Συνέντευξη με τον μαρξιστή Κουβανό στοχαστή Ρομπέρτο Κόμπας Αβίβαρ

Ο Ρομπέρτο Κόμπας Αβίβαρ μιλάει στην «Εποχή» για το νέο Σύνταγμα της Κούβας, που θα εγκριθεί με δημοψήφισμα στις 24 Φεβρουαρίου, και για το οποίο τα διεθνή συστημικά ΜΜΕ επιχαίρουν, τονίζοντας ότι σηματοδοτεί το τέλος μιας εποχής, αφού, μεταξύ άλλων, αναγνωρίζει την ατομική ιδιοκτησία και τη σημασία της ελεύθερης αγοράς και των ξένων επενδύσεων στην κουβανική οικονομία. Το προσχέδιο του Συντάγματος, που επαναβεβαιώνει τον ηγετικό ρόλο του Kομμουνιστικού Kόμματος αλλά παραλείπει την οποιαδήποτε αναφορά στην προοπτική της κομμουνιστικής κοινωνίας, τέθηκε για τρεις μήνες σε λαϊκή διαβούλευση, στην οποία συμμετείχαν περίπου 9.000.000 άνθρωποι ανάμεσά τους και 1.400.000 μετανάστες και εξόριστοι, για πρώτη φορά από την Επανάσταση του 1959, και το Δεκέμβριο ψηφίστηκε ομόφωνα από την κουβανική Εθνοσυνέλευση.

 

Τη συνέντευξη πήρε
ο Δημήτρης Γκιβίσης

Αναφερόμενος στο νέο Σύνταγμα της Κούβας, έγραψες πριν λίγες μέρες ότι πρόκειται για μια συνταγματική καπιταλιστική μετάβαση. Για ποιους λόγους το πιστεύεις αυτό;
Σοσιαλισμός με καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής δεν υπήρξε ποτέ και ποτέ δεν θα υπάρχει. Αυτό είναι απαραίτητο για να κατανοήσουμε το νόημα της σοσιαλιστικής επανάστασης. Είναι όλη η ουσία της ιδέας του Μαρξ σχετικά με την αλλαγή του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Η έννοια της επαναστατικής πρακτικής στον Λένιν υπολόγισε αυτή τη μεταμόρφωση ως κριτήριο της μαρξιστικής αλήθειας. Οι κοινωνικές σχέσεις του τρόπου παραγωγής και ανταλλαγής στην Κούβα κινήθηκαν από την έγκριση του καθαρού και σκληρού καπιταλισμού της προ-επαναστατικής αντί-δημοκρατίας, μέχρι του να γίνουν ο πολιορκητικός κριός για ένα νέο-καπιταλιστικό κράτος που θα θεσμοθετούταν αργότερα με το Σύνταγμα του 1976. Η ιδιωτική ιδιοκτησία του κεφαλαίου μετατράπηκε σε κρατική ιδιοκτησία. Η μισθωτή εργασία συνέχισε να είναι ο ακρογωνιαίος λίθος του συστήματος των κοινωνικό-οικονομικών σχέσεων, καθιστώντας την ξεκάθαρα ένα νέο τρόπο οργάνωσης του καπιταλισμού, ως κρατικού καπιταλισμού. Η κοινωνική επανάσταση σφετερίστηκε την ιδέα της σοσιαλιστικής επανάστασης και ο βάναυσος σοσιαλισμός έγινε ένα ιδεολογικό λάβαρο. Η Επανάσταση έδωσε τα πάντα στο λαό. Η αξία της αποξενωμένης εργασίας μέσω μισθωτών σχέσεων υπό την πρακτική της συσσώρευσης κεφαλαίου του κράτους και την εθελοντική διανομή βασικών αγαθών, «ψωμί και ψάρια», έγινε αργότερα το σύμβολο του «σοσιαλισμού». Ο τρόπος παραγωγής παρέμεινε στην ουσία αυτός της εκμετάλλευσης της αποξενωμένης εργασίας. Μέχρι σήμερα, όταν το μοντέλο καταρρέει και ο ηγέτης της Επανάστασης δηλώνει ότι «δεν είναι πλέον χρήσιμο για τους Κουβανούς» (δήλωση στο περιοδικό «The Atlantic» το 2010). Με την κρίση του 1990, η οποία ήρθε λόγω της πτώσης του λεγόμενου σοσιαλιστικού στρατοπέδου, αυτό το μοντέλο έδειξε τη δομική αστάθειά του. Έχοντας προκύψει μέσα από την κρίση χωρίς να επιτρέπει την παλινδρόμηση σε νεοφιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις, ο ηγέτης και το Κόμμα δεν έχουν αποφασίσει ακόμα να αναλάβουν τη σοσιαλιστική επανάσταση, τη ριζική μεταμόρφωση του τρόπου νέο-καπιταλιστικής παραγωγής. Τώρα, πάνω από 15 χρόνια αργότερα, το μοντέλο καταρρέει. Αυτό υποχρεώνει το Κόμμα (ας θυμηθούμε ότι το λενινιστικό μαρξιστικό κόμμα αποτελεί την υπέρ-κοινωνική και υπέρ-κρατική εξουσία, ένα πολιτικό όργανο πάνω από την πολιτεία και την κοινωνία που με τη συνταγματική ιδιότητα ανταποκρίνεται στην επαναστατική διαδικασία), σε μια διαδικασία οικονομικών μεταρρυθμίσεων που δεν αγγίζουν την ουσία του αναγκαίου σοσιαλιστικού μετασχηματισμού του τρόπου παραγωγής.

