Συνέντευξη με τον Κώστα Φωτάκη, αναπληρωτή Υπουργό έρευνας και καινοτομίας

Η έρευνα δεν είναι ποτέ πολιτικά ουδέτερη

Αφορμή για τη συνέντευξη με τον Κ. Φωτάκη ήταν η ενασχόλησή του με το ζήτημα της 4ης Βιομηχανικής Επανάστασης. Είχα διαβάσει σχετικά, αλλά όταν μου έστειλε το πόνημα που έγραψαν με το συνεργάτη του, Α. Σελίμη, με τίτλο «Η Ελλάδα μπροστά στην 4η Βιομηχανική Επανάσταση», βρήκα ότι είχε στοιχεία που οφείλουμε να εξετάσουμε. Λέγεται ότι αν φορολογήσουμε τις μηχανές, πρόταση που κυκλοφορεί ανάμεσα σε πολιτικούς και επιχειρηματίες, κάτι καλό θα βγει. Και μετά τι; Ο Κ. Φωτάκης ισχυρίζεται ότι δεν είναι το μόνο πρόβλημα η υψηλή ειδίκευση που χρειάζεται να έχουν οι εργαζόμενοι που θα έχουν αφεντικά τις μηχανές και οι προσωπικές και κοινωνικές δυσκολίες που μπορεί να δημιουργηθούν στις ζωές αυτών που θα έχουν δουλειά. Κοινωνικό ζήτημα θα είναι και όλοι οι άλλοι που θα είναι εκτός, θα νιώθουν ότι δεν χρειάζονται, ότι είναι άχρηστοι για την κοινωνία. Για να ανταπεξέλθουμε σε αυτή την ανατροπή, επισημάνει ο Κ. Φωτάκης, θα χρειάζονται φιλόσοφοι, κοινωνιολόγοι, ανθρωπολόγοι. Και ψυχολόγοι, προσθέτω εγώ, για να αντιμετωπισθεί η νέα κατάσταση, που θα είναι προς όφελος ποιου; Εμείς οι παλιότεροι είχαμε και ένα όνειρο, να δουλεύουμε λιγότερο και να έχουμε πολύ ελεύθερο χρόνο. Στη Γαλλία είχε θεσμοθετηθεί το 35ωρο στις αρχές της δεκαετίας του ‘90. Όμως το να επανέλθει αυτό το αίτημα, θα είναι μια παρωνυχίδα στις ανατροπές που θα επιφέρει η 4η Βιομηχανική Επανάσταση. Ο S. Hawking ισχυρίζεται ότι η ανάπτυξη πλήρους τεχνικής νοημοσύνης θα μπορούσε να σημάνει το τέλος της ανθρώπινης φυλής.

Τη συνέντευξη πήρε η Ελέγκω Μανουσάκη

Πριν γίνετε υπουργός Έρευνας διευθύνατε ένα ερευνητικό οργανισμό, το ΙΤΕ Κρήτης. Βρίσκετε ομοιότητες ανάμεσα στα δύο;
Υπάρχουν ομοιότητες με μια πολύ γενική έννοια, από την άποψη ότι και στην προηγούμενη θέση μου και τώρα, απασχολούμαι με την πολιτική της έρευνας, την πολιτική γύρω από την επιστήμη. Να σημειώσω ότι ούτε η έρευνα, ούτε η επιστήμη είναι έννοιες ουδέτερες, αντικειμενικές, όπως συνήθως λέγεται. Σαφώς έχουν χρώμα και απόχρωση και σαφώς η πολιτική παίζει έναν κεντρικό ρόλο στο πώς θα διαμορφωθούν και στο τι γενικότερες επιπτώσεις θα έχουν στην κοινωνία. Επομένως, θα ήθελα να πω πως η προηγούμενη εμπειρία μου ήταν πολύ χρήσιμη, αλλά σίγουρα σήμερα η κλίμακα είναι μεγαλύτερη. Δεν υπάρχει η συνοχή που υπάρχει σε ένα και μόνο ερευνητικό κέντρο, τα προβλήματα είναι πιο σύνθετα. Σε ένα υπουργείο είναι καίριας σημασίας η διαχείριση της καθημερινότητας, αλλά και η διαχείριση κρίσεων με τρόπο άμεσο και αποτελεσματικό. Ταυτόχρονα, όμως, θεωρώ ότι θα πρέπει να φεύγεις μπροστά, να ανοίγεις νέους δρόμους που δίνουν προοπτική και νέες κατευθύνσεις, πέρα από τα θέματα της διαχείρισης. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για την έρευνα.

