσμα έχει την ελλειματική αποδοτικότητα της κουβανικής οικονομίας. Η νέα κυβέρνηση συζητά ακόμα και τη συνταγματική αναθεώρηση για να εισαχθούν νέοι νόμιμοι τρόποι παραγωγής και ιδιοκτησίας, οι οποίοι ούτως ή άλλως είναι πραγματικότητα αλλά όχι νομικά κατοχυρωμένη.

Κρίνετε αποδοτική αυτήν την κατεύθυνση;
Ίσως… Δεν ξέρω αν θα πρέπει να ακολουθήσουμε το βιετναμέζικό ή το κινέζικο μοντέλο, μάλλον το πρώτο διότι η Κούβα είναι μια μικρή οικονομία. Αλλά όλα αυτά απαιτούν να γίνουμε ένα κράτος με περισσότερη ελευθερία σε όλους τους τομείς της ζωής, οικονομικό, πολιτικό, κοινωνικό, διότι οι άνθρωποι χρειάζονται αυτό το χώρο για να προοδεύσουν και να αξιοποιήσουν την ενέργεια που έχουν δείξει ότι διαθέτουν.

Τις απόψεις σας τις συμμερίζονται πολλοί συμπατριώτες σας;
Δεν μπορώ βέβαια να σας μιλήσω με ποσοστά. Υπάρχουν πολλοί συμπατριώτες μου που παλεύουν για μια στοιχειωδώς αξιοπρεπή διαβίωση και δεν έχουν τη δυνατότητα για πολλές σκέψεις. Εκείνοι, όμως, που έχουν το χρόνο και την ικανότητα να εμβαθύνουν και εκφράζουν την άποψη τους, πιστεύουν ότι πολλά πράγματα χρειάζεται να αλλάξουν στην Κούβα, αρχίζοντας από το οικονομικό σύστημα. Τη δεκαετία του 1990, η κυβέρνηση του

Οι κρίσεις στις ΗΠΑ και την Ευρώπη έδειξαν ότι το οικονομικό μοντέλο ορίζεται από ιδεολογικά μοντέλα. Η οικονομική αλλαγή χρειάζεται μια ιδεολογική ώθηση.
Χωρίς να είμαι οικονομολόγος, νομίζω ότι τα οικονομικά συστήματα έχουν τους δικούς τους κανόνες. Το να επιβάλεις ένα ιδεολογικό μοντέλο σε ένα οικονομικό σύστημα δεν είναι αποτελεσματικό. Το κουβανικό πρόβλημα χρειάζεται διαφορετική προσέγγιση. Στην Κούβα, η κρίση χρειάζεται αναδιανομή για να αντιμετωπιστεί καταρχήν η φτώχεια.

Είπατε στην παρουσίαση του βιβλίου σας ότι τα βιβλία σας διαβάζονται πολύ στην Κούβα παρότι δεν τυπώνονται αρκετά. Ίσως αυτό είναι ένα νεύμα κατάφασης από τους συμπατριώτες σας.
Το σημαντικότερο βραβείο που έχω λάβει στη ζωή μου ως συγγραφέας ήταν όταν τυπώθηκε στην Κούβα το βιβλίο μου «Ο άνθρωπος που αγαπούσε τα σκυλιά». Τυπώθηκαν μάλιστα δύο εκδόσεις. Πολλοί άνθρωποι με συναντούν και μου λένε ότι είναι ευγνώμονες για το βιβλίο αυτό γιατί έμαθαν πράγματα που δεν ήξεραν. Αυτή είναι η ευθύνη του συγγραφέα ως πολίτη.

Ευχαριστούμε πολύ την Μικέλα Χαρτουλάρη για την πολύπλευρη συμβολή της.