Ένα σημείο που έχει ιδιαίτερη σημασία, είναι το πώς αντιμετωπίζει το νέο Σύνταγμα τις κοινωνικές σχέσεις παραγωγής και την ιδιοκτησία. Ποια είναι η άποψή σου σχετικά με αυτό;
Οι αλλαγές που γίνονται στη συνταγματική μεταρρύθμιση επιβάλλουν το όραμα που επικρίθηκε από τον Τσε, ως προσπάθεια να οικοδομηθεί ο σοσιαλισμός με τα όπλα του καπιταλισμού. Οι κοινωνικές σχέσεις παραγωγής εξακολουθούν να υπόκεινται στην εξουσία του κρατικού κεφαλαίο και συγχρόνως η μεταρρύθμιση ανοίγει τις πόρτες στην ιδιωτική ιδιοποίηση του κεφαλαίου. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία για τον κοινωνικό-φιλελεύθερο χαρακτήρα των μεταρρυθμίσεων. Αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο ξεκινάει η επανιδιωτικοποίηση του κεφαλαίου: κάτω από ένα οικονομικό μοντέλο που διατηρεί τη σχέση της μισθωτής εργασίας υπό το κράτος και το ιδιωτικό κεφαλαίο ως άξονα της λειτουργίας του. Πράσινο φως για τη δημιουργία μιας μικρής και μεσαίας αστικής τάξης της ιδιοκτησίας, μαζί με την οικονομική ενδυνάμωση του στρώματος της διοικητικής γραφειοκρατίας η οποία, στην πραγματικότητα, έχει την εξουσία πάνω στη διαχείριση των κρατικών κεφαλαίων, σε κλειστά σωματεία με το ξένο κεφάλαιο που εισέρχεται στην οικονομία, όλα αυτά δημιουργούν τις αντικειμενικές υλιστικές συνθήκες για την καπιταλιστική μετάβαση. Ταυτόχρονα, το Κόμμα ακρωτηριάζει τις ανοιχτές δημοκρατικές συζητήσεις για το σοσιαλισμό, μια πραγματικότητα που το ίδιο απορρίπτει. Αυτό ακριβώς φάνηκε στη συζήτηση με το λαό για το νέο συνταγματικό σχέδιο που παρουσίασε το Κόμμα. Οι αλλαγές που έχουν υποβληθεί για το δημοψήφισμα στις 24 Φεβρουαρίου αποφεύγουν κάθε αναφορά στην ύπαρξη της σοσιαλιστικής επανάστασης.