Απεγκλωβισμός της έρευνας από την αγορά

Έχω παρακολουθήσει λίγο τις δραστηριότητές σας ως υπουργού και βρίσκω εντυπωσιακό το εύρος των θεμάτων που σας απασχολούν. Από την ίδρυση του ΕΛΙΔΕΚ, που την θεωρώ πολύ σημαντική, θέματα αγροτικού ενδιαφέροντος όπως το κρασί, την πρωτοποριακή έρευνα για τον καρκίνο, τη σύνδεση της επιχειρηματικότητας με την έρευνα κτλ. Και τελευταία την 4η Βιομηχανική Επανάσταση. Εσείς ποιους από αυτούς τους τομείς θεωρείτε πιο σημαντικούς;
Το θέσατε σωστά για το εύρος των πολιτικών, αν και αυτές αποτελούν τμήματα μιας ενιαίας πολιτικής για την έρευνα. Άλλωστε η ερευνά διαπερνά οριζόντια πολλούς και διαφορετικούς αναπτυξιακούς τομείς προσθέτοντας αξία στα σημεία τομής. Ποια είναι λοιπόν η πολιτική αυτή; Ξεκινώ από αυτό που αποκαλείται ελεύθερη έρευνα ή «blue sky research». Είναι πολύ σημαντικό να ενισχύεται, γιατί ουσιαστικά αποτελεί τη βάση για την ανάδειξη της πολυτιμότερης παρακαταθήκης που έχουμε σε αυτή την χώρα. Τους ανθρώπους, τους νέους επιστήμονες και ερευνητές. Εδώ δεν πρέπει να υπάρχουν περιορισμοί για τη διεξαγωγή της, εκτός από την επιδίωξη της επιστημονικής ποιότητας, ώστε να απελευθερώνεται το ερευνητικό δυναμικό χωρίς να εγκλωβίζεται από περιορισμούς, που συνδέονται κυρίως με τη «ζήτηση» ή τις λεγόμενες «ανάγκες της αγοράς». Αυτές οι ανάγκες χαρακτηρίζονται από ρευστότητα και καθορίζονται κατά κύριο λόγο από τις χώρες που ηγούνται στον παγκόσμιο καταμερισμό εργασίας. Μία μονοδιάστατη πολιτική θα μας καταδίκαζε να ακολουθούμε εσαεί από απόσταση, χωρίς τη δυνατότητα διαμόρφωσης μιας πραγματικά εθνικής στρατηγικής. Για παράδειγμα, οι ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες έχουν χαμηλή προτεραιότητα στα ευρωπαϊκά προγράμματα, ενώ για τη χώρα μας αποτελούν αιχμή και στηρίζονται ισότιμα μέσω του ΕΛΙΔΕΚ. Παρακολουθούμε, λοιπόν, τις ανάγκες της αγοράς, όχι όμως ως αποκλειστική κατεύθυνση της ερευνητικής μας πολιτικής. Με το σκεπτικό αυτό, η πολιτική που έχουμε διαμορφώσει βασίζεται σε δύο κύριους άξονες. Ο πρώτος στηρίζει την έρευνα που προέρχεται από την επιστημονική περιέργεια. Αυτή είναι η ελεύθερη έρευνα. Αρκεί να γίνεται ποιοτικά. Αυτό το σκοπό ήρθε να εξυπηρετήσει το ΕΛΙΔΕΚ, που μάλιστα δημιουργήθηκε με ένα τρόπο μοναδικό στα παγκόσμια χρονικά. Επιδιώξαμε να βρίσκεται μακριά από την εκάστοτε πολιτική εξουσία, να αποτελεί ένα είδος ανεξάρτητης αρχής για την έρευνα. Από τη βάση, η ίδια η ακαδημαϊκή κοινότητα διαμορφώνει ουσιαστικά το ίδρυμα, καθορίζει τις προτεραιότητες και επιλέγει τη διοίκησή του, ώστε να λειτουργεί ως ανεξάρτητος, δημοκρατικός θεσμός. Σε αυτό το εγχείρημα ομολογώ πως υπάρχουν ακόμη πολλά βήματα που πρέπει να γίνουν. Υπάρχουν αδυναμίες που οφείλονται σε τρεις λόγους. Καταρχάς, στη δυσκολία αποδοχής κάθε καινούριου εγχειρήματος, όπως είναι το ΕΛΙΔΕΚ. Μετά, στην άδικη παράδοση καχυποψίας για οτιδήποτε προέρχεται από το δημόσιο. Και τέλος, στην κουλτούρα της αντιπολιτευτικής πόλωσης που έχει επικρατήσει τα τελευταία χρόνια. Όπως συμβαίνει και σε άλλα επίπεδα, έτσι και στο ΕΛΙΔΕΚ, δύο αντιλήψεις συγκρούονται συνεχώς. Αυτή της ανιδιοτελούς προσφοράς και ανεξάρτητης προσέγγισης, με εκείνη που συνδέεται με την προώθηση προσωπικών συμφερόντων, φιλοδοξιών και τακτικισμών.

Ο δεύτερος άξονας τι αφορά;
Το δεύτερο σκέλος αφορά την ενίσχυση της καινοτόμου επιχειρηματικότητας. Εδώ, η γνώση που παράγεται από την έρευνα, ουσιαστικά αξιοποιείται και δημιουργεί πλούτο με την ευρύτερη έννοια, και με συνθήκες που δεν εξαναγκάζουν τους ερευνητές να γίνουν επιχειρηματίες. Αυτό που τους ζητούσαν σε άλλες εποχές, ήταν να υποβάλουν με την ερευνητική πρόταση και ένα business plan. Με τρομάζει η ιδέα να θέτεις τον ερευνητή σε αυτή τη θέση. Τότε υπήρχε ο φετιχισμός κάθε ερευνητικό αποτέλεσμα να είναι άμεσα χρηστικό. Όμως, ερευνητικά αποτελέσματα που μπορεί να μην είναι άμεσα χρήσιμα, μπορεί στο μέλλον να έχουν μια μεγάλη αξία και να προκαλέσουν θεαματικούς μετασχηματισμούς στην οικονομία. Πέρα από αυτό, η γνώση αυτή καθαυτή έχει τη δική της αυταξία. Γιατί με τη μάθηση και τη μόρφωση ουσιαστικά ισχυροποιείται η κοινωνία. Ο πλούτος δεν πρέπει να συνδέεται μόνο με την έννοια του ορατού οικονομικού οφέλους. Η γνώση μπορεί να αποφέρει και σημαντικούς άδηλους πόρους. Συμπερασματικά, αν κάθε ερευνητικό αποτέλεσμα πρέπει να καταλήγει σε εμπορεύσιμο προϊόν και ο κάθε ερευνητής να γίνεται επιχειρηματίας, τότε στη συντριπτική πλειοψηφία θα έχουμε και αποτυχημένα προϊόντα και κακούς επιχειρηματίες. Σίγουρα, η προσέγγιση αυτή βρίσκεται στον αντίποδα του σκοπού που υποτίθεται ότι θέλει να εξυπηρετήσει.
Από την άλλη μεριά, εμείς προωθούμε με συγκεκριμένες δράσεις την οικονομία της γνώσης. Αυτής που βασίζεται στην υγιή επιχειρηματικότητα και είναι απαλλαγμένη από τις παρασιτικές πρακτικές και τις κρατικοδίαιτες προσεγγίσεις του παρελθόντος. Παρέχουμε τη δυνατότητα να ενισχύεται η καινοτόμος επιχειρηματικότητα με τρόπο αβίαστο και φυσιολογικό. Στόχος μας είναι να δίνονται ευκαιρίες στις δυνάμεις και στο επιχειρηματικό ταλέντο, όπου αυτό υπάρχει. Για παράδειγμα, έχουμε παρεμβάσεις που στηρίζουν συνεργατικά ερευνητικά έργα μεταξύ επιχειρήσεων με πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα. Αυτό συμβαίνει με το πρόγραμμα «Ερευνώ-Δημιουργώ-Καινοτομώ», που διαχειρίζεται η Γενική Γραμματεία Έρευνας και Τεχνολογίας (ΓΓΕΤ). Στο πλαίσιο αυτού του προγράμματος, για πρώτη φορά στα χρονικά, συμβασιοποιήθηκαν, μέσα στο 2018, 360 εκατ. ευρώ για τη στήριξη τέτοιων καινοτόμων συνεργατικών έργων. Τώρα επίκειται η προκήρυξη της δεύτερης φάσης του προγράμματος, που θα εστιάζει στην ενίσχυση και στελέχωση τμημάτων Έρευνας και Ανάπτυξης (R&D) καινοτόμων επιχειρήσεων. Ιδιαίτερα έμφαση δίνεται στην ενίσχυση του στελεχιακού δυναμικού με εξειδικευμένους επιστήμονες. Θέμα που επίσης σχετίζεται με την ανάσχεση του brain drain εξειδικευμένων επιστημόνων και είναι υψηλής προτεραιότητας. Αλλά και με κάτι άλλο. Σχετίζεται με την ενίσχυση αναδυόμενων τεχνολογιών που αφορούν τη λεγόμενη 4η Βιομηχανική Επανάσταση (4ΒΕ).