Τα ζητήματα της δημοκρατίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων πώς αναδεικνύονται στη συνταγματική μεταρρύθμιση;
Στις αναλύσεις μου, αλλά και σε αυτές που γίνονται από πολλούς άλλους Κουβανούς αφοσιωμένους στον επαναστατικό δημοκρατικό σοσιαλισμό, γίνεται αναφορά στο πρόβλημα της δημοκρατίας ως η αντινομία του καπιταλισμού. Η δημοκρατία είναι η πορεία προς τη σοσιαλιστική επανάσταση, όπως φαίνεται και εκφράζεται από τον Μαρξ και τον Λένιν. Δεν υπάρχει άλλη υλιστική βάση που να θεμελιώνει την ουσία της δημοκρατίας εκτός από εκείνη των δημοκρατικών κοινωνικών σχέσεων παραγωγής, όπου η σχέση της μισθωτής εργασίας εξαφανίζεται και μαζί με αυτή και η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, μια αρχή που o Φιντέλ υπαινίσσεται ως αναφαίρετη από την Επανάσταση. Η συνταγματική μεταρρύθμιση έρχεται να την αρνηθεί ντε γιούρε και ντε φάκτο, παρά το γεγονός ότι παραμένει στο προοίμιο του νέου Συντάγματος. Είναι μια καθαρά νεκρή νομική επιστολή όλα αυτά, ενώ η πραγματική, θεμελιώδης συζήτηση, λογοκρίνεται από το Κόμμα. Όταν η ουσία των κοινωνικών σχέσεων της υλικής παραγωγής και της κοινωνικής αναπαραγωγής παραμένει προσαρμοσμένη στη μορφή της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης, το θεμέλιο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δηλαδή η χειραφέτηση του κοινωνικού όντος, παραβιάζεται. Στην αντί-μαρξιστική ορθοδοξία που κυριαρχεί στο Kόμμα, έχει επικρατήσει ένα κριτήριο το οποίο συνεπάγεται ότι μια κοινωνική επανάσταση είναι συνώνυμη με μια σοσιαλιστική επανάσταση. Το απλό και διαρκές γεγονός ότι βιομηχανικά αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες, όπως οι Σκανδιναβικές, υλοποιούν κοινωνικές προόδους (όπως κάνουν και μερικές άλλες στον κόσμο), διατηρώντας παράλληλα το σύστημα των καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων παραγωγής, τις σχέσεις εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο, δεν αποτελεί κομμάτι της κριτικής σκέψης στο Κόμμα. Αντίθετα, επισημαίνει την κινεζική καπιταλιστική αντεπανάσταση ως ένα αξιέπαινο μοντέλο. Η λογική της απόλυτης συγκεντρωτικής εξουσίας στην κοινωνία και το κράτος, η λογική του κινεζικού κόμματος, γίνεται συμβατή με αυτήν του κουβανικού Κόμματος. Η ιδέα του καπιταλιστικού αναπτυξιακού μοντέλου καθορίζει τη μεταρρυθμιστική σκέψη του κουβανικού Κόμματος. Πρέπει επομένως να καταλάβουμε ότι μια σοσιαλιστική επανάσταση θέτει πρωτίστως το θέμα της μετατόπισης της συσσώρευσης κεφαλαίου: από την ιδιωτική συσσώρευση στην κοινωνική συσσώρευση. Χωρίς αυτή τη μετατόπιση δεν θα υπάρξει τρόπος να αναδείξουμε τη δημοκρατία ως σημείο αναφοράς της σοσιαλιστικής κοινωνίας μας. Ο μόνος τρόπος για να αλλάξει το πρότυπο της συσσώρευσης είναι να πάμε από τις κοινωνικές σχέσεις του σημερινού κουβανικού νέο-καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, σε εκείνο των παραγωγικών σχέσεων που ελεύθερα συνδέονται με τις δημοκρατικές, υποστηρικτικές, αυτόνομες και αυτοδύναμες οικονομικές οντότητες, όπως αυτό διαμορφώνεται με τη συνεργατική εργασία. Αυτό απορρίφθηκε από το Κόμμα.