Εμβληματικές δράσεις με κοινωνικό αντίκτυπο

Και ποιος είναι ο τρίτος κύκλος δράσεων που στηρίζετε με την πολιτική σας;
Η τρίτη κατηγορία δράσεων αφορά δράσεις που έχουν εμβληματικό χαρακτήρα και ένα σημαντικό κοινωνικό αποτύπωμα. Με τις εμβληματικές αυτές δράσεις, η πολιτεία κινητοποιεί και συντονίζει επιστημονικές δυνάμεις στη χώρα και στη διασπορά σε τομείς που είναι αναδυόμενοι και μπορούν να δημιουργήσουν άμεσα ορατά αποτελέσματα για την κοινωνία. Από τη στιγμή που τα τέσσερα τελευταία χρόνια οι δαπάνες για την έρευνα αυξήθηκαν θεαματικά, ξεπερνώντας το 2017 για πρώτη φορά τα 2 δισ. ευρώ, με αντιστοίχιση στο 1,14% του ΑΕΠ, και έχοντας δίπλα μια κοινωνία πληγωμένη από την κρίση, προκύπτει μια υποχρέωση: θα πρέπει να δειχθεί ότι η έρευνα έχει ένα σαφές κοινωνικό αντίκτυπο. Αυτό υπήρξε το κίνητρο για τις εμβληματικές δράσεις. Παράδειγμα η ιατρική ακριβείας, ή η ιατρική του μέλλοντος, όπως συνήθως λέγεται, όπου μέχρι στιγμής έχουμε δημιουργήσει δύο Εθνικά Δίκτυα. Το πρώτο και το πιο ώριμο είναι το δίκτυο με έμφαση στην ογκολογία, που συμμετέχουν ερευνητικά κέντρα, πανεπιστήμια και κλινικές από όλη την Ελλάδα, αλλά και εξέχοντες έλληνες επιστήμονες από το εξωτερικό. Η ιδέα είναι ο συντονισμός όλων αυτών των δυνάμεων και η δημιουργία 4 μονάδων ιατρικής ακριβείας, σε πρώτη φάση, που θα παρέχουν υπηρεσίες πρόληψης, διάγνωσης και εξατομικευμένης θεραπείας σε όλους τους πολίτες. Τονίζω όλους τους πολίτες χωρίς αποκλεισμούς. Γι’ αυτό υπάρχει μια συνέργεια με το υπουργείο Υγείας, με στόχο η ιατρική ακριβείας να είναι προσβάσιμη από το δημόσιο σύστημα Υγείας. Το μότο μας, «δύο υπουργεία, ένας στόχος: συμμαχία ενάντια στον καρκίνο». Εδώ να πούμε ότι εφόσον η βάση της ιατρικής ακριβείας είναι οι γονιδιωματικές τεχνικές εγείρονται σοβαρά φιλοσοφικά και ηθικά ζητήματα, που επίσης αντιμετωπίζουμε. Από τη μια, δεν πρέπει να υπάρχει τεχνοφοβία και από την άλλη, δεν πρέπει να αγνοούνται οι ηθικές, φιλοσοφικές και νομικές συνέπειες. Το δίπτυχο της χρήσης ή της κατάχρηση της επιστήμης βρίσκεται συνεχώς μπροστά μας.
Η πολιτική είναι καθοριστική για το αν θα χρησιμοποιηθεί η επιστήμη για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής, της υγείας εν προκειμένω ή αν θα γίνει κατάχρησή της, όπως π.χ. με την παραβίαση προσωπικών δεδομένων. Το δεύτερο δίκτυο αφορά την έρευνα καρδιολογικών κληρονομικών νοσημάτων, με έμφαση στον αιφνίδιο θάνατο, που παρουσιάζει όξυνση σε διάφορες περιοχές της χώρας μας. Και ένα τρίτο, που δεν έχει ξεκινήσει ακόμα, θα εστιάσει στα νευροεκφυλιστικά νοσήματα. Υπάρχουν και εμβληματικές δράσεις αξιοποίησης νέων τεχνολογιών και σε διαφορετικούς τομείς, όπως στην αγροδιατροφή, που αποσκοπούν στην ανάδειξη των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών των ελληνικών αγροτικών προϊόντων για να αποκτήσουν καλύτερη προσβασιμότητα στη διεθνή αγορά. Και επίκειται η έναρξη μίας ακόμα εμβληματικής δράσης για θέματα κλιματικής αλλαγής. Ένα πρόσθετο θετικό στοιχείο που προκύπτει από αυτές τις εμβληματικές δράσεις, είναι ότι η χώρα εισέρχεται έγκαιρα σε νέους ερευνητικούς τομείς και γίνεται συνδιαμορφωτής των εξελίξεων, αυξάνοντας την πιθανότητα να πρωταγωνιστήσει και όχι να αποτελεί απλό παρατηρητή.

Οι προκλήσεις της 4ης Βιομηχανικής Επανάστασης

Να έρθουμε τώρα στις προκλήσεις του 21ου αιώνα, την περίφημη 4η Βιομηχανική Επανάσταση. Διάβασα με πολύ ενδιαφέρον την παρέμβαση σας με τον συνεργάτη σας Αλέξανδρο Σελίμη για το ΕΝΑ και είναι προφανές ότι μου γεννήθηκαν ερωτήματα. Τι είναι η 4ΒΕ τελικά; Πρόκληση για τα δικαιώματα και τη ζωή των εργαζομένων και κατ’ επέκταση για τις κοινωνίες μας; Θα μας βοηθήσει να πάμε μπρος; Ποιος ο ρόλος του κράτους; Διέκρινα μια αγωνία στο κείμενο σας, κάνω λάθος;
Η λεγόμενη 4ΒΕ έχει έρθει πρόσφατα στην επικαιρότητα, συνήθως με επιφανειακές ή ελλιπείς προσεγγίσεις. Από την πλευρά μας, προσπαθούμε να αντιμετωπίσουμε το θέμα συστηματικά με σοβαρότητα και συνέπεια. Οι τεχνολογίες ανατρεπτικού χαρακτήρα κάθε εποχής επηρεάζουν τα μέσα και τον τρόπο παραγωγής. Αυτή η επιρροή ρυθμίζει, επίσης, τη συσσώρευση και διακίνηση κεφαλαίων και καθορίζει την ιεράρχηση των χωρών στον παγκόσμιο καταμερισμό εργασίας. Να τονίσουμε ότι όλες οι βιομηχανικές επαναστάσεις συνδέονται με γεγονότα που συμβαίνουν και στο κοινωνικό εποικοδόμημα. Στα μέσα του 19ου αιώνα η 1ΒΕ με τις τεχνολογίες της ατμοκίνησης σχετίζεται με το κίνημα των Λουδιτών και την Παρισινή Κομμούνα. Η 2ΒΕ, με τον εξηλεκτρισμό, ήταν η βάση για την ανάπτυξη της νεαρής Σοβιετικής Ένωσης, σύμφωνα με τον Λένιν, για να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις τις εποχής. Η 3ΒΕ, η πιο πρόσφατη, σχετίζεται με την πληροφορική και τα social media, και την επίδρασή τους σε κοινωνικά γεγονότα, όπως η Αραβική Άνοιξη ή στη δική μας περίπτωση, τα γεγονότα εξαιτίας της δολοφονίας του Γρηγορόπουλου και αργότερα με τις κινητοποιήσεις των πλατειών. Τώρα, η 4ΒΕ -που συνδέεται με την τεχνητή νοημοσύνη, πρόσφατες εξελίξεις στον τομέα της πληροφορικής, αλλά και άλλων τεχνολογιών, όπως στη φωτονική, στη νανοτεχνολογία, τη βιοτεχνολογία- ουσιαστικά εισάγει ένα νέο στοιχείο, όπου το ρομπότ γίνεται συνάδελφος ή προϊστάμενος του ανθρώπου. Το ερώτημα είναι ποια προβλήματα μπορεί να δημιουργηθούν από αυτό και τι είδους μέλλον θέλουμε. Ένα κεντρικό ερώτημα είναι, αν μια τέτοια κατάσταση θα οδηγήσει σε όξυνση των ανισοτήτων ή στην άμβλυνση τους. Πώς θα επηρεάσει την ποιότητα της δημοκρατίας και τις συνθήκες εργασίας; Εδώ υπάρχει ένα σημείο που θέλω να τονίσω. Μπορεί να δημιουργηθούν συνθήκες ανεργίας που θα είναι διαφορετικού τύπου από αυτές που γνωρίζουμε. Δηλαδή ανεργία, όχι μόνο επειδή δεν υπάρχουν θέσεις εργασίας, αλλά γιατί παύεις να είσαι χρήσιμος στον κόσμο που έρχεται έτσι κι αλλιώς. Όλα αυτά τα δυνητικά προβλήματα και προκλήσεις πρέπει να αντιμετωπιστούν. Και βέβαια να προσδιοριστεί ο ρόλος της Ελλάδας μέσα σε αυτό το νέο πλαίσιο.
Οι πιο συνηθισμένες προσεγγίσεις στην 4ΒΕ αμελούν τη σημασία και το ρόλο της πολιτικής, ενώ αυτή θα καθορίσει τι θα συμβεί. Αυτές οι προσεγγίσεις, μάλιστα, καταλήγουν σε μια επικίνδυνη απλούστευση ότι ο καπιταλισμός πάντα βρίσκει τον τρόπο να αυτορρυθμίζεται. Η αυτορρύθμιση εμένα μου προκαλεί ρίγος, καταλαβαίνουμε τι σημαίνει. Θα πρέπει σαφώς να έχει παρέμβαση η πολιτική. Η κυβέρνηση έχει σχεδιάσει μια σειρά σχετικών μέτρων, που σύντομα θα ανακοινωθούν και αφορούν τη συγκρότηση ενός Εθνικού Συμβουλίου για τη διαμόρφωση του ρόλου της Ελλάδας στην 4ΒΕ, που θα απαρτίζεται από εκπροσώπους της ερευνητικής και ακαδημαϊκής κοινότητας, των παραγωγικών φορέων και των κοινωνικών εταίρων. Σκοπός του θα είναι η εξειδίκευση του Στρατηγικού Σχεδίου Ανάπτυξης αναφορικά με την ενσωμάτωση τεχνολογιών της 4ΒΕ στους πυλώνες της ελληνικής οικονομίας, καθώς και ο προσδιορισμός των πιθανών επιπτώσεων της 4ΒΕ στις κοινωνικές και εργασιακές σχέσεις.