Ποια θα μπορούσαν να είναι, κατά τη γνώμη σου, τα καθοριστικά σημεία της συνταγματικής διαδικασίας που θα ενίσχυαν την κοινωνική οικονομία μιας σοσιαλιστικής Κούβας;
Έχω προτείνει για συζήτηση μια ομάδα σημείων που θεωρώ ως καθοριστικούς παράγοντες για αυτό. Δυστυχώς όμως, το Κόμμα δεν συζητάει τη μαρξιστική επαναστατική κριτική σκέψη. Η συμμετοχή μας στη συζήτηση, από τους συναδέλφους που είναι εκτός της χώρας αλλά την ακολουθούν σε ολόκληρη τη ζωή τους και προσπαθούν να συνεισφέρουν στην επαναστατική σοσιαλιστική σκέψη, καθώς και πολλών επαναστατών, δημιουργών της μαρξιστικής και λενινιστικής δημοκρατικής σκέψης, που προσπαθούν να διευρύνουν τη συζήτηση στο εσωτερικό, αποσιωπάται από τα κουβανικά μέσα ενημέρωσης στο νησί. Υπάρχει μια περιχαράκωση πίσω από τη μοναδική σκέψη του Κόμματος. Θα ήθελα να παρουσιάσω αυτά τα σημεία εδώ: α) Ο συνταγματικός ορισμός της κοινωνικής οικονομίας και η εφαρμογή ενός κατάλληλου νόμου, θα πρέπει να κάνουν τις συνεταιριστικές δομές να επικρατήσουν, ως μια κοινωνικοποιημένη ιδιοκτησία του κεφαλαίου, συνεταιριστικές και κοινοτικές επιχειρήσεις, στο πλαίσιο εφαρμογής της εκτεταμένης αναπαραγωγής του κεφαλαίου. Είναι ο ίδιος ο Μαρξ που μας δείχνει ότι «για να απελευθερώσουμε τις εργαζόμενες μάζες, η συνεργασία πρέπει να επιτύχει εθνική ανάπτυξη και, κατά συνέπεια, να ενισχυθεί με εθνικά μέσα». β) Η παραγωγή αγαθών ή υπηρεσιών στα χέρια των ιδιωτών ιδιοκτητών, θα πρέπει να περιορίζεται στην περιοχή μιας απλής αναπαραγωγής κεφαλαίου, η οποία, επειδή δεν βασίζεται σε εκτεταμένη, ή και εντατική, εκμετάλλευση μισθωτής εργασίας, δεν επεκτείνεται λόγω της απαλλοτρίωσης της προστιθέμενης αξίας της εργασίας των εργαζομένων. γ) Η κρατική ιδιοκτησία πρέπει να θεωρηθεί ως κοινωνική ιδιοκτησία και επομένως να θεωρείται ιδιοκτησία του στρατηγικού κοινωνικό-οικονομικού ενδιαφέροντος για την ανάπτυξη, στο πλαίσιο της διευρυμένης αναπαραγωγής του κεφαλαίου. Επίσης, θα πρέπει να είναι συνδιαχειριζόμενη και υπό δημοκρατικό έλεγχο, με τη συμμετοχή συμβουλίων των εργαζομένων και εκπροσώπων της λαϊκής εξουσίας. Αυτός ο τομέας καλωσορίζει την επενδυτική δύναμη του κράτους στις εταιρείες και στα οικονομικά σχέδια που στηρίζουν την εθνική ανάπτυξη. δ) Το σύνολο του επιχειρηματικού κόσμου αντιλαμβάνεται την επανάσταση του οικονομικού υπολογισμού ως διευθέτηση οικονομικών λογαριασμών, σύμφωνα με τους όρους της σοσιαλιστικής αντίληψης της κοινωνικής οικονομίας, η οποία σταματά να θεωρεί την αμοιβή της εργασίας ως μέρος του κόστους παραγωγής, καθιστώντας την ζωτικό μέρος της προστιθέμενης αξίας που παράγεται από την εργασία. Αυτή είναι η προϋπόθεση που εξουδετερώνει την ανταγωνιστική αντίφαση ανάμεσα στο κεφάλαιο και στην εργασία, που πάντα επιλύεται στον καπιταλισμό υπέρ του κεφαλαίου, ακριβώς όπως και στον τρέχοντα τρόπο της προ-σοσιαλιστικής παραγωγής της Κούβας. ε) Όλοι οι τομείς της κοινωνικής οικονομίας θα υποστηριχθούν από τις κατάλληλες πιστωτικές πολιτικές της εθνικής τράπεζας και ο κλάδος της συνεταιριστικής τράπεζας θα πρέπει να ενθαρρυνθεί. Στο πλαίσιο αυτό, το κράτος μέσω προτιμησιακών πιστωτικών πολιτικών προωθεί την ανάπτυξη και την επέκταση της συνεταιριστικής οικονομίας. στ) Όλες οι ξένες άμεσες επενδύσεις θα πρέπει να πραγματοποιούνται χωρίς άλλους όρους από εκείνους που διέπουν τις εταιρείες, όπως ορίζονται στο Σύστημα Κοινωνικής Οικονομίας. Το ξένο κεφάλαιο δεν θα επενδύεται σε ιδιωτικές εταιρείες, αλλά σε κοινωνικές επιχειρήσεις οι οποίες, εξ ορισμού και δια νόμου, κυριαρχούν στη σφαίρα της εκτεταμένης αναπαραγωγής του κεφαλαίου. Η απαίτηση αυτή θα πρέπει να καθοριστεί σωστά με έναν νέο επενδυτικό νόμο. ζ) Στο πλαίσιο της κοινωνικής οικονομίας, όλες οι παραγωγικές επιχειρήσεις αγαθών ή υπηρεσιών, ιδιωτικές, συνεταιριστικές, κρατικές και συνδιαχειριζόμενες κοινοπραξίες, θα έχουν τη νομική δυνατότητα να αναλάβουν τις προκλήσεις του εξωτερικού εμπορίου, κάτι που είναι ιδιαίτερα εφικτό και ορθολογικό όσον αφορά την επιχειρηματικότητα για τους συνεταιρισμούς του δεύτερου και τρίτου βαθμού. η) Η εσωτερική αγορά θα παραμείνει ένας ελεύθερος κοινωνικό-οικονομικός χώρος για ανταλλαγή σε ένα περιβάλλον αυξανόμενης παραγωγής και παραγωγικότητας της εργασίας, μαζί με επαρκείς νομισματικές και δημοσιονομικές πολιτικές, όταν η εκτροπή στο οικονομικό σύστημα, που είναι το διπλό νόμισμα και οι πολλαπλές συναλλαγματικές ισοτιμίες, εξαλειφθούν επειγόντως.

Mε αυτήν τη συνταγματική μεταρρύθμιση, τι περιθώρια θεωρείς ότι υπάρχουν πλέον για την υλοποίηση ενός σοσιαλιστικού σχεδίου στην Κούβα;
Εάν το νέο Σύνταγμα υιοθετεί τη σοσιαλιστική επανάσταση, και μαζί της την ιδέα της δημοκρατίας που δεν μπορεί να καταστρατηγηθεί καθώς είναι το θεμέλιο πάνω στο οποίο θα προχωρήσουμε, τότε η συζήτηση περιστρέφεται γύρω από την εξουσία-ιδέα που ορίζει τη δημοκρατία ως χαρακτηριστικό του σοσιαλισμού. Αυτή η φιλοσοφική και πολιτική δυναμική καλωσορίζει τον ελευθεριακό χαρακτήρα του τρόπου παραγωγής και ανταλλαγής ως το θεμέλιο της δημοκρατίας, επειδή καθορίζει, όπως αποδεικνύει ο Μαρξ, τη φύση των κοινωνικοοικονομικών σχέσεων που προϋποθέτουν τη χειραφέτηση της κοινωνίας. Δεν υπάρχει καμία δημοκρατία έξω από αυτό, εκτός αν εξακολουθήσει να είναι μια αστική γενεαλογία. Η σοσιαλιστική επανάσταση συμβαίνει σύμφωνα με το διαλεκτικό υλισμό. Εάν η λεγόμενη «συνολική μεταρρύθμιση» του Συντάγματος δεν θέσει το θεμελιώδες περιεχόμενο, που αναφέρεται παραπάνω, της δημοκρατίας στο επίκεντρο της επαναστατικής συζήτησης για τον σοσιαλισμό, μπορεί να χαρακτηριστεί μόνο ως ένας αντεπαναστατικός ρεφορμισμός. Η δέσμευση των κουβανικών επαναστατικών πολιτικών στο ρεφορμισμό, όπως προτείνεται από το συνταγματικό σχέδιο, και η μη συμμετοχή στην παρουσίαση και στη συζήτηση των εναλλακτικών λύσεων που θα μπορούσαν να πάνε στην ουσία του ζητήματος, αποτελεί την πρώτη και βαθύτερη αντιδημοκρατική έκφραση της συμμόρφωσης στη νέα συνταγματική μεταρρύθμιση. Νομίζω ότι ο αγώνας για το σοσιαλισμό θα συνεχιστεί πέρα από το Σύνταγμα, προσπαθώντας να τον συνδέσει με την υλιστική διάσταση της δημοκρατίας. Το Κόμμα δεν φαίνεται να καταλαβαίνει ότι η ορμή της επαναστατικής δύναμης έγκειται στην ενδυνάμωση του λαού χάρη στην κοινωνικό-οικονομική χειραφέτηση. Η σοσιαλιστική επανάσταση θα τεθεί σε ισχύ με την όξυνση των αντιφάσεων μεταξύ της πολιτικής πρακτικής του παντοδύναμου κράτους και της κοινωνικής απελευθερωτικής δύναμης του κουβανικού λαού. Υπάρχει μια ολόκληρη επαναστατική κληρονομιά για διατήρηση και ανάπτυξη αυτής της απελευθερωτικής δύναμης, που έχει τα ίχνη της στον κοινωνικό και πολιτικό μετασχηματισμό, πρωτοφανή στο καπιταλιστικό ημισφαίριό μας. Καθημερινά γίνεται το ποιοτικό άλμα για την ιδεολογική και πολιτισμική υπερνίκηση των καπιταλιστικών μορφών αναπαραγωγής της ζωής. Και αυτή είναι η συζήτηση στην οποία ο λαός πρέπει να εμβαθύνει.

* Ο Ρομπέρτο Κόμπας Αβίβαρ ζει στη Βαρσοβία και είναι οικονομολόγος, πολιτικός αναλυτής, κοινωνικός ακτιβιστής, και συνιδρυτής του DiEM25 Πολωνίας.