Στόχος η ισόρροπη κινητικότητα

Υπάρχει το πρόβλημα του brain drain, όπου πολλοί νέοι επιστήμονες φεύγουν για το εξωτερικό, υπάρχει δυνατότητα να αντιστραφεί αυτό;
Επιδίωξή μας είναι να υπάρχει μια ισόρροπη κινητικότητα, όπως απαιτεί η ερευνητική δραστηριότητα. Από την άλλη πλευρά, η μονόπλευρη φυγή στο εξωτερικό, που έχει σχεδόν δεκαπλασιαστεί τα χρόνια της κρίσης, σημαίνει αιμορραγία, κυρίως όσον αφορά τους υψηλά ειδικευμένους επιστήμονες. Εκεί είναι το πρόβλημα. Έχουμε διαμορφώσει και υλοποιούμε μια σειρά πρωτοβουλιών που απευθύνονται τόσο στον ιδιωτικό, όσο και στο δημόσιο τομέα. Οι πρωτοβουλίες αυτές περιλαμβάνουν ένα συνδυασμό δράσεων: τη δημιουργία ποιοτικών θέσεων εργασίας, που είναι μια αναγκαία συνθήκη, όχι όμως και ικανή. Οι θέσεις εργασίας πρέπει να συνδυαστούν με ελκυστικά περιβάλλοντα, που θα λειτουργούν σαν πόλοι έλξης για νέους και καταξιωμένους επιστήμονες. Υπάρχει και κάτι άλλο που το θεωρώ πολύ σημαντικό, και εδώ νομίζω παίζουν ρόλο οι εμβληματικές δράσεις που σας περιέγραψα. Είναι η ύπαρξη προοπτικών που εμπνέουν, δηλαδή να αισθάνονται οι νέοι επιστήμονες ότι κάνουν κάτι σημαντικό για την κοινωνία. Υπάρχει μεγάλη «βαρύτητα» στη λέξη έμπνευση. Με τις πρωτοβουλίες αυτές, τα πρώτα αποτελέσματα ανάσχεσης του brain drain έχουν ήδη αρχίσει να αναφαίνονται.